Кіріспе
Уругвайда туған француз жазушысы (1846–1870)
Comte de Lautréamont (lotʁeamɔ̃) – Исидор Люсьен Дукасстың (4 сәуір 1846 – 24 қараша 1870) псевдонимі, Уругвайда туған француз ақыны. Оның жалғыз еңбектері – «Мальдорор әндері» мен «Өлеңдері» қазіргі заманғы өнер мен әдебиетке, әсіресе сюрреалистер мен ситуационистерге зор әсер етті. Дукасс 24 жасында дүние салды.
Жастық шақ
Дукасс Уругвайдың Монтевидео қаласында француз консулдық қызметкері Франсуа Дукасс пен оның әйелі Жакет Селестин Дейвзак отбасында дүниеге келген. Исидордың балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол 1847 жылдың 16 қарашасында Монтевидео қалалық соборында крещениеден өтті және анасы көп ұзамай, мүмкін, жұқпалы аурудан қайтыс болды. Жан Жак Лефрер оның өз-өзіне қол жұмсаған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ оны нақты білудің жолы жоқ деп қорытындылайды. 1851 жылы, бес жасында, ол Уругвай азаматтық соғысында Монтевидео қаласының сегіз жылдық қоршауының аяқталуын бастан кешірді. Ол француз, испан және ағылшын тілдерінде сөйлеп өсті. 1859 жылдың қазанында, он үш жасқа келгенде, әкесі оны Франциядағы жоғары мектепке жіберді. Ол Тарбтағы Императорлық лицейде француз білімі мен технологиясын оқыды. 1863 жылы Паудағы Луи Бартоу лицейіне түсіп, риторика және философия сабақтарына қатысты. Ол арифметика мен сурет салуда жақсы нәтижелер көрсетті, сонымен қатар ойлау және стиль жағынан ерекшелік танытты. Исидор Эдгар Аллан Поның шығармаларын оқыды, әсіресе Перси Биши Шелли мен Байронды, сондай-ақ Адам Мицкевичті, Милтонды, Роберт Саутиді, Альфред де Мюсседі және Бодлерді ұнататын (төменде кеңінен сілтеме жасалған 1869 жылғы 23 қазандағы хатты қараңыз). Мектепте ол Расин мен Корнельдің шығармаларына, сондай-ақ Софоклдің «Эдип патша» трагедиясындағы соқырлау көрінісіне қызығушылық танытты. Оның сыныптасы Пол Леспестің айтуынша, ол бір эссесінде "өз қалауынша сөздерді қолдану арқылы және қорқынышты өлім суреттерін жинақтау арқылы" ақымақтық танытқан. Бітіргеннен кейін ол Тарбесте тұрып, өзінің қамқоршысының ұлы Жорж Дазетпен достық қарым-қатынас орнатып, жазушы болуды шешті.
