Кіріспе

Моңғолияның ресми тілі

Моңғол тілі – моңғол тілдері отбасының негізгі тілі, ол Моңғол жазығында пайда болған. Оны этникалық моңғолдар және олармен тығыз байланысты моңғол тілдес халықтар қолданады, олар қазіргі Моңғолия мен оның төңірегіндегі Шығыс және Солтүстік Азияның аймақтарында тұрады. Моңғол тілі – Моңғолия мен Ішкі Моңғолияның ресми тілі, ал Синьцзян мен Цинхайда мойындалған тіл. Барлық диалектілерді ескергенде, тілдес адамдардың саны 8,5–9 миллионға жетуі мүмкін, оның ішінде Моңғолияның көптеген тұрғындары және Қытайдың Ішкі Моңғолиясында тұратын этникалық моңғолдардың көп бөлігі бар. Грамматиканы талқылау барысында қарастырылатын моңғол тілінің түрі – стандартты жазба Халха тілі, ол жазу ережелерінде және мектептерде оқытылатын грамматикада ресімделген. Алайда, оның көп бөлігі жергілікті (сөйленетін) Халха тіліне және басқа моңғол диалекттеріне, әсіресе Чакхар моңғол тіліне де қатысты. Кейбір лингвистер бурят және ойрат сияқты бірнеше моңғол тілдерін моңғол тілінің нұсқалары деп жіктейді, бірақ бұл жіктеу қазіргі халықаралық стандартқа сәйкес келмейді. Моңғол тілінде дауыстылар үйлесімділігі және басқа моңғол тілдерімен салыстырғанда күрделі буын құрылымы бар, бұл үш дауысқа дейін буын соңындағы топтарды құруға мүмкіндік береді. Бұл – сөздерді біріктіретін, сөздік және грамматикалық мағынадағы жұрнақ тізбегіне сүйенетін типтік тіл. Белгілі бір сөздер тіркесі бар болғанымен, есім фразалары арасындағы рет салыстырмалы түрде еркін, себебі грамматикалық рөлдер шамамен сегіз грамматикалық жағдайдың жүйесімен көрсетіледі. Бес түрлі сөз жасалу жолы бар. Сөздер дауыс, қимыл-қозғалыс, уақыт және эпистемиялық модальділік/дәлелдеме үшін белгіленеді. Сөйлемдерді байланыстыруда айнымалы сөздердің ерекше рөлі бар. Қазіргі моңғол тілі 13-14 ғасырларда Моңғол империясында қолданылған орта моңғол тілінен дамыған. Бұл ауысу кезінде дауыстылар үйлесімділігінің парадигмасында маңызды өзгерістер болды, ұзын дауыстылар пайда болды, жағдайлар жүйесі сәл өзгерді және сөздер жасалу жүйесі қайта құрылды. Моңғол тілі жойылған хитан тілімен туыс. Бұрын моңғол тілінің түркі, тунгус, корей және жапон тілдерімен байланысты екеніне сенген, бірақ қазіргі уақытта көптеген (бірақ барлығы емес) салыстырмалы лингвистер бұл көзқарасты ескірген деп санайды. Бұл тілдер алтай тілдері отбасына жатқызылып, Қытайдың оңтүстік-шығысындағы тілдік аймаққа қарсы қойылған. Алайда, ортақ генетикалық шығу тегінің орнына Клаусон, Доерфер және Шчербак түркі, моңғол және тунгус тілдерінің ортақ шығу тегі болмай, тілдер қауымдастығын құрайтынын ұсынды. Моңғол әдебиеті 13 ғасырдан бастап жазбаша түрде кеңінен таралған, бірақ Хитан және басқа да Сяньбэй халықтарының әдебиетінде моңғол тілінің алдыңғылары бар. 584 жылы жасалған Бугут жазуы және 604–620 жылдар аралығында жасалған Хуис Толгой жазуы – қазірге дейін табылған ең көне моңғол немесе моңғол тіліне жақын мәтіндер болып саналады.

Атауы

Оуэн Латтимор сияқты жазушылар моңғол тілін "моңғол тілі" деп атаған.

