Артур Рембо: Француз ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз ақыны (1854–1891)

Жан Николас Артур Рембо (/UK/'/r//æ̃//b//oʊ/, /US//r//æ//m/'/b//oʊ/, ; 20 қазан 1854 – 10 қараша 1891) – француз ақыны, трансгрессивті және сюрреалистік тақырыптарымен, сондай-ақ сюрреализмді алдын ала болжаған қазіргі әдебиет пен өнерге тигізген әсерімен танымал. Шарлевилде дүниеге келген ол өте ерте жасында жазуға кірісіп, студент ретінде өте жақсы оқыды, бірақ Франко-пруссия соғысы кезінде Парижге қашу үшін жасөспірім шағында формальды білімінен бас тартты. Өзінің жасөспірім кезеңінің соңы мен ересек өмірінің басында ол әдеби шығармаларының көп бөлігін жазды. Рембо 20 жасында, өзінің соңғы маңызды туындысы – «Аяңдаулар» жинағын аяқтағаннан кейін әдебиет жазуды толығымен доғарды. Рембо бостандық сүйгіш және тынышсыз жан болды, ол әріптес ақын Пол Верленмен шамамен екі жылға созылған құштар, кейде зорлыққа толы қарым-қатынаста болды. Жазушылық жолынан бас тарғаннан кейін ол үш құрлықта саудагер және саяхатшы ретінде көп саяхаттап, отыз жеті жасқа толғаннан кейін қатерлі ісіктен қайтыс болды. Ақын ретінде Рембо символизмге қосқан үлесімен және басқа да туындыларымен қатар, модернистік әдебиетке жол ашқан «Тозақ маусымы» (A Season in Hell) еңбегімен де танымал.

Отбасы және балалық шағы (18541861)

Артур Рембо Францияның солтүстік-шығысындағы Арденн департаментіндегі Шарлевиль қалашығында (қазіргі Шарлевиль-Мезиердің бір бөлігі) дүниеге келді. Ол Фредерик Рембоның (7 қазан 1814 – 16 қараша 1878) және Мари Катерина Витали Рембоның (туған тегі Куиф; 10 наурыз 1825 – 16 қараша 1907) екінші баласы еді. Рембоның әкесі, провансальдық тегі бар бургунд, қатардан өскен жаяу әскер капитаны болды; ол әскери қызметінің көп бөлігін шетелде өткізді. Ол 1844 жылдан 1850 жылға дейін Алжирді жаулауға қатысты, ал 1854 жылы «Император жарлығымен» Құрмет легионы орденімен марапатталды. Капитан Рембо «жақсы мінезді, оңай жарасымды және жомарт» делінеді, сондай-ақ шасёр офицеріне тән ұзын мұрты мен сақалы бар еді. 1852 жылдың қазан айында 38 жастағы капитан Рембо Мезиерге ауыстырылды, онда ол жексенбі күнгі серуенде өзінен 11 жас кіші Витали Куифпен танысты. Ол «Арденн аймағындағы беделді отбасынан» шыққан, бірақ богемиялық бейімділіктері де болды; оның екі бауыры алкоголизмге ұшыраған. Оның мінезі капитан Рембоның мінезіне «керісінше» болды; ол тар көзқарасты, «жалақысыз және юмор сезімінен мүлдем айырылған» деп айтылды. Оның алғашқы өмірбаянын жазған Шарль Уэн онымен сұхбаттасқанда, ол оның «ұяң, жауырынып, үндемейтін» екенін анықтады. Артур Рембо оны жекеше «Қараңғылық аузы» (bouche d'ombre) деп атаған. 1853 жылдың 8 ақпанында капитан Рембо мен Витали Куиф үйленді; олардың тұңғыш ұлы Жан Николас Фредерик («Фредерик») тоғыз айдан кейін, 2 қарашада дүниеге келді. Келесі жылы, 1854 жылдың 20 қазанында Жан Николас Артур («Артур») дүниеге келді. Одан кейін тағы үш бала дүниеге келді: Викторина Паулина Витали 4 маусымда 1857 жылы (біраз уақыттан кейін қайтыс болды), Жанна Розали Витали («Витали») 15 маусымда 1858 жылы және, соңында, Фредерика Мари Изабелла («Изабелла») 1 маусымда 1860 жылы. Неке жеті жылға созылса да, капитан Рембо некелік үйде үш айдан да аз уақыт – 1853 жылдың ақпанынан мамырына дейін тұрды. Қалған уақытта оның әскери тағайындамалары – Қырым соғысындағы және Сардиниядағы науқандардағы (екеуінде де медальдар алған) қатысуы – оның Шарлевильге демалысқа ғана оралуын қамтамасыз етті. Ол балаларының тууына және крещение рәсіміне қатыспады. 1860 жылы Изабелланың дүниеге келуі соңғы тамшы болды, себебі осыдан кейін капитан Рембо демалысқа үйіне қайтуын тоқтатты. Олар ешқашан ажыраспағанмен, ажырасу толық болды; одан кейін мадам Рембо өзін «Рембо жесірі» деп таныстырды, ал капитан Рембо өзін жесір деп сипаттады. Капитан да, оның балалары да қайтадан байланыс орнатуға қызығушылық танытпады.