Париждегі жылдар
1867 жылдың соңында әкесінің үйінде Монтевидеода қысқа уақыт тұрғаннан кейін Дукас Парижге қоныс аударды. Ол École Polytechnique-ге түсу үшін оқуды бастады, бірақ бір жылдан соң оны тастады. Әкесінің үздіксіз жәрдемақысы Дукасқа өзін толығымен жазуға мүмкіндік берді. Ол "Интеллектуалдық ауданда", Нотр-Дам-де-Виктуар көшесіндегі қонақ үйде тұрып, "Мальдорор әндері" атты алғашқы канто жөнінде қарқынды жұмыс істеді. Бұл жұмысты Монтевидеоға сапар жасағанға дейін бастаған болуы мүмкін, сондай-ақ теңіздегі саяхаты кезінде де жалғастырды. Дукас жақын жердегі кітапханаларға жиі баратын, онда романтикалық әдебиеттерді, ғылыми еңбектерді және энциклопедияларды оқыды. Басшы Леон Генонсо оны "ұзын, қара, жас, сақалсыз, құлшынысқан, шағын және еңбекқор" деп сипаттады және Дукас "түнде ғана, фортепианосының алдында отырып, пернелерді соғып, жаңа жолдарды құрап" жазғанын хабарлады. Алайда, бұл есептің растауы жоқ және ол сенімсіз деп есептеледі. 1868 жылдың соңында Дукас (анонимді түрде және жеке қаражаты есебінен) "Мальдорор әндері" (Chant premier, par ***) атты алғашқы кантодан отыз екі беттік кітапша жариялады. 1868 жылдың 10 қарашасында Дукас жазушы Виктор Гюгоға хат жолдады, онда бірінші кантоның екі данасын қосады және одан әрі жариялау үшін ұсыныс сұрады. Бірінші кантоның жаңа басылымы 1869 жылдың қаңтар айының соңында Бордодағы "Parfums de l'Âme" антологиясында пайда болды. Мұнда Дукас алғаш рет "Конте де Лотремон" псевдонимін қолданды. Оның таңдаған есімі Эжен Сюдің 1837 жылғы танымал готикалық романының басты кейіпкері Латреамонға негізделген болуы мүмкін, ол Исидордың Мальдорорына ұқсас, өркөкірек және құдайға қарсы антигерой. Псевдоним, мүмкін, "l'autre à Mont(evideo)" сөзін қайта жазған, бірақ оны "l'autre Amon" (басқа Амон) немесе "l'autre Amont" (өзеннің арғы жағы: 'En amont' = французша: 'Арғы ағыста') немесе, ақырында, "Монте-Кристо графынан" "L'autre Mond" (басқа әлемнің графы) деп түсіндіруге болады. Лефрер басқа мүмкіндікті де қарастырады: le Comte de Lautréamont = le compte de l'autre à Mont (Монтевидеодағы басқаның есебі); бұл әкесінің есебінен жасалған әзіл болуы мүмкін, ол Дукасты жомарт жәрдемақымен қолдады. Әкесінің ақшасы мен банкир Дарассенің жақсы ықпалының арқасында 1869 жылдың соңында Брюсселде Альберт Лакруа алты кантоны жариялады, ол сонымен қатар Эжен Сюдің шығармаларын да жариялаған. Кітап баспадан шыққаннан кейін Лакруа оны кітап сатушыларға таратудан бас тартты, өйткені ол Құдайға тіл тигізу немесе әдепсіздік үшін қудаланудан қорқыды. Дукас мұны "ондағы өмір тым қатал түстермен суреттелгендіктен" деп санайды (банкир Дарасске 1870 жылдың 12 наурызындағы хат). Дукас 1857 жылы Бодлердің "Жамандық гүлдері" атты шығармасын жариялаған Огюст Пуле Малассистен кітаптың көшірмелерін сыншыларға жіберуін сұрады. Олар ғана "кейін, мен өзімнің басылымдарымды көргеннен кейін ғана аяқталатын басылымның басталуын" бағалай алады. Ол өзінің ұстанымын түсіндіруге тырысты және тіпті болашақ басылымдар үшін кейбір "өте күшті" тұстарды өзгертуге ұсыныс жасады: Мен Мицкевич, Байрон, Мильтон, Саути, А. де Муссе, Бодлер және басқалар сияқты зұлымдық туралы жаздым. Әрине, мен жаңа бір нәрсе жасау үшін, жақсы әдебиеттің биік деңгейінде, тек оқырманды қысымға түсіру үшін, оны жақсылыққа ұмтылу үшін, үмітсіздік туралы ән салатындықтан, біршама асыра сілтедім. Осылайша, бұл әрқашан, ең соңында, жақсылық, тек әдісі бұрынғы мектептің әдісіне қарағанда философиялық және аз наив. Бұл зұлымдық па? Жоқ, мүлдем жоқ. Пуле Малассис сол айда өзінің әдеби журналында кітаптың жариялануын хабарлады. Әйтпесе, кітапты оқығандар аз болды. 1870 жылдың мамыр айында "Bulletin du Bibliophile et du Bibliothécaire" журналында: "Бұл кітап, мүмкін, әдебиеттер арасында орын табады", - деп жазылған.