Тарих

Моңғол тілінде сақталған ең ерте мәтін – Чингисов камень, бұл монғол жазуымен тасқа жазылған спорт туралы хабарлама, көбінесе 1224 немесе 1225 жылға жатқызылады. Гандзақтың Киракосы құрастырған 55 сөзден тұратын монғол-әрмен сөздігі (XIII ғасыр) – монғол сөздерінің алғашқы жазба жәдіресі болып табылады. XIII-XV ғасырларда монғол тіліндегі мәтіндер төрт әріппен жазылды (Батыс әріптерінде жазылған кейбір сөздерді есептемегенде): уйғыр монғол (UM) әрпі (уйғыр әліпбиіне бейімделу), 'Фагс па әрпі (Ph) (бұйрықтарда қолданылды), қытай (SM) («Моңғолдардың құпия тарихы»), және араб (AM) (сөздіктерде пайдаланылды). Бұл қолжетімді ең ерте мәтіндер болғанымен, ғалымдар арасында олар «Ортаңғы моңғол» тілі деп аталады. UM әрпімен жазылған құжаттар ерекше тілдік ерекшеліктерді көрсетеді, сондықтан олардың тілін көбінесе «Классикалық емес моңғол» деп атау арқылы ажыратады. Юань әулеті монғол тілін қытай тілінде «Гуоюй» деп атаған, бұл «Ұлттық тіл» дегенді білдіреді, осы терминді басқа хань емес әулеттер де өз тілдерін атау үшін қолданған, мысалы, Цин әулеті кезінде маньчжу тілі, Цзинь әулеті кезінде жуйшен тілі (1115–1234), Ляо әулеті кезінде хитан тілі және Солтүстік Вэй кезеңінде сяньбэй тілі. Келесі ерекше кезең – классикалық моңғол тілі, ол XVII-XIX ғасырларға жатады. Бұл орфография және синтаксис жағынан жоғары стандартталған жазба тіл, ол оны кейінгі қазіргі моңғол тілінен ерекшелендіреді. Осы тілдегі ең маңызды құжаттар – моңғол тіліндегі Кангюр және Тенгюр, сондай-ақ бірнеше жылнамалар. 1686 жылы Сойомбо әрпі (буддистік мәтіндер) жасалды, бұл ерте классикалық моңғол тілінің фонетикалық ерекшеліктеріне куәлік етеді.

Географиялық таралуы

Моңғол тілі – Моңғолияның ресми ұлттық тілі, онда шамамен 3,6 миллион адам сөйлейді (бірақ әрқашан жазылмайды) (2014 жылғы есеп бойынша), сондай-ақ Ішкі Моңғолияның ресми провинциялық тілі (сөйленетін және жазылатын түрінде), онда кем дегенде 4,1 миллион этникалық моңғол тұрады. Қытайдың барлық аймақтарында бұл тілде елдің 5,8 миллион этникалық моңғолының шамамен жартысы сөйлейді (2005 жылғы есеп бойынша). Дегенмен, Ішкі Моңғолияның кейбір қалалық аймақтарында және білім беру саласында моңғол тілінің ықпалы төмендесе де, қалалық қытай тілін сөйлейтін моңғолдардың этникалық өзіндігі қалалық этникалық қауымдастықтардың болуының арқасында сақталуы мүмкін. Ішкі Моңғолиядағы көптілдік жағдай этникалық моңғолдардың тілін сақтауға жасаған күш-жігеріне кедергі келтірмейді. Қытайдағы белгісіз саны моңғолдар, мысалы, туметтер өз тілінде сөйлеу қабілетін толығымен немесе жартылай жоғалтқан болуы мүмкін, бірақ олар әлі де этникалық моңғол ретінде тіркелген және өздерін этникалық моңғолдар деп есептейді. Этникалық моңғол-қытай некелерінен туған балалар да этникалық моңғолдар ретінде тіркеледі, осылайша білім беру, денсаулық сақтау, отбасылық жоспарлау, мектепке түсу, жұмысқа орналасу және жоғарылау, бизнесті қаржыландыру және салық салу, сондай-ақ Қытайдағы этникалық азшылықтарға көрсетілетін аймақтық инфрақұрылымдық қолдау сияқты азшылықтарға арналған артықшылықтардан пайдалана алады. 2020 жылы Қытай үкіметі Ішкі Моңғолиядағы моңғол тіліндегі бастауыш және орта мектептерде үш пән – тіл және әдебиет, саясат және тарихты қыркүйектен бастап мандарин тілінде оқытуды міндеттеді, бұл этникалық моңғол қауымдастықтары арасында кеңінен наразылық тудырды. Бұл наразылықтарды Қытай үкіметі жылдам басып тастады. 2023 жылдың қыркүйегінен бастап барлық пәндерді оқыту үшін мандарин тілі ғана қолданылатын тіл деп белгіленді.