Arthur Rimbaud was born in the provincial town of Charleville (now part of Charleville Mézières) in the Ardennes department in northeastern France. He was the second child of Frédéric Rimbaud (7 October 1814 – 16 November 1878) and Marie Catherine Vitalie Rimbaud (née Cuif; 10 March 1825 – 16 November 1907). Rimbaud's father, a Burgundian of Provençal heritage, was an infantry captain who had risen from the ranks; he had spent much of his army career abroad. He participated in the conquest of Algeria from 1844 to 1850, and in 1854 was awarded the Legion of Honor "by Imperial decree". Captain Rimbaud was described as "good tempered, easy going and generous," with the long moustache and goatee of a Chasseur officer. In October 1852, Captain Rimbaud, then aged 38, was transferred to Mézières where he met Vitalie Cuif, 11 years his junior, while on a Sunday stroll. She came from a "solidly established Ardennais family", but one with its share of bohemians; two of her brothers were alcoholics. Her personality was the "exact opposite" of Captain Rimbaud's; she was reportedly narrowminded, "stingy and completely lacking in a sense of humour". When Charles Houin, an early biographer, interviewed her, he found her "withdrawn, stubborn and taciturn". Arthur Rimbaud's private name for her was "Mouth of Darkness" (bouche d'ombre). On 8 February 1853, Captain Rimbaud and Vitalie Cuif married; their first born, Jean Nicolas Frédéric ("Frédéric"), arrived nine months later on 2 November. The next year, on 20 October 1854, Jean Nicolas Arthur ("Arthur") was born. Three more children followed: Victorine Pauline Vitalie on 4 June 1857 (who died a few weeks later), Jeanne Rosalie Vitalie ("Vitalie") on 15 June 1858 and, finally, Frédérique Marie Isabelle ("Isabelle") on 1 June 1860. Though the marriage lasted seven years, Captain Rimbaud lived continuously in the matrimonial home for less than three months, from February to May 1853. The rest of the time his military postings—including active service in the Crimean War and the Sardinian Campaign (with medals earned in both)—meant he returned home to Charleville only when on leave. He was not at home for his children's births, nor their baptisms. Isabelle's birth in 1860 must have been the last straw, as after this Captain Rimbaud stopped returning home on leave altogether. Though they never divorced, the separation was complete; thereafter Mme Rimbaud let herself be known as "widow Rimbaud" and Captain Rimbaud would describe himself as a widower. Neither the captain nor his children showed the slightest interest in re establishing contact.

