Кіріспе

Степан II Твртко (; 1443 жылы қарашада қайтыс болды), Твртко Тврткович (Твртко Твртковић) деп те белгілі, Котроманич әулетінің мүшесі болды. Ол 1404 жылдан 1409 жылға дейін және 1420 жылдан қайтыс болғанға дейін Боснияның патшасы болды. II Твертко - патша I Твертконың ұлы. Оның билігі босниялық тарихтың аса қиын кезеңінде өтті. Ол алғаш рет патшалықтың жетекші дворяндары Хрвое Вукич Хрватинич пен Сандалх Хранич Косачаның қолында, оның тәуелсіздікке қол жеткізген ағасы Остояның орнына, қуыршақ патша ретінде орнатылды. Бес жылдан кейін ол ақсүйектердің қолдауынан және сол арқылы патшалықтан айырылды. Ол Остояның екінші билігі кезінде саяси белсенділік танытпады, бірақ Остояның ұлы Стефанды биліктен шығарып, оның орнын басуға қол жеткізді. Твертконың екінші билігі түрік шабуылымен ерекшеленді, ол оны Осман империясының билігін қабылдауға мәжбүр етті және Остояның тағы бір ұлы Радивоймен билік үшін күресті. Твертко екі рет үйленген, бірақ баласыз қайтыс болған. Оның орнын өзінің таңдаған мұрагері, Радивойдың ағасы Томас бағындырды.

Өмірбаян

II Твертко Боснияның алғашқы патшасы І Твертконың ұлы болды. Оның анасының жеке басы, сондықтан оның тууының заңдылығы да дау тудырады. Белгісіздік ортағасырлық Босниядағы күрделі діни жағдайдан да туындайды, онда заңды және заңсыз ұрпақты ажырату қиын болған. XVI ғасырдағы Рагусан тарихшысы Мавро Орбини Твартко Скуро (Твертко жазық) туралы жазған, ол Твертко I-нің нағашысынан, Боснияның Вукосава есімді асыл әйелінен туылған деп мәлімдеді және бұл көзқарас кейінгі жазушылармен түсінікті болды. XIX ғасырда Вьёкослав Клайч Твертко II анасы оның әкесі болгарлық Доротеяның әйелі болған деп айтқан. Клайч дәлел ретінде Твртко I-нің 1382 жылғы жарғысын келтірді, онда король королева Доротея мен Рагуза Республикасының үкіметіндегі аты аталмаған ұлын атады. Егер Твертко II осы жарғыда атасының аты аталған ұл болса, оның тууы 1375 жыл (Твертко I мен Доротея 1374 жылдың желтоқсанында үйленген) мен жарғы шығарылған күннің арасында орын алған болуы керек. 1391 жылы наурыз айында патша Твртко І күтпеген жерден қайтыс болды. Патшалық кеңесі елдің ең көрнекті ақсүйектерінен тұратын, оның арғы атасы ретінде оның қарт туысы Дәбишаны, сол кезде тым жас болған марқұмның ұлын емес, таңдады. 1395 жылы Дәбиша қайтыс болғаннан кейін, ақсүйектер оның жесірі Еленаны сайлады. Үш жылдан кейін олар оны Остояның пайдасына құлатты. Остояның алдыңғы патшалармен және Твертко II-мен нақты қарым-қатынасы дау-дамайға ұшырады, көптеген тарихшылар оның Твертко I-нің заңсыз ұлы екенін болжайды. Дегенмен, Доминик Мандич, Дабиша мен Остояның екеуі де Твертко I-ді жарғыларда өздерінің ағалары деп сипаттағанын көрсетті. Бұл кезеңде Твертко II өмірінің деректері сақталмаған.

