Кіріспе

Хадж субсидиясы - Хадж паломнилеріне Үндістан Үкіметі тарапынан жеңілдікпен әуе жол ақысы түрінде берілетін, діни негіздегі субсидия. Бастапқыда субсидия Сауд Арабиясына, Сирияға, Иракқа, Иранға және Иорданияға теңіз және автомобиль жолдары арқылы діни мақсаттарда баратын үндістандық мұсылман паломшыларына қатысты. Хадж субсидиясын кеңейту 1954 жылы басталды, ол кездегі үкімет бастаған идея ретінде Мумбай мен Джидда арасындағы рейстермен басталды. Жылдар бойы қосымша ұшу аяқтары қосылды, ал 1984 жылдан бастап барлық хадж қозғалысын Үндістан мен Сауд Арабиясының ұлттық тасымалдаушылары Air India және Saudia бөлісті. Осы әуе компанияларының монополиясы субсидияның ең даулы тұсы болып шықты, кейбіреулер субсидияның нақты иесі Air India екенін, өйткені бұл субсидия шын мәнінде әуе жол ақысының арзандауы болып табылады деп мәлімдеді. Бұрын хаж жасаушылар осы мұсылмандарды Меккеге ұшып әкелу үшін өтінім беретін. Көп жылдар бойы Сауд Арабиясы (Сауд Арабиясының үкіметіне тиесілі әуе компаниясы) ең төменгі бағамен сатып алған. Сонымен қатар, мұсылмандар тарапынан субсидияны алып тастау туралы өтініштер болды, соның ішінде кейбір мұсылман парламенттік мүшелерінен, өйткені олар бұл қажетсіз деп санайды және хажилерге сапасыз қызмет көрсетті. 2012 жылдың мамыр айында Үндістанның Жоғарғы Сотының Алтамас Кабир мен Ранжана Десайдан тұратын алқасы үкіметті 2022 жылға дейін бұл тәжірибені тоқтатуға бұйырды. "Сбсидиялық ақшаны білім беру және әлеуметтік дамудың басқа да көрсеткіштері бойынша қоғамды көтеру үшін тиімдірек пайдалануға болады", - деді бұйрықты жазған судья Алам. Сот азшылық қауымдастығының атынан сөйлеуге билігі жоқ екенін және мұсылмандарға жақсы немесе жаман діни тәжірибе қандай екенін айтудың өзі менсінбейтіндік болатынын айтты, тіпті Құранға сілтеме жасап, хаж діни сапары тек жол жүру, тамақтану және тұру шығындарын көтере алатын адамдар үшін ғана міндетті екенін айтты. 2018 жылдың 16 қаңтарында азшылықтар істері жөніндегі министр Хаж субсидиясының тоқтатылғанын және оның қаражаты азшылықтар қауымдастықтарының қыздарына білім беруге жұмсалатынын растады.

1947 жылға дейінгі Британдық Радж дәуірі

Хаж мерекесіне субсидия беру ағылшын отаршылдық дәуірінен бастау алады. 1932 жылы британдық отаршылдық үкімет Порт хаж комитеттері туралы заң қабылдады, онда үкімет қаржыландыратын хаж комитеті қарастырылды және Бомбей мен Калькутта Британдық Үндістандағы мұсылмандардың хажға баруы үшін екі пункт ретінде аталды. Колониялық үкімет сондай-ақ ағылшын компаниясы Тернер Моррисон & Co. Ltd. иелігіндегі Моғол желісінің кемелеріне Оңтүстік Азия мұсылмандарының теңізге негізделген хаж зыяраттарына монополия берді.