text=I have written of evil as Mickiewicz, Byron, Milton, Southey, A. de Musset, Baudelaire and others have all done. Naturally I pulled the registers in a slightly exaggerated way, in order to create something new in the sense of a sublime literature that sings of despair only in order to oppress the reader, and make him desire the good as the remedy. Thus it is always, after all, the good which is the subject, only the method is more philosophical and less naive than that of the old school. ( ) Is that evil? No, certainly not.|sign=letter from 23 October 1869. Poulet Malassis announced the forthcoming publication of the book the same month in his literary magazine Quarterly Review of Publications Banned in France and Printed Abroad. Otherwise, few people took heed of the book. Only the Bulletin du Bibliophile et du Bibliothécaire noticed it in May 1870, saying: "The book will probably find a place under the bibliographic curiosities".
Мальдоор жырлары
"Мальдорор жырлары" ("Les Chants de Maldoror") – Құдайды және адамзатты тастап кеткен, тынымсыз зұлымдықтың символы Мальдорор туралы. Кітапта зорлық-зомбылыққа толы оқиғалармен қатар, жарқын және көбінесе сюрреалистік суреттер жинақталған. Сыншы Алекс Де Йонге былай деп жазады: "Лаутреамон оқырмандарын өз әлемін әдеттегідей қабылдамай, оны сын тұрғысынан қарауға мәжбүрлейді. Ол олардың мәдени дәстүрлері ұсынған шындыққа немқұрайлы қанағаттануды жояды және оларға шындықты нағыз қалпында – түс көріп ояну сияқты, қорқынышты жаман түс ретінде көрсетеді, себебі ұйықтаған адам өзін ояу сезінеді". Лаутреамон туралы француз тіліндегі сын-пікірлер, түсіндірулер мен талдаулар (соның ішінде Жан Жак Лефрердің құрметті өмірбаяны) көптеп сақталған, бірақ ағылшын тілінде олар аз. Лаутреамонның шығармаларында көптеген ерекше көріністер, көркем бейнелер және тон мен стильдің күрт өзгерулері бар. Онда "қара юмор" көп; Де Йонге Мальдорорды "созылған науқас әзіл" сияқты оқылады дейді.
Поэзиялар
Поэзия (Poésies, Poetry) – Дукастың тағы бір, көбірек сақталмаған туындысы, ол екі бөлімге бөлінген. Малдорордан өзгешелігі, Поэзия Дукастың нақты атымен жарияланған. Екі бөлімнің де құрамында әдебиет және поэзияға қатысты эстетикалық ой-пікірлерді білдіретін, прозадағы мақал-афоризмдерден тұратын серия бар. Бұл тұжырымдар батыс әдебиетінің классиктеріне сілтеме жасайды және олардың туындылары мен дарынын риторикалық тілмен салыстырады; аталған авторлардың ішінде грек трагедия жазушылары, Эдгар Аллан По және әсіресе Дукастың замандас француз жазушылары – Шарль Бодлер, Александр Дюма және Виктор Гюго бар. Сондықтан, «Поэзия» аталымына қарамастан, бұл поэзия жинағы емес, әдеби сын немесе поэтикалық зерттеу еңбегі. Poésies Малдорордың негативтік тақырыптарынан айырмашылығы, көбірек оң, көтеріңкі және гуманистік тіл қолданады. Жақсылық пен дәстүрлі моральдық құндылықтар жиі мақталады, тіпті Дукастың таныс авторлары кейде сынға ұшырайды: мәтін = Жанның мәңгілігін, Құдайдың даналығын, өмірдің құндылығын, әлемнің ретін, дене бітімінің сұлулығын, отбасылық махаббатты, некені, қоғамдық институттарды жобаламаңыз. Келесі зиянды қаламгерлерді елемеңіз: Sand, Balzac, Alexander Dumas, Musset, Du Terrail, Féval, Flaubert, Baudelaire, Leconte және Grève des Forgerons! Екі туындыда да жануарлар теңеулер мен жарқын аналогиялар арқылы сипатталады, ал Құдай мақталып тұрса да, басқа бөлімдерде адамды Құдайдан жоғары қоятын гуманизмнің болғаны байқалады: «Елохим адамның бейнесімен жаратылды».
