Кіріспе

Шотланд ертегісі: How Ian Dìreach got the Blue Falcon (Шотландтық гэльше: Sgeulachd Mic Iain Dìrich) - шотландтық ертегі, оны Джон Фрэнсис Кэмпбелл жинаған Батыс таулы аймақтарының танымал ертегілері. Ол оны Нокдерридегі Розенэт қаласындағы Ангус Кэмпбелл деген карьерден жазған. Эндрю Лэнг оны "Оранжевый сказный роман" кітабына енгізді.

Жарияланым

Бұл ертегі "Иан Диречтің оқиғалары", "Принц Иан Диреч және оның ізденуі" және "Принц Иан" деген атпен қайта басылды.

Қысқаша мазмұны

Бір патша мен патшайымның Іан есімді ұлы болды. Иан еркек шаққа жетіп қалғанда, анасы қайтыс болып, әкесі қайтадан үйленді. Бір күні Иан аң аулауға шығып, көк соқаға атқылап, оның бір қауырсынсын сындырды. Өгей анасы оны соқаны тапқанша қарғады. Ол үлкен залда бір аяғымен, екіншісін қамалға, және әрқашан желге бет бұрып, қайтып келгенше, және сол жаққа дейін тұруға қарғады. Ол Түлкі Гилл Марттенмен кездеседі, ол оған көк соқаны Бес Басты, Бес Басы, Бес Басы бар алып ұстайтынын және жануарларды күтіп-бағу үшін қызмет іздеу керектігін айтады. Егер ол, ең бастысы, құстарға мейірімділікпен қараса, алп оған көк соқаны бағуға мүмкіндік береді, содан кейін ол оны ұрлай алады, егер ол оның бірде-бір қауырсын үйдегі ештеңеге тигізбесе. Уақыт өте келе алп оған сенді, бірақ соколь қақпадан қашып кетті, ал қауырсын бағанаға тиіп, оны айқайлап, алпты қайтарып әкелді. Айдаһар оған Диуррадтың Үлкен әйелдеріне тиесілі Ақ жарық семсерін әкелген жағдайда ол соколды алады дейді. Гилл Маартез қайыққа айналып, Ианды Диуррад аралына алып барды және оған сол жерде қызмет іздеуді, алтын мен күмісті жылтыратуды тапсырды, бұл оған уақытында семсерді ұрлауға мүмкіндік береді, бірақ ол оның қабығына үй ішіндегі ештеңеге тиісуге жол бермеуі керек. Бұл сәтті аяқталды, өйткені ұшы жапсырмасы есіктің тұғырына тиіп, ол шыбырады. Гилл Mairtean қайыққа айналды, және Ианды сарайға алып барды, онда ол тұраққа қызмет етті, ол құйрығын есікке қарсы соққан, және патша оған франк патшасының қызын әкелу керектігін айтты. Гилл Маартейн өзін қайыққа айналдырып, оны Францияға алып барды. Қайық жартастың жарығына түсіп, Ианды кеме апатына ұшырағанын айту үшін жіберді. Патша сарайындағылар қайықты көруге келді, ал музыка шықты. Принцесса мұндай музыка ойнаған арфаны көру керек деді, ал Иан мен Гилл Мартта оны алып кетті. Ол ашуланды, ол неге оны алып кету керектігін түсіндірді, ал ол оған үйленгісі келетінін айтты. Олар патшаға қайтып келді, ал Гилл өзін әдемі әйелге айналдырды, және Иан ханшайымның орнына оған берді. Иан құйрықты алғаннан кейін, Гилл патшаны соққыға жығып, есінен танып қалды, қашып кетті, олар Үлкен әйелдерге оралды. Гилл өзін құс құсына айналдырды, ал Иан семсерді алғаннан кейін оны Үлкен әйелдердің бәріне лақтырып, өлтірді. Олар алыпқа қайтып келді, ал Гилл өзін семсерге айналдырды және Иан көк соқаны алғаннан кейін, алыптың басын кесіп тастады. Гилл Ианға өзінің әкелгенін қамалға қалай алып кетуге болатынын ескертті, бұл оның өгей анасының оны таяқпен буып алуына жол бермеу үшін. Ол солай істеді де, оның өгей анасы да бір қап таяққа айналды. Иан оны өртеп, ханшайымға үйленді, содан кейін ол Жилл Марттен деген түлкімен достық қарым-қатынаста өмір сүрді.

Тарихы

Әңгіме халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 550 типінде "Қош, жылқы және ханшайым" (бұрынғы "Алтын құсты іздеу") болып саналады. Шотландтық әдеби сыншы В. П. Кер бұл ертегіді ортағасырлық голланд романсы Роман ван Валевейн мен шашкашпельмен (Гавайн) салыстырды, өйткені екі әңгіменің де кейіпкері бір-бірінен кейін бірі келетін оқиғаларға қатысады.