Мектептегі өмірі (1861-1871)

Балаларына көршілес кедейлердің балаларының тым көп әсер ететінінен сескенген Рембо 1862 жылы отбасымен Курс-д'Орлеанға көшіп келді. Бұл жақсырақ аудан болды, ал тоғыз және сегіз жастағы ұлдары, бұрын анасынан үйде оқыған, енді ескі, бірақ жақсы саналатын Пенсия Росса мектебіне жіберілді. Бірақ мектепте өткен бес жыл ішінде олардың қатал анасы әлі де өз ықпалын жүргізіп, оқуда жетістікке жетуге талаптандырды. Ол ұлдарын латын тіліндегі жүз жолды өлеңді жаттап жазалап, ал кез келген қателіктері үшін тамақтан айырды. Артур тоғыз жасында мектепте латын тілін оқуға қарсылық білдіріп, 700 сөзден тұратын эссе жазды. Ол классикалық білімді жалақылы қызметке жол ашудың ғана құралы деп сынап, қайталап: «Мен рентьер болам» деп жазды. Артур мектеп жұмысын ұнатпады және анасының үнемі бақылауына наразы болды; балаларға анасының көзінен жасырынуға рұқсат етілмеді, және олар он бес және он алты жасқа толғанға дейін ол оларды мектептен үйге шығарып отырды. Артур Рембо бала кезінде кішкентай және ақшыл, шашы ашық қоңыр, ал өмір бойы жақын досы болған Эрнест Делахае оның көзін «қара көк сәулемен жарқыраған ақшыл көк – көрген ең әдемі көздер» деп сипаттады. Анасы сияқты, ол да шын католик болды және он бір жасында алғашқы қасиетті тамақтанды. Оның ізгілігі мектепте «саудагердің кішкентай Каготы» деген лақап атқа ие болды. Сол жылы ол әкесімен бірге Шарлевиль колледжіне жіберілді. Осы уақытқа дейін ол негізінен Киелі кітапты оқыған, бірақ сонымен қатар Джеймс Фенимор Купер және Густав Амардың романдары сияқты ертегілер мен оқиғаларды да ұнатқан. Колледжде ол өте табысты оқушы болды, математика мен ғылымнан басқа барлық пәндерде сыныпта бірінші болды; оның мектеп мұғалімдері көп көлемдегі материалды сіңіру қабілетін атап өтті. Ол 1869 жылы француз академиялық жарыстарында сегіз бірінші жүлде алды, соның ішінде діни білім беру жүлдесі, ал келесі жылы жеті бірінші жүлде алды. Екінші ұлына жарқын академиялық мансап тілеген мадам Рембо Артур үшін үшінші сыныпқа жеткенде жеке репетитор жалдады. Әкесі Аристо Льертие жас ғалымда грек, латын және француз классикалық әдебиеттеріне деген сүйіспеншілікті оятып, оны француз және латын тілдерінде түпнұсқа өлеңдер жазуға шақырды. Рембоның басылымда шыққан алғашқы өлеңі «Жетімдердің жаңа жылдық сыйлықтары» болды, ол 1870 жылдың 2 қаңтарында La Revue pour tous журналында