text=Do not deny the immortality of the soul, God's wisdom, the value of life, the order of the universe, physical beauty, the love of the family, marriage, social institutions. Ignore the following baneful pen pushers: Sand, Balzac, Alexander Dumas, Musset, Du Terrail, Féval, Flaubert, Baudelaire, Leconte and the Grève des Forgerons!|title=Poésies, Part I
Despite this, there are commonalities with Maldoror. Both works regularly describe animals by way of simile or colorful analogy, and although God is praised, other passages suggest on the contrary a humanism which places man above God: "Elohim is made in man's image."
Сюрреализм
1917 жылы француз жазушысы Филипп Супо париждік шағын кітап дүкенінің математика бөлімінде, өзі жатқан әскери госпитальдің жанында «Мальдорор жырлары» кітабының бір данасын тапты. Супо өз естеліктерінде былай деп жазды:
«Маған рұқсат етілген шамның жарығымен мен оқуға кірістім. Бұл – аян сияқты болды. Таңертең мен «Жырларды» қайтадан оқыдым, арманнан айнығанымды күдіктендім. Кейін Андре Бретон маған келді. Мен оған кітапты беріп, оқып шығуын сұрадым. Ертесі күні ол кітапты әкеліп берді, мендей құштар болған. Осы табылғандықтан Лотремон сюрреалистерге таныстырылды. Көп ұзамай оны олар өздерінің пайғамбары деп атады. «Сұранышпен қарғыс атқан ақындар» қатарында ол Шарль Бодлер мен Артур Рембомен бірге сюрреалистік пантеонға көтерілді және сюрреализмнің тікелей алдастығы ретінде танылды. «Сюрреализм манифесі» (1924) кітабының бірінші басылымында Бретон былай деп жазды: «Сюрреализм «Мальдорор жырларымен» дүниеге келді. Ескі мысалдар тек пайғамбарлар мен жұмбақтар заманына дейін жете алады». Андре Жид оны Рембодан да маңызды тұлға деп санады, «болашақ әдебиетінің қақпа шебері» деп атады, сондай-ақ Бретон мен Супоға «тамаша Лотремонның әдеби және ультра әдеби маңыздылығын танып, жариялағаны үшін» алғыс айтты. Луи Арагон мен Бретон Франция Ұлттық кітапханасынан «Поэзиялар» жинағының жалғыз даналарын тапты және 1919 жылдың сәуір және мамыр айларында осы жинақтың мәтінін екі рет шығарылған «Әдебиет» журналында жариялады. 1925 жылы сюрреалистік журналдың арнайы саны Лотремонға арналды, оның атауы «Лотремон ісі» болды. 1927 жылы Супо мен Бретонның жариялағандары оған француз әдебиетінде берік орын берді және сюрреалистік қозғалыстың қасиетті қамқоршысы мәртебесін сыйлады. 1930 жылы Арагон Лотремонды «заманауи кереметтің нағыз бастамашысы» деп атады, ал «Керемет» Бретонның сюрреализмінің маңызды ерекшелігі болды. 1940 жылы Бретон оны өзінің «Қара юмор антологиясына» қосты. 1920 жылы америкалық суретші Ман Рэй жасаған «Исидор Дукасс жұмбағы» атты туындысының атауында «Canto VI» 3-тарауындағы белгілі бір жолға сілтеме бар. Лотремон жас баланың «дисекция үстелінде тігін машинасы мен қолшатырдың кездейсоқ кездесуінен туғандай әдемі» екенін сипаттаған. Сол сияқты, Бретон да осы жолды сюрреалистік ығысудың мысалы ретінде жиі пайдаланған. Лотремонның «дисекция үстеліндегі кездейсоқ кездесуіне» тікелей сілтеме жасай отырып, Макс Эрнст сюрреалистік суреттің құрылымын «бір-бірімен ешқандай байланысы жоқ екі шындықтың, оларға сәйкес келмейтін ортада байланыстыру» деп анықтады. Осы жолға сілтеме жасай отырып, эксперименталды/индустриалдық