Стандартты сорттар

Моңғол тілінің екі стандартты нұсқасы бар.

Моңғолия

Моңғолия мемлекетіндегі стандартты моңғол тілі солтүстік халха моңғол диалектілеріне негізделген, оның ішінде Уланбатор диалектісі де бар, және моңғол кириллицасымен жазылады.

Қытай

Ішкі Монғолиядағы стандартты моңғол тілі Халха диалект тобының Шахар моңғол тіліне негізделген және дәстүрлі моңғол жазуымен жазылады. Қытайдағы моңғол тілінде сөйлейтіндердің саны Моңғолия мемлекетіндегіге қарағанда әлі де көп, онда Қытайдағы моңғолдардың көпшілігі Хорчин диалектілерінің бірінде сөйлейді, немесе екі миллионнан астам адам Хорчин диалектісін туған тілі ретінде қолданады, сондықтан Хорчин диалект тобының Моңғолия мемлекетіндегі Халха диалект тобымен шамалас сөйлейтін адамдары бар. Дегенмен, қазіргі таңда бар болғаны 100 мыңға жуық адам ғана сөйлейтін Шахар диалектісі Халха диалект тобына жатады және Қытайдағы стандартты моңғол тілінің негізі болып табылады.

Фоналогия

Келесі сипаттама негізінен Моңғолияның астанасы Улан-Баторда қолданылатын халха диалектісіне сүйенген. Ордос, Хорчин және тіпті Чакхар сияқты басқа түрлерінің дыбыстануы едәуір өзгеше. Бұл бөлім Халха моңғол тілінің дыбыстануын, дауыстылар, қосымша дауыстар, дыбысталу заңдылықтары және екпін тақырыптарындағы кіші бөлімдермен қарастырады.

Түгеллейтін үйлесімділік

Монғол тілінде де дауыстылардың дөңгелектелу гармониясы бар, бірақ ол жақын дауыстыларға қатысты емес. Егер түбірде (немесе) дауыстысы болса, ашық дауыстыға арналған жұрнақ та (немесе, сәйкесінше) болады. Дегенмен, бұл процеске (немесе) және; кедергі келтіреді, мысалы, «кірді», бірақ «салды».

Өлеңнің ұзындығы

Ұзын және қысқа дауыстылардың айтылуы сөз ішіндегі буынның орнына байланысты. Сөздің басындағы буындарда дауыстылардың ұзындығы фонемалық айырмашылықты тудырады. Ұзын дауыстының ұзақтығы қысқа дауыстыдан шамамен 208%-ға артық. Сөздің ортасындағы және соңғы буындарда бұрынғы ұзын дауыстылар енді бастапқы буындағы қысқа дауыстылардан 127%-ға ғана ұзын, бірақ олар бастапқы буындағы қысқа дауыстылардан өзгеше. Бастапқы емес буындардағы қысқа дауыстылар бастапқы буындардағы қысқа дауыстылардан тек 71%-ға ұзындығымен және артикуляция бойынша орталыққа қарай ығысуымен ерекшеленеді. Олар фонемалық емес болғандықтан, олардың орны фонотактикалық талаптарға сәйкес анықталады.

Қосындылар

Келесі кестеде халха моңғол тілінің дауыссыз дыбыстары тізімделген. Қашанда қолданылатын дауыссыз дыбыстар тек қарыз сөздерде ғана кездеседі. Палатализацияланған дауыссыз дыбыстардың пайда болуы, ерекше жағдайларды қоспағанда, тек [-ATR] дауыстылары бар сөздермен шектеледі. Еріндік-тістік, тістік, артжақ, жұмсақ таңдай, қарапайым, палаталданған, мұрындық, жарылыс, демсіз, аспирацияланған, тітіркендік, фрикатив, орталық, бүйірлік, діріл, жуық. Әлемдік тілдер арасында сирек кездесетін ерекшелік ретінде, моңғол тілінде дыбысты дауыссыз бүйірлік жуық дыбысы (мысалы, ) және дауыссыз артжақ жарылыс дыбысы жоқ; оның орнына, ол дыбысты дауыссыз тістік бүйірлік фрикативті ( ) пайдаланады, ол көбінесе дауыссыз болып айтылады. Сөз соңында (тарихи формаларда дауысты дыбыспен жалғаспаса) дауыссыз дыбыстар алдын-ала дем шығарылып айтылады, ал одан бұрынғы дауыссыз дыбыстар мен дауыстылар дыбыстық өзгеріске ұшырайды. Дыбыстық өзгеріске ұшыраған қысқа дауыстылар көбінесе жойылады.