жарияланды; ол он бес жаста болды. Екі аптадан кейін, Шарлевиль колледжінде 22 жасар Жорж Изамбард жаңа риторика мұғалімі жұмысқа кірісті. Изамбард Рембоның ұстазы болды және ұстаз бен оқушы арасында жақын достық қарым-қатынас орнады, Рембо Изамбардты үлкен ағасы ретінде қарады. Он бес жасында Рембо ақын ретінде өркендеп өсті; ол Изамбардқа көрсеткен алғашқы өлеңі «Офелия» кейін антологияларға енгізілді және көбінесе Рембоның ең жақсы үш немесе төрт өлеңінің бірі саналады. 1870 жылдың 4 мамырында Рембоның анасы Изамбардқа хат жазып, Рембоға Виктор Гюгоның «Күнізшілер» романын оқығанына наразылық білдірді, өйткені ол бұл кітапты баланың моральдық құндылықтарына қауіпті деп есептеді. Франко-пруссия соғысы – Наполеон III-нің Екінші француз империясы мен Пруссия патшалығы арасындағы соғыс 1870 жылдың 19 шілдесінде басталды. Бес күннен кейін Изамбард жазғы демалысқа Шарлевильден Дуайдағы үш тәтесімен бірге кетті. Сол уақытта соғысқа дайындық жалғасты, ал Шарлевиль колледжі әскери госпитальға айналды. Тамыз айының соңында ауылдың дүрбелеңінде Рембо шаршап, тыныштанбайды. Ол шымыршықтау іздеп, билетке ақшасы болмай, Парижге пойызбен қашып кетті. Солтүстік вокзалына келгеннен кейін ол тұтқындалып, билетсіз сапар жасағаны және қаңғыбас болғаны үшін сотталуды күту үшін Мазас түрмесіне қамалды. 5 қыркүйекте Рембо Изамбардқа үмітсіз хат жазды, ол түрме әкімшілігімен Рембоны өз қамқорлығына босатуға келісті. Жаулық жалғасып жатқанда ол Шарлевильге қайтарылғанға дейін Дуайдағы Гиндер ханымдармен бірге болды. Изамбард ақыры 1870 жылдың 27 қыркүйегінде Рембоны мадам Рембоға тапсырды (анасы оны бетінен шапалақтап, Изамбардты сөгіске алды), бірақ ол қайтадан қашып кетуден бұрын он күн ғана үйде болды. 1870 жылдың қазан айының соңынан бастап Рембоның мінез-құлқы ашықтан-ашық наразылыққа ұласты; ол алкоголь ішіп, өрескел сөйледі, скатологиялық өлеңдер жазды, жергілікті дүкендерден кітаптар ұрлады және шашын ұзартуға мүмкіндік беріп, әдеттегі таза көрінісінен бас тартты. 1871 жылдың 13 және 15 мамырында ол Изамбардқа және достасы Поль Деменіге хат жазды (кейін ғалымдар бұл хаттарды «көрушінің хаттары» деп атады), оның поэтикалық трансценденцияға немесе «барлық сезімдердің ұзақ, зор және рационалды бұзылуы» арқылы көру күшіне жету әдісі туралы. «Азаптар зор, бірақ мықты болу керек, ақын болып туған және мен өзімді ақын деп таныдым» (Изамбардқа).

