Технофобия: Технологияға қарсылық және қауіп сезімі

Кіріспе

Технофобия (грекше τέχνη technē, "өнер, шеберлік, қолөнер" және φόβος phobos, "қорқыныш"), сондай-ақ техноқорқыныш деп аталады, бұл озық технологиядан немесе күрделі құрылғылардан, әсіресе дербес компьютерлерден, смартфондардан және планшеттік компьютерлерден сескену, ұнамау немесе ыңғайсыздық сезіну. Технофобияның көптеген түсіндірмелері бар, бірақ технология дами келе олар одан да күрделене түседі. Бұл термин көбінесе негізсіз қорқыныш мағынасында қолданылады, бірақ кейбір адамдар осындай қорқыныштардың себептері бар деп санайды. Бұл технофилияға қарама-қарсы. Ларри Розен, зерттеуші психолог, компьютерлік педагог және Калифорния мемлекеттік университетінің профессоры, Домингуз Хиллз, технофобияның үш негізгі түрі бар екенін айтады: "ыңғайсыз қолданушылар", "когнитивтік компьютерфобиясы" және "алаңдаушы компьютерфобиясы". Индустриялық революция кезінде алғаш рет кеңінен таралған технофобия әлемдегі түрлі қоғамдар мен қауымдастықтарға әсер еткенін көрсетті. Бұл кейбір топтарды өз идеологияларын сақтау үшін заманауи технологиялық дамуға қарсы тұруға итермеледі. Кейбір жағдайларда жаңа технологиялар қалыптасқан сенімдермен, мысалы, қарапайымдық пен шағын өмір салты сияқты жеке құндылықтармен қақтығысады. Технофобиялық идеялардың мысалдарын өнердің түрлі салаларында кездестіруге болады, мысалы, Франкенштейн сияқты әдеби туындылардан бастап Метрополис сияқты фильмдерге дейін. Осы туындылардың көпшілігі технологияның технофобиялық көзқараспен қарағандағы қараңғы жағын бейнелейді. Технологияның күрделілігі мен түсініктілігі артқан сайын, адамдар заманауи технологияны қолдану туралы алаңдаушылық сезінуі мүмкін.

Ауру таралуы

"Компьютерлер мен адам мінез-құлқы" журналында жарияланған зерттеу 1992-1994 жылдар аралығында әртүрлі елдердің бірінші курс студенттері арасында жүргізілді. Барлық студенттердің арасындағы көрсеткіштің жалпы пайызы 3392 болды. Салыстыру үшін, Жапонияда технофобия деңгейі жоғары болғандардың саны 58%, ал Мексикада – 53% құрады.