Грамматика

Бұл мақаладағы грамматика да негізінен халха моңғол тіліне сүйенген. Фонетикадан өзгеше, морфология мен синтаксис туралы айтылған көптеген нәрсе Чакхар тіліне де қатысты, ал Хорчин тілі біршама әртүрлі.

Морфология

Қазіргі моңғол тілі – агглютинативті, негізінен суффикстік тіл, жалғыз ерекшелігі – қайталану. Моңғол тілінде жынысқа бөлінген зат есімдер де, "the" сияқты анықталған артикльдер де жоқ. Көптеген суффикстер бір морфемадан тұрады. Туынды морфемалардың саны көп. Мысалы, baiguullagiinh сөзі bai түбірінен ('болу'), аралық ‑g‑ үндесінен, себептеуші ‑uul‑ жұрнағынан (содан 'құру'), іс-әрекет нәтижесінде жасалған есімдерді құрайтын ‑laga туынды жұрнағынан (ұйымдастырудағы -ation сияқты) және өзгертілген сөзбен байланысты нәрсені білдіретін күрделі ‑iinh жұрнағынан (‑iin меншік жалғауы) тұрады. Аталған есімдер жиі кездеседі. Кейбір туынды етістік жұрнақтары өте өнімді, мысалы, yarih 'сөйлеу', yarilc 'бір-бірімен сөйлесу'. Формальды түрде, етістік жұрнақтары арқылы алынған тәуелсіз сөздерді үш топқа бөлуге болады: сөйлем соңында ғана қолданылатын финалдық етістіктер, яғни ‑na (көбінесе болашақ немесе жалпылама мәлімдемелер) немесе ‑ö (екінші жаққа арналған бұйрық); сөйлем соңында немесе анықтаушы ретінде қолданылатын, яғни ‑san (толық өткен шақ) немесе ‑maar 'істегісі келу' сөздер; және сөйлемдерді байланыстыратын немесе үстеулік қызмет атқаратын конвербтер, яғни ‑zh (кәдімгі үстеулік қызмет немесе екі сөйлемді бейтарапты түрде байланыстыру) немесе ‑tal (негізгі сөйлемдегі әрекет, жалғаулық етістікпен білдірілген әрекет басталар алдында аяқталады).

Атаулы кейс

Номинатив жағдайы зат есім (немесе зат есім қызметін атқаратын сөздер) сөйлемнің жай сырғаты болып келгенде және сөйлемдегі кез келген іс-қимылдың (тек физикалық емес) жасаушысы ретінде қолданылады. Моңғол тілінде номинатив жағдайының соңғы буыны жоқ.

Қылмыстық іс

Акузатив жағдайы есімнің тікелей толықтауыш (немесе просто "толықтауыш") ретінде қолданылады, және ол өтетін етістіктен әрекет алады. Ол былай жасалады:
– г (–g) жұрнағы ұзын дауысты немесе дифтонгтармен бітетін түбірлерден кейін, немесе н (n) әрпімен бітетін түбірде тұрақсыз дауысты (тұрақсыз g) болғанда. – ыг (–iig) жұрнағы артқы дауыстылар тобынан кейін, қатаң дауыстылармен (г және к-ден басқа), қысқа дауыстылармен (і-ден басқа) немесе иотталған дауыстылармен бітетін түбірлерден кейін. – ийг (–iig) жұрнағы алдыңғы дауыстылар тобынан кейін, қатаң дауыстылармен, қысқа дауыстылармен немесе иотталған дауыстылармен бітетін түбірлерден кейін; сондай-ақ ж (j), ч (ch) және ш (sh) жұмсақ дауыстыларымен бітетін барлық түбірлерден кейін, әрі г (g), к (k), и (i) немесе ь (i) әрпімен бітетін түбірлерден кейін. Ескерту: Егер түбір қысқа дауысты немесе ь (i) әрпімен бітсе, ол жұрнақпен алмастырылады.