Fearing her children were being over influenced by the neighbouring children of the poor, Mme Rimbaud moved her family to the Cours d'Orléans in 1862. This was a better neighbourhood, and the boys, now aged nine and eight, who had been taught at home by their mother, were now sent to the Pension Rossat, an old but well regarded school. Throughout the five years that they attended the school, however, their formidable mother still imposed her will upon them, pushing them for scholastic success. She would punish her sons by making them learn a hundred lines of Latin verse by heart, and further punish any mistakes by depriving them of meals. When Arthur was nine, he wrote a 700 word essay objecting to his having to learn Latin in school. Vigorously condemning a classical education as a mere gateway to a salaried position, he wrote repeatedly, "I will be a rentier". Arthur disliked schoolwork and resented his mother's constant supervision; the children were not allowed out of their mother's sight, and until they were fifteen and sixteen respectively, she would walk them home from school. As a boy, Arthur Rimbaud was small and pale with light brown hair, and eyes that his lifelong best friend, Ernest Delahaye, described as "pale blue irradiated with dark blue—the loveliest eyes I've seen". An ardent Catholic like his mother, he had his First Communion when he was eleven. His piety earned him the schoolyard nickname "sale petit Cagot". That same year, he and his brother were sent to the Collège de Charleville. Up to then, his reading had been largely confined to the Bible, though he had also enjoyed fairy tales and adventure stories, such as the novels of James Fenimore Cooper and Gustave Aimard. At the Collège he became a highly successful student, heading his class in all subjects except mathematics and the sciences; his schoolmasters remarked upon his ability to absorb great quantities of material. He won eight first prizes in the French academic competitions in 1869, including the prize for Religious Education, and the following year won seven first prizes. Hoping for a brilliant academic career for her second son, Mme Rimbaud hired a private tutor for Arthur when he reached the third grade. Father Ariste Lhéritier succeeded in sparking in the young scholar a love of Greek, Latin and French classical literature, and was the first to encourage the boy to write original verse, in both French and Latin. Rimbaud's first poem to appear in print was "Les Étrennes des orphelins" ("The Orphans' New Year's Gifts"), which was published in the 2 January 1870 issue of La Revue pour tous; he was just 15. Two weeks later, a new teacher of rhetoric, the 22 year old Georges Izambard, started at the Collège de Charleville. Izambard became Rimbaud's mentor, and soon a close friendship formed between teacher and student, with Rimbaud seeing Izambard as a kind of elder brother. At the age of 15, Rimbaud was showing maturity as a poet; the first poem he showed Izambard, "Ophélie", would later be included in anthologies, and is often regarded as one of Rimbaud's three or four best poems. On 4 May 1870, Rimbaud's mother wrote to Izambard to object to his having given Rimbaud Victor Hugo's Les Misérables to read, as she thought the book dangerous to the morals of a child. The Franco Prussian War, between Napoleon III's Second French Empire and the Kingdom of Prussia, broke out on 19 July 1870. Five days later, Izambard left Charleville for the summer to stay with his three aunts – the Misses Gindre – in Douai. In the meantime, preparations for war continued and the Collège de Charleville became a military hospital. By the end of August, with the countryside in turmoil, Rimbaud was bored and restless. In search of adventure he ran away by train to Paris without funds for his ticket. On arrival at the Gare du Nord, he was arrested and locked up in Mazas Prison to await trial for fare evasion and vagrancy. On 5 September, Rimbaud wrote a desperate letter to Izambard, who arranged with the prison governor that Rimbaud be released into his care. As hostilities were continuing, he stayed with the Misses Gindre in Douai until he could be returned to Charleville. Izambard finally handed Rimbaud over to Mme Rimbaud on 27 September 1870 (his mother reportedly slapped him in the face and admonished Izambard), but he was at home for only ten days before running away again. From late October 1870, Rimbaud's behaviour became openly provocative; he drank alcohol, spoke rudely, composed scatological poems, stole books from local shops, and abandoned his characteristically neat appearance by allowing his hair to grow long. On 13 and 15 May 1871, he wrote letters (later called the lettres du voyant by scholars), to Izambard and to his friend Paul Demeny respectively, about his method for attaining poetical transcendence or visionary power through a "long, immense and rational derangement of all the senses" (to Demeny). "The sufferings are enormous, but one must be strong, be born a poet, and I have recognized myself as a poet" (to Izambard).