Нысандар

Фольклоршы Патрик Кеннеди өзінің "Грек ханшайымы мен жас бағбан" атты ирландтық ертегісіне жазған жазбаларында құсты жануардың көмегімен іздеу "Мак-Иан Диреахта ("Джон Тураның ұлы") орын алатынын" айтты. Алан Бруфорд батырдың есімі Mac an Dìthreabhaich әдеби есімінің бұзылуы деп дәлелдеді.

Шотландия

Кемпбелл 1859 жылы Джон Тинкер деген адамнан An Sionnach or The Fox деп аталатын тағы бір нұсқасын жариялады. Бұл ертегіде Грекия патшасының ұлы Брайан тауықтың әйеліне үйлену үшін әлемдегі "ең керемет құс" - ақ шамшырақ пен Күн құдайы Диа Гринді іздеуі керек. Оған күн құдайының бауыры болып өзгерген түлкі көмектеседі. Кемпбелл бұл шотландтық ертегі Гримм ағайындыларының "Алтын құс" атты неміс ертегісімен "бірдей аңыз" екенін айтты. Фрэнсис Хиндс Грум "Түлкі" ертегісін "Цыган халық ертегілері" атты кітабында қайта жариялады.

Ирландия

Автор Сеумас Макманус өзінің "Донегал таңғажайып кітабында" ирландша нұсқасын жариялады. "Жылқы тауындағы ит" атты ертегіде Оуэн ханзада құс аулауға құмар және көк шоқырдың қауырсындарын табады. Оның жаңа өгей анасы, оны жек көреді, құстың Жеті бас және Жеті түбірлі алыпқа тиесілі екенін біледі және Оуэнге үйге қайтып келмеу үшін, ол Коннафттың көк шоқысын әкелгенше, геасаны жібереді. Жолда ол тамағын ақ итпен бөліседі, ол өзін найзалар төбесіндегі ақ ит деп таныстырады. Оуэн иттің көмегімен Коннафттың көк шоқыны, Дания патшасының жарық семсерін, Испания патшасының қоңыраулы жебесін және Грекия патшасының қызы Starlight әсем ханшайымын іздеуге қатысады. Қазынаның иелерін алдап, ақ ит ханшайым, жылқы, семсер және соколга түріне айналады.

Канада

Фольклоршы Хелен Крейтон Нью-Брансуиктің Ньюкасл қаласынан Уилмот Макдональд есімді кассирден әңгіме жинады. "Жарлы қылыш" атты әңгімесінде бір қарттың фермасы мен үш ұлы бар. Ол ескі патшаның "Жарқалған семсерін" алып келген адамға ферманы беруді жоспарлап отыр. Үлкен екеуі әкесінің ұсынысын қабылдайды, кіші ұлы да солай істейді, бірақ олар оны ақылсыз деп қабылдамайды. Олар бірге жүріп, екі қонақ үйдің алдында тоқтады. Біріншісі "бір нәрсе төлемеңіз" деген жазуы бар, ал екіншісі "қалай төлейсіз" деген жазуы бар. Үлкендері бірінші қонақ үйге барады, кішілері екінші қонақ үйде түседі. Ол екінші қонақ үйдегі қарт адамға көмектесіп, онымен бірге таңғы ас ішеді. Келесі күні қарт жігіт жас жігітке қорадан қызыл сиырдың сауытын және бір түн бұрын ақ тауық жалған жұмыртқаны әкелуін айтады, өйткені олар оған пайдалы болуы мүмкін. Ол кетер алдында жігітке бір кітап береді. Ол патшаның қасына келіп, кітаптан "Жарлы қылышты алтын және күміс қалтаға салмайсың" дегенді оқиды. Ол семсер мен күміс қорабаны алады, патшаны ескерту үшін қоңырау шалады. Патша оған көрінеді және келісім жасайды: егер ол балаға алптарға тиесілі ағаштан алтын жеміс алса, ол оған семсер береді. Ол келісімге келіседі және алыптардың патшалығына жемісті ұрлауға барады, бірақ оны алыптар табады. Жаратылыстар оның қайтарып беруін талап етеді олар тасқа шынжырланған қызды алады, өйткені ол да жемістер үшін келді. Жас жігіт жартасқа барып, басына жұмыртқа салады, құсқа айналады да, қызды босату үшін жартасқа ұшады. Жас жігіт қызды, алтын жемісті және Жарық қылышты алып, үйіне қайтқан. Жолдың жанында ұйықтап қалады. Ағалары қызды және семсерді ұрлап, ізденіс үшін құрметке бөледі.