Датив-локатив кейсі

Дативтік локатив жайы қолданылады, бір нәрсенің орналасқан жерін көрсету үшін немесе бір нәрсенің басқа нәрседе екенін білдіру үшін. Көпшелік белгіленбеуі мүмкін, бірақ көпшелік белгілері бар, олардың кейбіреулері тек адамдарға қатысты қолданылады. Санмен өзгертілген есім әдетте көпшелік жалғау алмайды. Моңғол тілінде көпшелік жасаудың төрт тәсілі бар: кейбір көпшеліктер нууд nuud немесе нүүд nüüd қосу арқылы жасалады. Егер алдыңғы сөздің соңғы дауыстысы а (a), о (y) немесе ɔ (o) болса, нууд қолданылады; мысалы, харx harh 'тышқан' xapхнууд harhnuud 'тышқандар' болады. Егер алдыңғы сөздің соңғы дауыстысы е (э), ʊ (ө), ü (ү) немесе i (и) болса, нүүд қолданылады; мысалы, нүд nüd 'көз' нүднүүд nüdnüüd 'көздер' болады. Басқа көпшеліктерде тек ууд uud немесе үүд üüd қосылады, "n" жоқ; мысалы, хот hot 'қала' хотууд hotuud 'қалалар' болады, ал ээж eezh 'ана' ээжүүд eezhüüd 'аналар' болады. Көпшелік жасаудың тағы бір жолы нар nar қосу арқылы; мысалы, багш bagsh 'ұстаз' багш нар bagsh nar 'ұстаздар' болады. Соңғы тәсіл – ерекше форма: хүн hün 'адам' хүмүүс hümüüs 'адамдар' болады.

Жоқ ету

Жосықсыздық көбінесе қатыс есімдерден кейін "гүй" (гүй) және есімдер мен сын есімдерден кейін "биш" (биш) бөлшегі арқылы білдіріледі; етістіктің алдында жосықсыздық бөлшектері де болады (мысалы, конвербальді құрылымдарда), бірақ олар көбінесе аналитикалық құрылымдармен алмастырылады.

Іс-әрекеттер

Моңғол тілінде етістіктердің түбірі мен соңы болады. Мысалы, бай бай, сур сур және үзэ üze түбірлері х h, ах ah және х h жұрнақтарымен жалғанады: байx baih, сурax surah және үзэx üzeh. Бұл – инфинитив немесе сөздік формалары. Қазіргі/болашақ заман түбірге на na, но no, нэ ne немесе нө nö қосу арқылы жасалады, мысалы сурна surna “Мен/сен/ол/біз/олар (олар) оқиды”. байна baina – “болу” етістігінің қазіргі/болашақ шағы; уншина unshina – “оқу”, үзнэ üzne – “көру”. Соңғы дауысты әріп нашар естіледі және егер келесі сөз дауысты әріппен басталса, мүлдем айтылмайды, сондықтан сайн байна уу sain bain uu “сәлем, қалайсыз?” деп айтылады. Мысалы: биш (bish) – “болу” (байх baih) етістігінің жоқ түрі – биш “жоқ/емес” дегенді білдіреді. гүй (güi) жұрнағы етістіктерге қосылады, сондықтан явах (yawah ‘бару/барады’) явахгүй (yawahgüi ‘бармау/бармайды’) болады. үгүй (ügüi) – “жоқ” деген сөз. битгий (bitgii) теріс бұйрықтар үшін қолданылады; мысалы, битгий яваарай (bitgii yawaarai ‘барма’) бүү (büü) – битгийдің (bitgii) ресми түрі.

Дифференциалдық таңбалау

Моңғол тілі дифференциалдық жақ белгісін қолданады, бұл тұрақты дифференциалдық объект белгісі (DOM) тілі болып табылады. DOM референциалдық, тірілік және тақырыптық сияқты факторлардың күрделі өзара әрекеттесуінен туындайды. Монғол тілінде енгізілген сөйлемдердің (әрекеттік сөйлемдерді қоса алғанда) тәуелдік жақтарын айыптау жағымен белгілеуге қатысты ерекше дифференциалдық тәуелдік жақ белгісі (DSM) де кездеседі.

Шарттар

Белгісіз сөз тіркесінің реті – бастауыш-толықтырылыс-баяндауыш. Сөйлемнің тақырыбы әдетте басында, ал жаңа ақпарат соңында орналасады. Тақырыпты *bol* сөзі арқылы нақты көрсетуге болады, ол қарама-қарсылықты атап көрсету үшін де қолданылады. Ашық қосымша бағытты (*да, сондай-ақ*) *ch* жұрнағы, ал ашық шектеулі бағытты (*тек*) *l* жұрнағы көрсетеді. Моңғол тіліндегі дауыстар қатарына пассив, себептік, өзара, көптік және ынтымақтастық дауыстары кіреді. Пассив сөйлемде етістік *gd* жұрнағын алады, ал әрекеттің жасаушысы датив немесе инструменталь жайында болады, олардың біріншісі жиірек қолданылады. Себептік сөйлемде етістік *uul* жұрнағын алады, транзитивті әрекетте (мысалы, *көтеру*) әрекеттің жасалуына себеп болған адам датив немесе инструменталь жайында, ал интранзитивті әрекетте (мысалы, *көтерілу*) айыптау жайында болады. Пассив контекстерде де себептік морфология қолданылады:

Анимацияның семантикалық қасиеті синтаксистік тұрғыдан маңызды: сондықтан ағылшын тілінде қалыпты болып табылатын «мен нанды жедім» деген сөйлем моңғол тілінде дұрыс болмайды. Өзара дауыс *ld* жұрнағымен, көптік дауыс *cgaa* жұрнағымен, ал ынтымақтастық дауыс *lc* жұрнағымен белгіленеді. Моңғол тілінде бастауышқа немесе толықтырылысқа қатысты сипаттауыш бейнелеулерге рұхсат етіледі, мысалы, *Liena nücgen untdag* «Лена жалаңаш ұйықтайды», ал сипаттауыш нәтижелері жиі кездеспейді.

Қарыз сөздер мен сөздіктер

Моңғол тілі көптеген тілдерден сөздер қабылдады, соның ішінде ескі түркі, санскрит (көбінесе ұйғыр тілі арқылы), парсы, араб, тибет, тунгус және қытай тілдерінен. Бірақ, жақында алынған сөздер орыс, ағылшын және мандарин қытай тілдерінен (әсіресе Ішкі Моңғолияда) келген. Моңғол мемлекетінің тіл комиссиялары жаңа терминологияны үнемі монғол тіліне аударады, сондықтан монғол сөздігінде қазір "еренхилогч" ("генерализатор") және "шар айра" ("сары құмыс") сияқты сөздер бар. Бірнеше қарыз сөздер аударма түрінде де кездеседі, мысалы, "galt tereg" ("поезд", "өрт арбасы") қытай тіліндегі "huǒchē" (火车 "өрт арбасы") сөзінен аударылған. Басқа аудармаларға "mön chanar" ("эссенция") – қытай тіліндегі "shízhì" (实质 "нағыз сапа"), "hün am" ("халық саны") – қытай тіліндегі "rénkǒu" (人口 "адам аузы"), "erdene shish" ("жүгері") – қытай тіліндегі "yùmǐ" (玉米 "жаде дән"), және "bügd nairamdah uls" ("республика") – қытай тіліндегі "gònghéguó" (共和国 "халықтық бірлестік мемлекеті") сөздері жатады. Санскриттен алынған сөздерге "shashin" (शशन sasana 'дін'), "sansar" (सँसार sansāra 'ғарыш'), "awiyas" (अभ्यास abhyasa 'талант'), "buyan" (पुण्य punya 'жақсы амалдар'), "agshin" (क्षण kšana 'сәт'), "tiw" (द्वीप dvipa 'континент'), "garig" (ग्रह graha 'планета'), "cadig" (जातक jātaka 'ертегілер, оқиғалар'), "shüleg" (श्लोक šloka 'өлеңдер, тармақтар'), "badag" (पदक padaka 'құбыла'), "arshan" (रसायन rašayana 'минералды су, нектар'), "shastir" (शास्त्र shastra 'шежіре'), "bud" (बुध budh 'Меркурий'), "sugar" (शुक्र shukra 'Венера'), "barhasvadi" (वृहस्पति vrihaspati 'Юпитер') және "sanchir" (शनि shani 'Сатурн') жатады. Парсыдан алынған сөздер: "anar" (анар 'аметист'), "arhi" (арақ 'бранди', араб тілінен), "baishin" (pishivân 'ғимарат'), "bars" (fars 'жолбарыс'), "bers" (farzin 'шахматтағы патшайым/әйел жолбарыс'), "bold" (pulâd 'болат'), "bolor" (bolur 'кристалл'), "gunzhid" (konjod 'күнгіт'), "gindan" (zendân 'түрме'), "dari" (dâru 'дәрi/оқ-дәрi, медицина'), "duran" (dur 'телескоп'), "duranbai" (durbin 'телескоп/микроскоп'), "dewter" (daftar 'дәптер'), "hurmast" ([[Ahura Mazda 'жоғары құдай'), "sawan" (sâbun 'сабын'), "sandal" (sandali 'орындық'), және "com" (jâm 'кесе'). Қытай сөздері: "banz" (板子 bǎnzi 'тақта'), "laa" (蜡 là 'шам'), "luuwan" (萝卜 lúobo 'редька'), "huluu" (葫芦 húlu 'лақ'), "denlüü" (灯路 dēnglù 'шам жолы'), "chiiden" (汽灯 qìdēng 'электр шам'), "biir" (笔儿 bǐr 'сурет салуға арналған қалам'), "gambanz" (斩板子 zhǎnbǎnzi 'кесу тақтасы'), "chinzhuu" (青椒 qīngjiāo 