Тарих

Технофобия Англияда өнеркәсіптік революцияның басталған кезінде қозғалыс ретінде назар аударуды бастады. Жаңа машиналардың дамуы білікті шеберлердің жұмысын білімі жоқ, аз жалақы алатын жұмысшылармен алмастырғанда, олар өз күнкөрісіне қауіп төнді деп алаңдады. 1675 жылы тоқымашылардың бір тобы өз жұмыстарын алмастырған машиналарды қиратты. 1727 жылға қарай машиналарды қирату кеңінен таралғандықтан, Парламент машиналарды қиратуды өлім жазасына кесті. Бірақ бұл шара зорлық-зомбылықтың алдын тоқтата алмады. 1811 жылдың наурыз айында «Лудд» деген атпен біріккен технологияға қарсы жұмысшылар тобы тоқыма тікелей машиналарын маңызды бөліктерін алып тастап, жабдықтар іздеп үйлерді қарап, сауда құқықтарын талап етіп, одан да зорлық-зомбылық көрсетумен қорқытты. Нашар егін жинау және азық-түлік көтерілісі оларға қолдаушылар тарту үшін алаңдаған және толқыған халықты жасау арқылы олардың ісіне көмектесті. 19 ғасыр сонымен қатар Луи Пастер, Чарльз Дарвин, Грегор Мендель, Майкл Фарадей, Анри Беккерель және Мари Кюри сияқты ғалымдардың еңбектерімен, сондай-ақ Никола Тесла, Томас Эдисон және Александр Грэм Белл сияқты өнертапқыштармен қазіргі заманғы ғылымның басталуы болды. Әлем тым жылдам өзгеріп жатты, көптеген адамдар үшін бұл тым тез болды, олар болып жатқан өзгерістерден қорқып, қарапайым заманды сағынды. Романтизм қозғалысы осы сезімдерді бейнеледі. Романтиктер ақылдан гөйге, механикалық емес «органикалыққа» және қарапайым, шабындық уақытқа құштарлыққа сенді. Уильям Вордсворт және Уильям Блейк сияқты ақындар өнеркәсіптік революция кезінде болып жатқан технологиялық өзгерістер олардың табиғатты мінсіз және таза деп есептейтін көзқарасын бұзды деп сенді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хиросима мен Нагасакидегі бомбалаудан бастап технологиядан қорқу күшейді. Ядролық қарудың таралуы және суық соғыс адамзат оны жою деңгейіне дейін басқаруға күші жеткен әлемнің болашағы қандай болатыны туралы ойлануға мәжбүр етті. Вьетнам соғысы кезінде напалм, жарылғыш заттар және газдар сияқты соғыс технологияларын корпоративтік өндіріс жасауы технологияның құндылығы мен мақсатына деген сенімді одан әрі әлсіретті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде экология қозғалысы да қарқын алды. Әуе ластануы жөніндегі алғашқы халықаралық конференция 1955 жылы өтті, ал 1960 жылдары бензиннің құрамындағы қорғасынға қатысты зерттеулер экологиялық белсенділер арасында наразылық тудырды. 1980 жылдары озон қабатының азаюы және жаһандық жылыну қаупіне көбірек мән берілді.

Technophobia began to gain attention as a movement in England with the dawn of the Industrial Revolution. With the development of new machines able to do the work of skilled craftsmen using unskilled, low wage labor, those who worked a trade began to fear for their livelihoods. In 1675, a group of weavers destroyed machines that replaced their jobs. By 1727, the destruction had become so prevalent that Parliament made the demolition of machines a capital offense. This action, however, did not stop the tide of violence. The Luddites, a group of anti technology workers, united under the name "Ludd" in March 1811, removing key components from knitting frames, raiding houses for supplies, and petitioning for trade rights while threatening greater violence. Poor harvests and food riots lent aid to their cause by creating a restless and agitated population for them to draw supporters from. The 19th century was also the beginning of modern science, with the work of Louis Pasteur, Charles Darwin, Gregor Mendel, Michael Faraday, Henri Becquerel, and Marie Curie, and inventors such as Nikola Tesla, Thomas Edison and Alexander Graham Bell. The world was changing rapidly, too rapidly for many, who feared the changes taking place and longed for a simpler time. The Romantic movement exemplified these feelings. Romantics tended to believe in imagination over reason, the "organic" over the mechanical, and a longing for a simpler, more pastoral time. Poets like William Wordsworth and William Blake believed that the technological changes that were taking place as a part of the industrial revolution were polluting their cherished view of nature as being perfect and pure. After World War II, a fear of technology continued to grow, catalyzed by the bombings of Hiroshima and Nagasaki. With nuclear proliferation and the Cold War, people began to wonder what would become of the world now that humanity had the power to manipulate it to the point of destruction. Corporate production of war technologies such as napalm, explosives, and gases during the Vietnam War further undermined public confidence in technology's worth and purpose. In the post WWII era, environmentalism also took off as a movement. The first international air pollution conference was held in 1955, and in the 1960s, investigations into the lead content of gasoline sparked outrage among environmentalists. In the 1980s, the depletion of the ozone layer and the threat of global warming began to be taken more seriously.

Люддтар

Бірнеше әлеуметтік топтар технофобиялық деп есептеледі, олардың ең танымалдары – луддиттер. Көптеген технофобиялық топтар қазіргі заманғы технологияға қарсы шығады, себебі олар бұл технологиялар өздерінің өмір салты мен күнкөрісіне қауіп келтіреді деп ойлайды. Луддиттер – 19 ғасырда британдық шеберлердің тоқыма өнеркәсібіндегі технологиялық прогреске қарсы ұйымдасқан әлеуметтік қозғалысы.