Бірінші билік

Патша Остоя өзінің тәуелсіздігін нығайтуға тырысып, ақсүйектерді өзінен алшақтатты. 1404 жылдың наурыз айында ол өзінің ең күшті вассалдары Хрвое Вукич Хрватинич пен Сандалх Хранич Косачамен қақтығысты. Сәуір айының соңында немесе мамыр айының басында Миледе станак шақырылды, онда дворяндар Остояны құлатты, ол Венгрия патшасы Люксембургтің Сигизмундтың сотына қашты. Мамыр айының соңында Остояның мұрагері сайлау үшін жаңа станак өткізілді. Рагусан билігі Хрвояны немесе басқаша айтқанда, қуғын-сүргінге түскен дворян Павел Радишичті келесі патша ретінде ұсынды. Күтпеген жерден, станак бұрынғы патшалық сайлауда мүлдем назардан тыс қалған Твертко II сайлауымен аяқталды. Оның билікке келуін кім ұсынғаны белгісіз, бірақ ол Хрвое мен Сандалжға борышты болуы керек. Бұл таңдауға Твертко II-нің ата-анасы, сондай-ақ ол дворяндықтың дербестігіне кедергі келтірмейді деген үміт көмектескен. Маусым айында Твертконың жақтастары венгр әскерін жеңіп, Остояның таққа ие болуына жол бермеді, бірақ Бобовацтың бас патшалық резиденциясы мен Уссораның Сребреник қаласы тұтқындалып, Остояға қайтарылды. Барлық ірі босниялық асыл отбасылар Твертке адал болып қалды, ал Остоя - Сигизмундтың қуыршағы, оның аумағы Бобовацтан аз ғана артық болды. Алайда қамалға Тверьконың қолы жетпеген тәж салынған. Олардың ниетіне сай, Твертко II-нің алғашқы билігі Сандалж пен Хрвойдің бүкіл патшалықтағы абсолютті үстемдігімен ерекшеленді. Твертко Хрвоеге дауларды шешуге және оның атынан бұйрықтар шығаруға уәкілеттік берді, ал бір уақыт бойы ол қоян-қолтық патша ретінде Сана өзенінің маңындағы Хрвое жерінде сотын жүргізді. Патшаның 1405 жылы Хрвоеге Боснияның ең табысты кен қалашығы Сребреницаны беруден басқа жолы болмаған шығар, содан кейін ол патшалық иелікке ешқашан қайтып келмеді. Ал Сандалж Остояның сүйіктілері Санковичтер отбасына тиесілі жерді иеленуге мүмкіндік алды, осылайша Косачалар патшалықтың оңтүстік бөлігіндегі ең ірі жер иелері болды. Хрвое Неаполь патшасы Ладиславтың Венгрия тағына дәулетіне қолдау көрсетуге итермелеген кезде, Твертко Зигизмундтің жағында тағы да тікен болды. Остоя мен Твертко II арасындағы босниялық тәж үшін күрес Сигизмунд пен Ладиславтың жақтастары арасындағы әлдеқайда кең азаматтық соғыстың бір кезеңін білдіреді. Конавли мен Поморьеге қатысты Венеция мен Рагуза теңіз республикаларымен бірнеше кішігірім даулардан кейін Твертко екі мемлекеттің де заңды патшасы ретінде танылды. 1406 жылы Остоя Боснияда қалған аз қолдауды жоғалтып алды, ал ақсүйектер бір ауыздан Тверткоға жақтады, бірақ бұрынғы патшаның елде қалу шешімі Твертконы алаңдата берді. Рагусандар Твертко II билігінің басталуын "Солпаннан бері" болған кез келген жағдайдан гөрі дүрбелеңді деп сипаттады, бірақ ол көп ұзамай елін біріктіруге қол жеткізді.