'бұрыш'), "zhuucai" (韭菜 jiǔcài 'пияз'), "moog" (蘑菇 mógu 'саңырауқұлақ'), "cuu" (醋 cù 'сірке су, соя соусы'), "baicaa" (白菜 báicài 'капуста'), "mantuu" (馒头 mántou 'бұқтырылған нан'), "naimaa/maimaa" (买卖 mǎimài 'сауда'), "goimon" (挂面 gùamiàn 'лапша'), "dan" (单 dān 'бір'), "gan" (钢 gāng 'болат'), "lantuu" (榔头 lángtou 'балта'), "conh" (窗户 chūanghu 'терезе'), "buuz" (包子 bāozi 'пелмень'), "huushuur" (火烧儿 hǔoshāor 'қуырылған пелмень'), "zutan" (乳脂汤 rǔzhītāng 'кремді сорпа'), "bantan" (粉汤 fěntāng 'ұн сорпасы'), "zhan" (酱 jiàng 'соя соусы'), "wan" (王 wáng 'патша'), "günzh" (公主 gōngzhǔ 'княжна'), "gün" (公 gōng 'герцог'), "zhanzhin" (将军 jiāngjūn 'генерал'), "taigan" (太监 tàijiàn 'евнух'), "pyanz" (片子 piànzi 'жазба дискі'), "guanz" (馆子 guǎnzi 'ресторан'), "lianhua" (莲花 liánhuā 'лотос'), "huar" (花儿 huār 'гүл'), "toor" (桃儿 táor 'шабдалы'), "intoor" (樱桃儿 yīngtáor 'шие'), "zeel" (借 jiè 'қарызға алу, беру'), "wandui" (豌豆 wāndòu 'бұршақ'), "yanz" (样子 yàngzi 'кейіп, сыртқы түрі'), "shinzh" (性质 xìngzhì 'сипаттамасы'), "liir" (梨儿 lír 'біршар'), "bai" (牌 páizi 'мақсат'), "zhin(g)" (斤 jīn 'салмақ'), "bin(g)" (饼 bǐng 'бауырсақ'), "huanli" (皇历 huángli 'күнтізбе'), "shaazan" (烧瓷 shāocí 'фарфор'), "hantaaz" (砍兜肚 kǎndōudu 'жеңсіз жилет'), "püntüüz" (粉条子 fěntiáozi 'картоптан жасалған лапша'), және "cai" (茶 chá 'шай'). 20 ғасырда көптеген орыс сөздері моңғол тіліне енді, соның ішінде "doktor" ('дәрігер'), "shokolad" ('шоколад'), "wagon" ('поезд вагоны'), "kalendar" ('күнтізбе'), "sistem" ('жүйе'), "podwoolk" (футболкадан 'футболка'), және "mashin" ('автомобиль'). Соңғы уақытта әлеуметтік-саяси реформаларға байланысты моңғол тілі ағылшын тілінен әртүрлі сөздерді алды. Олардың кейбіреулері біртіндеп ресми терминдер ретінде қалыптасты: "menezhment" ('басқару'), "komputer" ('компьютер'), "fail" ('файл'), "marketing" ('маркетинг'), "kredit" ('кредит'), "onlain" ('онлайн') және "mesezh" ('хабарлама'). Олардың көпшілігі Моңғолия мемлекетіне ғана тән. Басқа тілдерде моңғол тілінен сөздерді алған. Мысалдар (жақшада моңғол тілінде): парсы тілінен کشيكچى kešikci (heshig 'патшалық күзетші'), قرقاول qarqâvol (girgawl 'фазан'), جیبه jibe (zhebseg 'темір қару'), داروغه dâruqe (darga 'комендант бастығы'), قیچی qeyci (kayichi 'қайшы'); өзбек orol (aral 'арал'); қытай тілінен 衚衕 hutong (gudum 'өтпе жол'), 站赤 zhanchi (zhamchi 'курьер / пошта станциясы'); орта қытай тілінен 犢 duk (tugul 'бұзау'); корей тілінен 수라 sura (shüle 'патшалық тамақ'), 악대 akdae (agta 'кастрацияланған жануар'), 업진 eobjin (ebchigün 'жануардың кеудесі'); көне ағылшын cocer (köküür 'контейнер'); көне француз quivre (köküür 'контейнер'); көне неміс Baldrian (balchirgan a 'валериана'); Көкюр мен балчирганды Еуропаға ғұндар немесе Паннония аварлары әкелген деп есептеледі. Көптеген қарыз сөздерге қарамастан, Халха және Хорчин сияқты моңғол диалектілері, жалпы моңғол сөздіктерінің 452 сөзінен тұратын салыстырмалы сөздіктерінде, осы түпкі сөздердің 95% -ын сақтайды, мысалы, оңтүстік моңғол тілдерінде 39–77% сақталады.