Ескі тәртіп анабаптистері арасында заманауи технологияларды қолдану

Кейбір адамдар технофобия деп санайтын топтар – амиштер және басқа да ескі тәртіп анабаптистері. Амиштер өздерінің жеке пайдалануы үшін белгілі бір технологияны пайдаланудан бас тартатын Ордунгтонда баяндалған моральдық кодекстер жиынтығын ұстанады. Дональд Б. Крейбилл, Карен М. Джонсон Вайнер және Стивен М. Нолт өздерінің "Амиш" кітабында былай деп жазады:

Амиштердің іс-әрекеті – олардың сенімі мен мәдениетін сақтау мақсатында заманауи технологияларды таңдап қолдану.

Өнердегі технофобия

Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте технофобияның алғашқы мысалы Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романы болып табылады. Ол содан бері ғылыми фантастиканың тұрақты бөлігіне айналды, Фриц Лэнгтің «Метрополис» сияқты фильмдер технофобияның қалай пайда болатынын көрсетеді, ал Чарли Чаплиннің «Қазіргі заман» фильмінде адамдар жаңа өндірістік техникалар, мысалы, конвейерлік желінің өнімдері ретінде, машинаның қарапайым бөлшектеріне дейін төмендетілген. Бұл 1960-шы жылдарға дейін жалғасты, ядролық қару мен радиацияға деген қорқыныш монстр фильмдеріндегі алып жәндіктерге, «Жер тоқтап қалған күні» және «Халк» сияқты ескертулерге әкелді. Соған қоса, суперақылды машиналардан қорқу және олардың бүлік көтеруі «Жұлдыз жолы» сериалының бастапқы сериясынан бастап, 1990-шы жылдардағы «Жұлдыз жолы: Келешек ұрпақ» және «Жұлдыз жолы: Вояджер» сияқты туындыларындағы қайта-қайта келетін тақырып болды. 1960 жылы «Твайлайт аймағы» сериалындағы «Машиналар туралы бір ой» атты эпизод электрлік қырыққыштар, теледидарлар, электрлі теріс машиналар және сағаттар сияқты заманауи заттарға деген адамның жек көруі туралы айтады. 1971 жылы түсірілген «Омега адамы» (Ричард Мэтисонның «Мен аңызмын» романы негізінде) биологиялық соғыс салдарынан қираған әлемді көрсетті, онда тек бірнеше адам және мутанттардың культы ғана тірі қалды. Чарлтон Хестонның кейіпкері – ғалым, ол технофобиялық сенімдеріне байланысты барлық ғылым мен техниканы жоюды көздеген мутанттардың мақсатына айналады. Технофобия Уолтер М. Миллердің «Лейбовиц үшін реквием» романында да маңызды тақырып болып табылады, онда ядролық соғыс ғылымның өзін жоюға әрекет етуге әкеледі, оны жауапты деп есептейді. 1970-ші жылдары «Colossus: The Forbin Project» және «Demon Seed» сияқты фильмдер компьютерлердің үстемдігінің мысалдарымен бөліседі. 1973 жылы шыққан «Вестмирл» фильмі ойын-сауық әлеміндегі андроиндердің адамдарға қарсы шығуымен толығымен дұрыс емес айналып кетеді. Сонымен қатар, 1970-ші жылдары Рич Баклер Деатлокты жасады – ақылдан безген адамның құл-өлтіру машинасы ретінде қайта тірілген киборг, бұл «Франкенштейн» романының қараңғы интерпретациясы. Технофобия 1980-ші жылдары «Терминатор» фильмімен коммерциялық сәттілікке жетті, онда компьютер өзін-өзі сезінеді және барлық адамдарды өлтіруді шешеді. Годфри Реджионың «Qatsi» трилогиясы да технофобия мәселесіне терең үңіледі. «Ойшылдарды» және «жұмыскерлерді» бөліп ұстау идеясы технологияны қабылдаған адамдардың өзі оның әлеуетінен қорқып отырғанын көрсетеді. «Аватар» технологияның адамдарға тигізетін әсерін көрсетеді, олар оның күшімен күшейеді, бірақ сонымен бірге осы концепцияға жақын тұрғандарға қаншалықты үрей тудыратынын көрсетеді. Бұл Пандорадан келген жаратылыстардың технологиядан ғана емес, оны жек көретінін көрсетеді, оның құрту әлеуеті олардың өмір сүруінен де асып түсуі мүмкін. Алайда, фильмнің өзі көрермендерге технофобиямен күресіп жатқан өркениетке енуді сезіндіретін стереоскоп сияқты озық технологияны қолданды. 2009 жылы шыққан «9» анимациялық фильмінің басында: «Бізде зор мүмкіндіктер мен үміттер болды, бірақ біз сыйларымыз бен ақыл-ойымызды ысырап еттік. Технологияны соқырлықпен іздеу бізді тек құрып кетуімізге жеткізді. Әлеміміз аяқталуға жақын». Дегенмен, технофобияға қатысты көзқарас өзгеріп келеді. 2021 жылы түсірілген «Митчеллдер машиналарға қарсы» фильмінде роботтардың көтерілісін бейнелейтін жасанды интеллекттің өзі жамандыққа толы емес, керісінше, оның жасаушысы оны жаңа құрылғыға алмастырғаннан кейін ашуланған. Дегенмен, бұл фильмті де люддизмнің символы деп сынағандар бар.