Төмендеу

Венгрияның Боснияға жыл сайын шабуыл жасауы Твертконың өмірін "толықтай қиындыққа" айналдырды. 1408 жылдың қыркүйегінде Сигизмунд Твертко әскерлеріне қарсы шешуші жеңіске қол жеткізген кезде қақтығыс аяқталды: 170 кіші дворян тұтқындалып, Доборда өлтірілді. Твертко да тұтқындалды деп айтылады, бірақ бұл шындыққа сәйкес келмейді, өйткені ол 1409 жылдың ақпан айында Рагузадан әдеттегі алым-салық талап етті. Жаулық қарашаның соңына дейін жалғасты, Твертко өзінің асыл адамдарымен бірге оңтүстікке қарай шегініп, венгрлік шабуылдарға қарсы тұрды, бұл Остояға Орталық Боснияны қайтадан бақылауға алуға мүмкіндік берді. 1409 жылдың қаңтарында король Ладиславтың Далмациядағы құқықтарын Венецияға сату ниеті туралы хабары Хрвоеге жетті, оған Ладиславтың атынан губернатор ретінде жерді беруге уәде берілді. Хрвояның Ладиславты Зигизмундке қарсы қолдауға себебі болмады және соңғысымен, соңынан босниялық дворяндардың көпшілігімен татуласты. Твертко мен Сандал Ладиславоның лагерінде қалды, бұл азаматтық соғысқа әкелді. Остоя таққа қайта оралуға тырысу мүмкіндігіне ие болды, бірақ Зигизмунд та "Твертко І салтанатты түрде" Боснияның патшасы болып тағайындалуға ниетті болды. 1394 жылы Русагпен жасаған келісімінен алынған Сигизмундтың Боснияға деген талабын Хрвое мойындады, ал Сандалж Остояға өтті. Твертко 1409 жылдың ортасына дейін тақта отырды, содан кейін Остоя билік құрды. Зигизмундтің талаптары ұстауға болмайтын болды, бірақ босниялықтар оның Остояға иелігін мойындады; тек Твертко ғана Венгрия короліне бағынудан бас тартты. Ол мажар әскерлерінің тұтқындауынан құтылып, солтүстік Захлумияның тауларына қашып кеткен көрінеді. Желтоқсан айында Рагусанның лауазымды адамдары оған және оның әйеліне (ол туралы ештеңе белгісіз) оның Кириллден Сент-Димитриус табысы туралы өтінішіне жауап ретінде хат жазды; ол кезде ол әлі Боснияда тұратын. Содан кейін Твертко көпшілік назарына түспей, бірнеше жыл бойы босниялық істерге қатыспады. Ол 1414 жылы Рагуза республикасына жақын жерде, Остояның әйелі Кужаваның ағасы Павел Раденовичтің жерінде өмір сүргендігі белгілі. Тағы бір ықтималдық - ол Османлы түркілеріне бас сауғалап қайтты. 1413 жылдың басында Хрвое Сандалдың жерлерін талан-таражға салып, Зигмундтың ашуын туғызды. Олардың қарым-қатынасы Хрвое түріктерге көмек сұрауға мәжбүр болғанша нашарлады. 1414 жылы мамыр айында босниялықтарға түрік әскерлері шабуыл жасап, қорқыныш туғызды. Түрікпен одақтасуы олардың Зигизмундке деген өзара жауыздығынан болуы мүмкін. Павле Раденович Твертконың жағында екенін бірден мәлімдеді, бірақ басқа бірде-бір ірі дворян оның үлгісіне еліктеген жоқ, тіпті Хрвое де. Рагуза екі адаммен де жылы қарым-қатынас орнатуға тырысты, түріктерден қорқып, Твертконы патша деп атады, бірақ Остожаны "заңды патша" деп атады. Келесі шайқастарда түріктер Сигизмундты елдегі ең үлкен сыртқы ықпал ретінде алмастырды, бірақ Твертконы таққа қайтару ниеті жоқ екенін дәлелдеді. Бұл мақсатқа жету үшін Павленің қолдауы жеткіліксіз болды. Түріктердің Боснияға, кейде өзінің Хорватия мен Далмация аймақтарына шабуыл жасауымен, Зигизмунд іс-қимылға кірісіп, әскерін жұмылдыруға шешім қабылдады. Твертко түрік жеңісіне үміттенсе, Остоя мажарлардың жеңісі оны түрік шабуылшыларынан құтқарып, өзінің бәсекелесінен және амбициялық магнаттарынан қорғайды деп күтті. 1415 жылдың тамызында Добой шайқасында Зигизмунд әскері күйретті. Алайда түріктер Остояны заңды патша деп таныды. Твертко өз жерін жоғалтты, ал біріккен босниялықтар алғаш рет Венгриядан Осман империясына адалдықтарын ауыстырды. Павле Раденович Твертконы қолдағаны үшін жаза ретінде өлтірілгеннен кейін, соңғысы қайтадан назардан тыс қалды. Остояның жағдайы Паульдің ұлдарымен татуласып, келесі жылы Хрвое қайтыс болғаннан кейін одан да күшейе түсті.