Верленмен өмір (1871-1875)

Рембо бірнеше атақты ақындарға хат жазды, бірақ жауап алмады немесе тек қана қанағаттандырарлық (Теодор де Банвильден алғандай) мойындауды алды, сондықтан оның досы, кеңсе қызметкері Шарль Огюст Бретань, оған екі жақсы жинақты жариялаған, өркендеген ақын (және болашақтағы Символистік қозғалыстың жетекшісі) Пол Верленге жазуды кеңес берді. Рембо Верленге өзінің бірнеше өлеңдерімен екі хат жіберді, соның ішінде гипноздық, ақырында шоқтайтын "Le Dormeur du Val" ("Қолпақтағы ұйықтап жатқан"), онда табиғат ұйықтап жатқан солдатты жұбатуға шақырылады. Верлен Рембоға қызығып: "Кел, қымбатты ұлы жан. Біз сізді күтеміз, біз сізді қалаймыз", - деп, оған Парижге бір жолғы билет жіберді. Рембо 1871 жылдың қыркүйек айының соңында келіп, қысқа уақыт Верленнің үйінде тұрды. Верленнің әйелі Матильда Мауте он жеті жаста және жүкті еді, ал Верлен жақында жұмысынан шығып, ішімдік іше бастаған еді. Кейінірек жарияланған естеліктерінде ол Рембоны он алты жасында алғаш рет көргенін айтып, Верлен оны "өсе келе жатқан жасөспірімнің үлкен, сүйекті, әбден әуесқой денесінде, құрғақ және жаңа баланың шынайы басы" ретінде сипаттады. Оның дауысы "қатысып, үрейленіп" тұрды. Рембо мен Верленнің арасында қысқа әрі қызу қарым-қатынас пайда болды. Олар абсент, опиум және гашишпен дәмділенген, босқындар сияқты өмір сүрді. Париждік әдеби қауым Рембоға наразы болды, оның мінез-құлқы үрдіс ретінде танылды – enfant terrible, бірақ осы кезең ішінде ол өлең жазуды жалғастырды. Олардың дауылды қарым-қатынасы оларды 1872 жылдың қыркүйегінде Лондонға әкелді, бұл уақыт Рембо кейінірек өкінгенін білдірді. Осы уақыт аралығында Верлен әйелі мен сәби ұлын тастап кетті (ол екеуін де алкогольге деген ашуы кезінде қорлаған). Лондонда олар Блумсбери мен Камден Таунда айтарлықтай кедейлікте өмір сүрді, көбінесе оқытудан, сондай-ақ Верленнің анасынан жәрдемақы алып өмір сүрді. Рембо күндерін "жылу, жарық, қалам мен сия тегін болатын" Британ мұражайының оқу залында өткізді. Екі ақынның қарым-қатынасы барған сайын қаталданып, Верлен Рембоны Лондонда тастап, әйелімен Брюсселде кездесті. Сол кезде Рембо көпшілікке ұнамайтын, көпшілік оны лас, әдепсіз деп санаған. Суретші Анри Фантен Латур 1872 жылы Салонға бірінші дивизия ақындарын суретке түсіргісі келді, бірақ олар қол жетімді емес еді. Ол "тавернаның данышпандары" деп аталатын Рембо мен Верленмен келісуге мәжбүр болды. Бірнеше тілді (неміс, итальян, испан) оқығаннан кейін ол Еуропаны аяқпен көп саяхаттап жүрді. 1876 жылы мамыр айында ол Голландияның колониялық армиясына солдат ретінде қосылып, Голландияның Шығыс-Индия (қазіргі Индонезия) аралына Жаваға еркін жолдама алды. Төрт айдан кейін ол қашып кетіп, джунглиге қашып кетті. Ол кемемен Францияға жасырын түрде оралуға тырысты; егер ол ұсталса, ол голландиялық атыс жасағына қарсы шығатын еді. 1878 жылдың желтоқсан айында Рембо Кипрдегі Ларнакаға барып, құрылыс компаниясында тас карьерінің бригадирі болып жұмыс істеді. Келесі жылдың мамыр айында ол қызбаға шалдыққандықтан Кипрден кетуі керек болды, ол Францияға оралған кезде тиф диагнозы қойылды.