An early example of technophobia in fiction and popular culture is Mary Shelley's Frankenstein. It has been a staple of science fiction ever since, exemplified by movies like Fritz Lang's Metropolis, which offer examples of how technophobia can occur, and Charlie Chaplin's Modern Times, in which people are reduced to nothing but cogs in the machinery, a product of new industrial techniques like the assembly line. This persisted through the 1960s, with the fears of nuclear weapons and radiation leading to giant insects in monster movies, cautionary tales like The Day the Earth Stood Still, and The Hulk. This was joined by fears of superintelligent machines, and rebellion amongst them, which was a recurring theme of Star Trek, from the original series to Star Trek: The Next Generation to Star Trek: Voyager in the 1990s. A 1960 episode of The Twilight Zone called "A Thing About Machines" deals with a man's hatred for modern things such as electric razors, televisions, electric typewriters and clocks. The 1971 film The Omega Man (loosely based on the Richard Matheson novel I am Legend) showed a world scarred by biological warfare and only a handful of humans and a cult of mutants remain alive. Charlton Heston's character is a scientist who is being targeted by the mutants who wish to destroy all science and machinery due to their technophobic beliefs. Technophobia is also thematic in Walter M. Miller's novel A Canticle for Leibowitz, in which nuclear war produces an attempt to stamp out science itself, which is held to be responsible. In the 1970s, films such as Colossus: The Forbin Project and Demon Seed offered samples of domination by computers. The film Westworld, released in 1973, revolves around world of entertainment humanoids going completely wrong when they turn against humans. Also in the 1970s, Rich Buckler created Deathlok, a cyborg revivified by a madman as a slave killing machine, a dark twist on Frankenstein. Technophobia achieved commercial success in the 1980s with the movie The Terminator, in which a computer becomes self aware, and decides to kill all humans. Godfrey Reggio's Qatsi trilogy also deals heavily with issues of technophobia. The idea of keeping the "thinkers" and "workers" separate shows us that even the people who embraced technology feared the potential of it in some way. Avatar is exemplary of technology's hold on humans who are empowered by it and visually demonstrates the amount of terror it instills upon those native to the concept. It enforces the notion that foreign creatures from Pandora are not only frightened by technology, but it is something they loathe; its potential to cause destruction could exceed their very existence. In contrast, the film itself used advanced technology such as the stereoscope in order to give viewers the illusion of physically taking part in an experience that would introduce them to a civilization struggling with technophobia. The 2009 animated film 9 opens with the line, "We had such potential, such promise; but we squandered our gifts, our intelligence. Our blind pursuit of technology only sped us quicker to our doom. Our world is ending." Attitutes of technophobia, however, seem to be changing. In the 2021 movie The Mitchells vs. the Machines, which depicts a robot uprising caused by an AI, the AI was not inherently malicious but rather turned bitter after its creator discarded it for a newer device; even then, the film has still been derided as the epitome of Luddism.