Екінші билік

Остоя 1418 жылдың қыркүйек айында қайтыс болды. Твертконың билікті өз қолынан алуы күтіліп отырғанына қарамастан, Остояның ұлы Стефан патша болып сайланды. 1420 жылдың басында түрік әскері патшалыққа шабуыл жасағанда, Твертко тағы да оларға қосылып, өзін патшаға қарсы патша етіп орнатты. Сандалл оны бірден жақтады. Осман әскерінен қорқып, Сандалдың үлгісіне көп ұзамай басқа ақсүйектер де ілесіп кетті. Маусым айында Твертко штанак шақырды, ал Рагуза оны патша деп таныды. Оған Високодағы барлық ақсүйектер, соның ішінде воевода Вукмир, мэр Драгиша, князь Юрай Войсалич, князь Прибич, князь Радич Радоевич, князь Батич Миркович, князь Юрай Драгичевич, князь Петар Клешич, воевода Ивко және воевода Павао Юревич қолдау көрсетті. Жылдың соңында Твертко Стефанды толығымен құлатты, ал ол 1421 жылдың жазына дейін өз талабын алға жылжыта берді. Көп ұзамай қайтыс болған. Ішкі қиындықтар Османлыларды өз әскерлерін Босниядан шығаруға мәжбүр етті, бұл Твертке патшалықтағы ұстанымын нығайтуға және оның экономикасын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Твертконың екінші рет билікке келуін 1421 жылдың тамызында станак кезінде жаңадан таққа отырғызу арқылы заңдыландыру керек болды. Ресми инвиститурадан кейін ол ақыры өзінің алдыңғыларының жарғыларын және Рагусан саудагерлеріне берілген артықшылықтарды растады. Твертконың екінші билігі патша өкілеттігін қалпына келтіру және патшаның Боснияның феодалдық билеушілері арасындағы беделін қалпына келтіру туралы тез шешім қабылдауымен ерекшеленді. Хрвое мен Павлдың жоғалуымен және Сандалдың Павлдың ұлдарымен қақтығысымен айналысқан Твертко патшалық аумақты едәуір кеңейте алды. Сондай-ақ, Степан патшаның өлімі оның қызықты анасы, Куява патшайымнан туындаған қауіпті біршама жойды. Османдықтар келесі бес жылда Твертконың үкіметінде араласуға аз уақыт тапты, оған патшалықтың экономикасын нығайтуға уақыт берді, кен орындары өнімділігінің биіктігіне жетіп, шетелдік саудагерлердің саны едәуір өсті. 1422 жылы Твертко 1422 жылдың желтоқсанында Венеция Республикасымен пайдалы сауда шартына қол қойды және Далматиядағы Зигизмундке қарсы бірлескен әскери іс-қимыл жоспарларын талқылады. Алайда ол Боснияның венециандық биліктегі далматин қалаларына деген талабынан бас тартуға мәжбүр болды. Оның Пётр Пагскийдің, Сплит архиепискобының араласқандығы арқылы Венеция Малатеста отбасынан лайықты католик келінін табуға тырысуы уәде берді, бірақ ешқашан жүзеге аспады. Твертконың Венециямен байланысы Рагузаны ғана емес, түрктерді де мазалады; біріншісі саудадағы монополиясын жоғалтып алса, екіншісімен нашар қарым-қатынас Албания мен Зета туралы аумақтық даудың нәтижесі болды. Түріктер 1424 жылдың көктемінде Боснияға шабуыл жасады, бұл Твертке Венециямен тығыз қарым-қатынасқа жол берілмейтінін түсіндіру үшін жеткілікті болды. Твертко Венеция оған түріктерге қарсы көмек көрсете алмайтынын түсінді, сондықтан олардың одағын баяу бұзды. Твертконың Венециямен қарым-қатынасының суынуы Рагусаға ыңғайлы болса да, тағы бір оқиға қала мемлекеті мен патшаның тағы біраз уақыт достық қарым-қатынаста болмайтындығына кепілдік берді. 1424 жылы Твертконың туысы Вук Банич Твертконың әпкесі, Кужава патшайымның көмегімен тақты басып алуға тырысты. Рагузаның билік басындағы отбасы мүшелеріне саяси баспана беру дәстүрі ұзақ уақыттан бері қалыптасқан және ол Vuk баспана іздеген кезде оны қабылдамады. Сол жылы түріктер көршілес Сербияға шабуыл жасағанда, Твертко 1411 жылы Сигизмунд басып алған Сребреницаны қайтарып алуға шешім қабылдады. Жергілікті Рагусан саудагерлері сербтерге көмектесті, бірақ жоба сәтсіз аяқталды; Стефанның жеңіске жеткен әскерлері түріктер өздерінің жерінен кетіп қалған кезде Твертконың патшалығын тонауға кірісті.