музыкалық тобы Nurse with Wound-тың тұңғыш альбомы «Тігін машинасы мен қолшатырды кесу үстелінде кездейсоқ кездесу» деп аталды. Мальдорор көптеген суретшілерге шабыт берді: Фрей Де Гетере, Сальвадор Дали, Ман Рэй, Жак Хуплен, Жиндрих Штирский, Рене Магритт, Георг Базелиц және Виктор Ман. Макс Эрнст, Виктор Брауннер, Оскар Домингес, Андре Массон, Жоан Миро, Аймэ Сезар, Роберто Матта, Вольфганг Паален, Курт Селигманн және Ив Тангуй жеке туындылар жасады. Суретші Амедео Модильяни кітаптың бір данасын әрдайым өзімен алып жүрді және Монпарнаста одан үзінділер оқып жүрді. Феликс Валлотон мен Дали Лотремонның «қияли» портреттерін жасады, себебі оның суреті болған жоқ.
Өзгелерге әсер ету
Кадур Найми 1984 жылы «Мальдорор әндері» романының театрлық қойылымын, ал 1997 жылы фильмді жасады. Жан-Люк Годардың 1967 жылғы «Апта соңы» фильмінің соңында Мальдорордан үзінді оқылады. Ситуационизмнің негізін қалаушы, режиссер және жазушы Гай Дебор «Көрермен қоғамы» еңбегінде «Poésies II» бөлімінен 207-тезисті дамытты. Тезисте плагиаттың қажеттілігі және прогреске оның қатысы қарастырылады. Онда автордың сөзін пайдалану, оның тілдік ерекшеліктерін қолдану, жалған идеяны жою және оны дұрыс идеямен алмастыру түсіндіріледі. Оның әріптесі, ситуационист Рауль Ванегем Лотреамонттың ойларына үлкен мән берді, «Күнделікті өмірдің революциясы» кітабының кіріспесінде: «Лотреамонтты оқыған адамдар бар болғанша, бәрі айтылды, бірақ одан пайда тапқандар аз» деді. Жазушылар Жан Полхан мен Анри Мишо Лотреамонтты өздерінің шығармаларына ықпал еткен тұлға деп санады. Кеннет Ангер «Малдорор» атты фильм жасауға тырысқанын, бірақ оны аяқтау үшін жеткілікті қаржы таба алмағанын мәлімдеді. Жақында, француз азаматтық кодексінің 171-бабындағы ережеге сүйеніп, заманауи суретші Шишальдин авторға өлімінен кейін үйленуге рұқсат беру үшін үкіметке өтініш жасады. Сюрреализмнің ықпалында болған американдық ақын Джон Эшбери 1992 жылғы өлеңдер жинағын «Отель Лаутреамонт» деп атады, ал ағылшын тіліндегі басылымда Лаутреамонт кітапта «ұмытылған, бірақ тірі» тұлғалардың бірі екені айтылған. Бразилиялық жазушы Жока Райнерс Террон өзінің алғашқы романында Исидоро Дукасс кейіпкерін Апокалипсистің жеті періштесінің бірі ретінде бейнелейді. Роман барысында Дукасс кейіпкері Еуропа арқылы пойызбен саяхат жасағанда «Les Fleurs du mal» жинағына қызығушылық танытады. Дукасс және оның «Chants de Maldoror» шығармасы Жо Соарестің 1995 жылғы «О Ксанго де Бейкер-стрит» романында да қысқаша айтылады, ал музыкант Роджерио Скайлаб 2021 жылғы «Caos e Cosmos, Vol. 1» альбомында «Chants de Maldoror» шығармасынан шабыттанған әнді жазды. Уильям Клейннің 1966 жылғы «Кімсің, Поли Маггу?» фильмінде Исидор Дукасс сән дизайнерінің есімі ретінде қолданылады. Лаутреамонт, «Оңтүстік Америкалық» ретінде Хулио Кортазардың «Басқа аспан» әңгімесінде кейіпкер болып көрінеді, онда «Малдорордан» цитаталар эпиграф ретінде пайдаланылады. Француз философы Жиль Делез және психиатр Феликс Гуатари «Капитализм және шизофрения» атты екі томдық еңбегінде Лотреамонтты екі рет тікелей сөзбен келтіреді. Роберт Виттингер 8 солист, қосымша хор, баяндаушы және үлкен оркестр үшін «Мальдорор реквиемін» (Op.42, 1984-86) жазды.