Жоғарғы соттың хажға арналған субсидияны жою туралы бұйрығы

2012 жылы Үндістанның Жоғарғы соты 2022 жылға дейін хажға арналған субсидияны тоқтату керек деп бұйырды. Жоғарғы Соттың шешімімен, үнді мұсылмандарының хажға баруы үшін ақшаны негізінен Үндістан Үкіметі төлейді. Сот бұл субсидияны тек конституциялық емес, сонымен қатар Құранның іліміне сәйкес келмейтін деп тапты. Сот Құранның 3-аятындағы 97-аятын келтірді, онда: "Онда анық белгілер бар, мысалы, Ыбырайымның орны (Мұқам). Кімде-кім көксеген болса, сол үшін Аллаһ Тағалаға үйді қажылықпен көруге міндетті. Ал кімде-кім көксемесе, Алла ғаламдарға мұқтаж емес. Сондай-ақ, Үндістан үкіметін орталық үкімет өте маңызды тұлға (VIP), өте маңызды тұлға (VVIP) деп атаған мұсылмандарға және Сауд Арабиясына ізгі ниетті делегация деп аталатын жыл сайын 3000 мұсылманның арнайы мәртебелі адамдары мен беделді тұлғаларына хаж субсидиясын беруді тоқтатуға бұйырды. Орталық биылғы "бес жылда бір рет" деген саясатты ескере отырып, мемлекеттік субсидиямен ажылық сапарға баруды мұсылмандарға ғана "өмірде бір рет" деп шектеу туралы шешім қабылдағанын Жоғарғы сотқа мәлімдеген болатын. Жоғарғы сотқа берген антхатында үкімет жаңа нұсқаулықтардың ешқашан хажға бармағандарға басымдық беруді қамтамасыз ету үшін жасалғанын айтты. Жоғарғы сот Орталықтың Бомбей жоғары сотының сыртқы істер министрлігіне үкімет субсидиясымен қамтамасыз етілген 11 мың паломшының 800-іне жекеменшік операторларға қызмет көрсетуге рұқсат беру туралы шешімін сынға алған арызын тыңдады. Бұған дейін сот алқасы жыл сайынғы хаж мерекесін "саясилендіру" бойынша орталықтың әрекетіне тоқталып, хажға баратын парызшылдарды ресми делегацияларға ертіп жүруге рұқсат берді. 2012 жылдың 27 шілдесінде Жоғарғы Сот үкіметтің дискрециялық квотасын ұсынылып отырған 5050 орыннан 300-ге дейін азайту туралы 23 шілдедегі бұйрығын келесі жылға дейін кейінге қалдыру туралы Орталықтың өтінішін қабылдамады және бұл орын "әділетті негізде" бөлінеді деп үміттенді.

Кезеңнен-кезеңге жою

Субсидияны 500 мың теңгеден қысқартты. 2011 жылы 685 миллионнан 2017 жылға қарай 200 миллионға дейін өседі. 2018 жылдан бастап оны үкімет тоқтатты, оның орнына мұсылман қыздарының білім алуына жұмсалады. Одақ министрі Мұхтар Аббас Нақви бұл шешімнің кері қайтарып алынғанын растады. Алайда, мұсылман қауымының наразылығына қарамастан, үкімет хажға субсидия беруді жалғастырды. Саид Шахабуддин Air India-ның саяхатқа жұмсаған шығындарының өсуі мен осыған байланысты Үндістан үкіметінің субсидиясының өсуі, әуе компаниясының бақылауынан тыс шетел валютасының бағамындағы айырмашылықтардан туындады деп мәлімдейді. Ол чартерлік жол ақысын IATA-ның тұрақты жол ақысының үштен екі бөлігіне белгілеуді ұсынады, бірақ хадж басқа чартерлік рейстерге қарағанда жоғары шығындарға ие екенін атап өтті, өйткені ұшақты Үндістанға қайтару үшін екі бос рейс қажет және ұшақты Арабияда паломшылардың оралу сапарына орналастыру қажет. Шахабуддин бұл субсидияны кезең-кезеңмен тоқтату керектігін айтады, өйткені индустар бұл субсидияны Үндістанның мұсылман азшылығына артықшылықты қарастыру деп санайды. Басқа мұсылман көшбасшылары хажға арналған субсидияны "исламдық емес" деп есептейді және хаж ақшасын білім мен денсаулық сақтау саласына жұмсауға тиіс деп санайды. Раджя Сабханың мүшесі және Джамият е Улема е Хиндтің бас хатшысы Маулана Махмуд А. Мадани хаж субсидиясы ислам шариғатының техникалық бұзылуы екенін мәлімдеді, өйткені Құран мұсылмандар хажды өздерінің ресурстарын пайдалана отырып орындауы керек деп мәлімдейді. Үндістандағы ықпалды мұсылман лоббилері хажға субсидияны кезең-кезеңмен тоқтату керектігін үнемі талап етіп келеді, өйткені бұл исламға қайшы.