Венгриялық одақ

1425 жылы Твертко түрік шабуылдары кезінде оған күшті одақтас қажет екенін түсінді. Венециямен байланысын жақсарта алмайтынын білген ол Венгриямен қарым-қатынасты жақсартуға шешім қабылдады, нәтижесінде сол жылы немесе келесі жылы келісім жасалды. Османдықтар қатты шабуыл жасап, Твертконы олардың билігін қабылдауға және жыл сайынғы алым-салық төлеуге мәжбүр етті. 1426 жылы түрік әскері кетіп, ол Венгриямен одақ құруға одан да асығады. Твертконың қолайсыз жағдайы Зигизмундке оның қайын атасы Герман II Цельскийді баласыз патшаның мұрагері ретінде тануды талап етуге мүмкіндік берді. Герман Твертконың әпкесі Екатеринаның ұлы болды, бірақ ең алдымен ол венгр графы болды, оның патшалығы босниялық дворяндарға өте жағымсыз болды. Вук Банич қайтадан өзін жалған кейіпкер ретінде таныстырды, ал Твертко жағдайдың өзіне қарсы өзгеріп жатқанын түсінді. Ол 1427 жылдың күзінде Германды өзінің мұрагері ретінде мойындап қана қоймай, сонымен қатар мажарлық некеге келіссөздер жүргізу арқылы мажарлықпен одақты одан әрі күшейтуге шешім қабылдады. Таңдалған қалыңдық - Дороти Гарай, Усора банінің қызы. Сандалж пен Златоносовичтер отбасы 1428 жылы үйлену тойынан бас тартып, қарсылық білдірді. Твертко ақырында Сандалжмен татуласты, бірақ Златоносовичтерге қарсы әрекет жасап, олардың жерлерін тәркіледі. Вук Твертке Радивой сияқты қауіп төндірмеген, ол көптен бері қайтыс болған Остояның заңсыз ұлы. 1432 жылы Стефан Лазаревичтің мұрагері Джурадж, Сандалж және Османдықтар Радивойға таққа дәулет қоюға және елдің көп бөлігін басқаруға көмектесті. Твертконың жалғыз маңызды қолдауы Хрвое немересі және мұрагері Юрай Войсаличтен келді, сондықтан ол тек орталық және солтүстік-батыс Боснияны ұстап қалды. Твертко Високоға қайтты, бірақ көп ұзамай Сандалдың Радивой ісіне қолдау көрсету үшін тым ауырғандығын анықтады. Джурад Бранкович, Твертко Златоносовичтерден тартып алған жерлерді аннексиялауға қанағаттанғандықтан, Радиожға деген қызығушылығын жоғалтты. Алайда Осман империясы Радивойдың талабын орындап, 1434 жылы Бобовацты оның атынан иеленді. Көп жылдар бойы көмек сұрап жалбарынғаннан кейін, Твертко 1434 жылдың ортасында босниялықтардың босниялықтарға шабуыл жасағанын көрді. Олар оған Яйце, Ходиджед, Бочач және Комотин қалмағын қайтарып берді, бірақ олар кері қайтқаннан кейін ол бәрін жоғалтты. Шын мәнінде, ол өзі 1435 жылы Будадағы соттың жанында тұрғандығы белгілі болғандықтан, Венгрияға қайтып бара жатқан әскерлерімен бірге кеткен көрінеді. Радивой сол жылы Османдықтардың қолдауынан айырылғаннан кейін қауіп төндірмейтін болды, ал Сандалдың өлімі Твертке Сандалдың немересі және мұрагері Стьепан Вукчич Косача түрінде жаңа және өмірлік бас көтергіш вассал ұсынды.