Аудармалар
Малдоордың жырлары. Лондон: Касанова қоғамы, 1924 жыл. Джон Родкердің ағылшын тіліне алғашқы аудармасы. Одилон Редонның 3 суретімен безендірілген.
Малдорор. Аударған: Гай Вернхам; New Directions Publishing, 1943; 0 8112 0082 5
Лаутреамонттың Малдороры. Аударған: Алексис Ликиард; Лондон: Allison & Busby, 1970; vi+218 б. Жұқа қағазды басылым 1972 жыл,
Малдорор (Мальдорор жырлары). Нью-Йорк: Томас И. Кроуэлл компаниясы, 1970; Алексис Ликиардтың ағылшын тіліне аудармасы.
Малдорор. Ұлыбритания: Penguin Books, "Penguin Classics" сериясы, 1977 жыл. Пауль Найттың ағылшын тіліндегі төртінші аудармасы (Родкер, Вернхам және Ликиардтан кейін). Сондай-ақ "Өлеңдер" және бірнеше "хаттар" кірген. Аудармашының кеңейтілген кіріспесі. Өлеңдер және толық әртүрлі туындылар, Алексис Ликиард аударған. Лондон: Allison & Busby, 1977.
Малдорор (және граф де Лотремонттың толық шығармалары). Кембридж, М.А.: Exact Change, 1994; Алексис Ликиард ағылшын тіліне аударған, жаңартылған түсіндірмелермен және библиографиясымен;
Малдорор және өлеңдер. Аудармашы: Пол Найт. Нью-Йорк: Penguin Books, 1988. Мұқабадағы сурет – Антуан Виертстің "Тірідей көмілген" (деталь); 288 б. ;
Maldoror. Translated by Guy Wernham; New Directions Publishing, 1943; 0 8112 0082 5
Lautréamont's Maldoror. Translated by Alexis Lykiard; London: Allison & Busby, 1970; vi+218 pp. Paperback 1972,
Maldoror (Les Chants de Maldoror). New York: Thomas Y. Crowell Company, 1970; English translation by Alexis Lykiard
Maldoror. Great Britain: Penguin Books, "Penguin Classics" series, 1977. Fourth English translation (after Rodker, Wernham and Lykiard) by Paul Knight. Also contains "Poesies" and several "lettres". Extensive introduction by translator. Poésies and Complete Miscellanea, translated by Alexis Lykiard. London: Allison & Busby, 1977. Maldoror (and the Complete Works of the Comte de Lautréamont). Cambridge, MA: Exact Change, 1994; Translated into English by Alexis Lykiard with updated notes and bibliography;
Maldoror and Poems. Translated, with Introduction, by Paul Knight. New York: Penguin Books, 1988. Cover illustration is a color reproduction of Antoine Wiertz' "Buried Alive" (detail); 288 pp. ;