Жазу жүйелері

Моңғол тілі тарихи түрде көптеген әліпбилерде жазылған, сондықтан ол ең көп жазу жүйесі қолданылған тілдердің бірі болып саналады. Моңғол тілінің ерте кезеңдерінде (Сяньбэй, Ухуань тілдері) қытай деректерінде көрсетілгендей, ежелгі руна жазуы қолданылған болуы мүмкін. 920 жылы қабылданған қидан үлкен жазуы – ерте моңғол (немесе кейбір ғалымдардың пікірінше, моңғолға жақын) жазуы. Моңғол тілінің дәстүрлі жазуын 1204 жылы Темүжин енгізді, ол өз халқының тілін жазу қажеттігін сезінді. Бұл жазу ұйғыр жазуынан дамыған, себебі моңғол конфедерациясына ертерек келген ұйғыр элитасының бірнеше өкілі өздерінің жазба тілі туралы білімдерін моңғол императорлық руымен бөлісті. Осы білімді ұйғырлардың арасында Тата тоңа (t=塔塔統阿), Билге Буқа (比俚伽普華), Қара Игач Буйрук (哈剌亦哈赤北魯) және Мэнсүс (孟速思) болды. Осы кезден бастап жазуда шағын түзетулер мен толықтырулар енгізілді. 1930-1932 жылдары Моңғолия мемлекетінде латын әліпбиін енгізуге сәтті болмаған әрекет жасалды. 1941 жылы латын әліпбиі қабылданды, бірақ ол екі ай ғана қолданылды. Моңғол кириллицасы Ресей империясының кеңеюінен кейін Ресейдің ықпалының күшеюінің нәтижесі болды. Кеңес Одағының құрылуы бұл ықпалдың сақталуына көмектесті, және кириллица әліпбиі орыс/кеңес тіл білімі мамандарының моңғол әріптестерімен бірлескен еңбегі арқасында баяу енгізілді. 1941 жылы үкімет шешімімен міндетті болып жарияланды. Кириллицаның енгізілуі, жазбаша және ауызша тіл арасындағы айырмашылықтың азайғандығы, 1941-1950 жылдар аралығында сауаттылық деңгейін 17,3%-дан 73,5%-ға дейін көтерген үкіметтік сауаттылық науқанының табысына әсер етті деп саналады. Дәстүрлі жазуды қолдана отырып, бұрынғы үкіметтік сауаттылықты жою науқаны 1921-1940 жылдар аралығында сауаттылықты 3,0%-дан 17,3%-ға дейін ғана көтеруге мүмкіндік берді. Электрондық мәтіндерді дайындауда латын әліпбиін қолдану жиі кездеседі. Қытай Халық Республикасында моңғол тілі кейбір аймақтарда, әсіресе Ішкі Моңғолия автономиялық аймағының барлық аумағында мандарин тілімен бірге ресми тіл болып табылады. Дәстүрлі әліпби онда әрқашан қолданылған, бірақ Қытай-Кеңес қарым-қатынасының нашарлауынан бұрын кириллица да қарастырылған. Қытайда моңғол тілінің екі түрі қолданылады: дәстүрлі моңғол жазуы, ол бүкіл елде моңғолдар арасында ресми болып табылады, және Шыңжаңдағы ойраттар арасында басымды қолданылатын Clear Script. 2020 жылдың наурызында Моңғолия үкіметі 2025 жылға қарай ресми құжаттарда кириллица мен дәстүрлі моңғол жазуын бірдей қолдану жоспарларын жариялады.