Rimbaud wrote to several famous poets but received either no reply or a disappointing mere acknowledgement (as from Théodore de Banville), so his friend, office employee Charles Auguste Bretagne, advised him to write to Paul Verlaine, a rising poet (and future leader of the Symbolist movement) who had published two well regarded collections. Rimbaud sent Verlaine two letters with several of his poems, including the hypnotic, finally shocking "Le Dormeur du Val" ("The Sleeper in the Valley"), in which Nature is called upon to comfort an apparently sleeping soldier. Verlaine was intrigued by Rimbaud, and replied, "Come, dear great soul. We await you; we desire you", sending him a one way ticket to Paris. Rimbaud arrived in late September 1871 and resided briefly in Verlaine's home. Verlaine's wife, Mathilde Mauté, was seventeen years old and pregnant, and Verlaine had recently left his job and started drinking. In later published recollections of his first sight of Rimbaud at the age of sixteen, Verlaine described him as having "the real head of a child, chubby and fresh, on a big, bony, rather clumsy body of a still growing adolescent", with a "very strong Ardennes accent that was almost a dialect". His voice had "highs and lows as if it were breaking". Rimbaud and Verlaine soon began a brief and torrid affair. They led a wild, vagabond like life spiced by absinthe, opium, and hashish. The Parisian literary coterie was scandalized by Rimbaud, whose behaviour was that of the archetypal enfant terrible, yet throughout this period he continued to write poems. Their stormy relationship eventually brought them to London in September 1872, a period over which Rimbaud would later express regret. During this time, Verlaine abandoned his wife and infant son (both of whom he had abused in his alcoholic rages). In London they lived in considerable poverty in Bloomsbury and in Camden Town, scraping a living mostly from teaching, as well as with an allowance from Verlaine's mother. Rimbaud spent his days in the Reading Room of the British Museum where "heating, lighting, pens and ink were free". The relationship between the two poets grew increasingly bitter, and Verlaine abandoned Rimbaud in London to meet his wife in Brussels. Rimbaud was not well liked at the time, and many people thought of him as dirty and rude. The artist Henri Fantin Latour wanted to paint first division poets at the 1872 Salon, but they were not available. He had to settle for Rimbaud and Verlaine, who were described as "geniuses of the tavern". After studying several languages (German, Italian, Spanish), he went on to travel extensively in Europe, mostly on foot. In May 1876 he enlisted as a soldier in the Dutch Colonial Army to get free passage to Java in the Dutch East Indies (now Indonesia). Four months later he deserted and fled into the jungle. He managed to return incognito to France by ship; as a deserter he would have faced a Dutch firing squad had he been caught. In December 1878, Rimbaud journeyed to Larnaca in Cyprus, where he worked for a construction company as a stone quarry foreman. In May of the following year he had to leave Cyprus because of a fever, which on his return to France was diagnosed as typhoid.

Абиссиния (18801891)

1880 жылы Рембо Йемендегі Аденде Бардей агенттігінің негізгі қызметкері ретінде орналасты. 1884 жылы оның Огаден туралы есебі (оның көмекшісі Константин Сотироның жазбаларына сүйенген) Париждегі Географиялық қоғамға ұсынылып, жарияланды. Сол жылы ол Бардейдегі жұмысын тастап, Харарда жеке кәсіпкер ретінде саудамен айналысты, оның саудасы кофе және (көбінесе ескірген) қару-жарақтан құралды. Сонымен қатар, Рембо зерттеулермен шұғылданды және болашақ император Хайле Селассидің әкесі, Харар губернаторы Рас Меконнен Вольде Микаэль Вольде Мелекотпен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Ол жас мұрагердің жеке оқытушысымен де жақсы қарым-қатынаста болды. Рембо кофе саудасымен айналысты. «Шын мәнінде, ол бұл бизнесте пионер болды, кофе туған жерінен Харардың мәшһүр кофесін экспорттауды қадағалаған алғашқы еуропалық еді. Ол бұл қалаға аяқ басқан үшінші еуропалық және онда сауда жасаған бірінші адам болды». 1885 жылы француз саудагері Пьер Лабатуттың бастамасымен Рембо Шева патшасы Менелик II-ге ескі мылтықтарды сату бойынша маңызды келісімге келді. 1886 жылдың басында зерттеуші Поль Солейе осы мәмілеге қатысты. Қару-жарақ ақпан айында Таджураға жеткізілді, бірақ Обок пен оның тәуелділіктерінің жаңа француз әкімшілігінің губернаторы Леонс Лагард 1886 жылдың 12 сәуірінде қару сатуға тыйым салатын бұйрық шығарғандықтан, оны ішкі аймаққа тасымалдау мүмкін болмады. Франция консулынан рұқсат келген кезде Лабатут ауырып, мәміледен бас тартуға мәжбүр болды (одан кейін көп ұзамай ол рактан қайтыс болды), ал Солейе 9 қазанда эмболиядан көз жұмды. Рембо ақыры Шеваға жеткенде, Менелик үлкен жеңіске қол жеткізген еді және осы ескі қаруларға мұқтаждығы болмады, бірақ ол Лабатуттың болжамды қарыздарын есепке алып, күткеннен әлдеқайда төмен бағамен келіссөздер жүргізу арқылы жағдайды пайдаланды. Бұл оқиға толыққанды апатқа ұшырады. Келесі жылдары, 1888 және 1890 жылдар аралығында Рембо Харарда жеке дүкен ашты, бірақ көп ұзамай жалықты және көңілі тоңды. Ол зерттеуші Жюль Боррелли мен саудагер Арман Савурені қабылдады. Олардың кейінгі куәліктерінде екеуі де оны зиялы, тыныш, сарказмды, өмірбаяны туралы сырлы, қарапайым өмір сүріп, жұмысын ұқыптылықпен, адалдықпен және нығайлылықпен атқаратын адам ретінде сипаттады.