Кейінгі өмірі

Радивой өзін Твертко II билігінің қалған бөлігі үшін Боснияның патшасы деп атады. Оны түрік және Стьепан Вукчич Косача қолдады; егер олар қаласа, Твертконы оның пайдасына оңай құлатып тастай алар еді, бірақ олардың жалғыз мақсаты Боснияны өздерінің болашақ пайдасы үшін әлсірету және бөлу болды. 1443 жылы Степан Зетаның есебінен өз аумағын кеңейтуге тырысқан кезде, Твертко оның жоқтығын және Осман империясының Варна крест жорығымен алаңдаушылығын пайдаланып, өз жеріне шабуыл жасады, бірақ Степан оны қорғауға уақытында оралды. Твертко 1443 жылы қарашада баласыз қайтыс болды, оның орнын саяси белсенді емес және сол кезге дейін қарапайым емес туысы Томас, Радивойдың кіші інісі және Остояның заңсыз ұлы алмақшы. 1435 жылы Герман II Сельский қайтыс болды, ал оның мұрагерлері 1427 жылғы мұрагерлік келісімді жүзеге асыруға тырыспады. Мұрагерлік сәтті өткендіктен, Твертко Томастың билікке кіруін қамтамасыз ету үшін белсенді жұмыс істеді деп болжауға болады, мүмкін оның мұрасы жек көрінетін Радивойға өтпеуін қамтамасыз ету үшін. II Твертко Босния тағында I Тверткодан кейінгі монархтардың кез келгенінен ұзақ отырды. Ол патшалық абыройды қалпына келтіру және мемлекетті орталықтандыру үшін басқаларға қарағанда көбірек жұмыс істеді, Боснияның саясаты, экономикасы мен мәдениетінде күшті із қалдырды.

Жеке өмір

Степан Твртко II өзінің алғашқы билігі кезінде үйленген; оның әйелі 1409 жылы Рагусандар "Босния королі Твртконың әйелі, королева" деп атаған, бірақ оның аты жазылмаған. Екінші билік кезінде ол католик абыройының әйелін алуды өте маңызды деп санады және итальяндық Малатеста әулетінен келін таңдау идеясын ойластырды. Оның Венециямен одақтастығының бұзылуы бұл жоспардың ешқашан жүзеге аспағанын білдірді. Твертко ақырында венгр абыройы Дороти Гарайға үйленді, бірақ Рим католик шіркеуіне деген адалдығын паптікке жеткізгеннен кейін ғана. Той 1428 жылдың 23-31 шілдесінде Милодражда өтті, ал неке 1438 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін жалғасты. Деректерде ерлі-зайыптылардың балалары болғаны туралы айтылмаған, бірақ 20-ғасырдың екінші жартысында Бобовацтағы патша шіркеуінде археологиялық қазбалар патша жұптың қабірлерінің арасында орналасқан баланың қабірінің бар екенін растады, бұл олардың нәресте кезінде немесе ерте балалық шағында қайтыс болған бала болуы мүмкін екенін көрсетеді. Твертко католик болды, бірақ ол солай болу үшін ғана. Ол францискандықтарды Босниядағы әлеуметтік-саяси әрекеттері үшін бағалады, бірақ "ирескеу" босниялық шіркеудің жоғары лауазымды адамдары ғана. Босния шіркеуінің басшысы әрқашан Твертконың ықыласына ие болды және мемлекет мәселелеріне елеулі ықпал етті, Твертко өзін жақсы католик ретінде көрсетуге тырысқан кезде, тіпті 1428 жылы Твертконың кеңесшісі болып қызмет етті.