Rimbaud finally settled in Aden, Yemen, in 1880, as a main employee in the Bardey agency, going on to run the firm's agency in Harar, Ethiopia. In 1884, his Report on the Ogaden (based on notes from his assistant Constantin Sotiro) was presented and published by the Société de Géographie in Paris. In the same year he left his job at Bardey's to become a merchant on his own account in Harar, where his commercial dealings included coffee and (generally outdated) firearms. At the same time, Rimbaud engaged in exploring and struck up a close friendship with the Governor of Harar, Ras Mekonnen Wolde Mikael Wolde Melekot, father of future emperor Haile Selassie. He maintained friendly relationships with the official tutor of the young heir. Rimbaud worked in the coffee trade. "He was, in fact, a pioneer in the business, the first European to oversee the export of the celebrated coffee of Harar from the country where coffee was born. He was only the third European ever to set foot in the city, and the first to do business there". In 1885, Rimbaud became involved in a major deal to sell old rifles to Menelik II, king of Shewa, at the initiative of French merchant Pierre Labatut. The explorer Paul Soleillet became involved early in 1886. The arms were landed at Tadjoura in February, but could not be moved inland because Léonce Lagarde, governor of the new French administration of Obock and its dependencies, issued an order on 12 April 1886 prohibiting the sale of weapons. When the authorization came through from the consul de France, Labatut fell ill and had to withdraw (he died from cancer soon afterward), then Soleillet died from embolism on 9 October. When Rimbaud finally reached Shewa, Menelik had just scored a major victory and no longer needed these older weapons, but still took advantage of the situation by negotiating them at a much lower price than expected while also deducting presumed debts from Labatut. The whole ordeal turned out to be a disaster. In the following years, between 1888 and 1890, Rimbaud established his own store in Harar, but soon got bored and dismayed. He hosted explorer Jules Borrelli and merchant Armand Savouré. In their later testimonies, they both described him as an intelligent man, quiet, sarcastic, secretive about his prior life, living with simplicity, taking care of his business with accuracy, honesty and firmness.

Ауру және өлім (1891)

1891 жылдың ақпан айында Аденде Рембо оң тізесінде артрит пайда болды деп ойлады. Емге жауап бермеген соң, наурыз айына қарай ауруы соншалықты күшейді де, жақсырақ ем алу үшін Францияға қайтуға дайындалды. Кетуге алдында Рембо британдық дәрігерге кеңес алды, ол туберкулездік синовит деп жаңылысып диагноз қойды және дереу аяғын кесуді ұсынды. Рембо 7 мамырға дейін Аденде болып, қаржылық мәселелерін реттеді, содан кейін L'Amazone кемесімен 13 күндік сапармен Францияға аттанды. Марсельге келгеннен кейін Hôpital de la Conception ауруханасына жатқызылды, бір аптадан соң, 27 мамырда оң аяғы кесілді. Операциядан кейін сүйек қатерлі ісігі – остеосаркома болуы мүмкін деген диагноз қойылды. 23 шілдеден 23 тамызға дейін Роштегі отбасылық шаруа қожалығында болғаннан кейін Африкаға қайтуға тырысты, бірақ жолда денсаулығы нашарлап, Марсельдегі Hôpital de la Conception ауруханасына қайта түсті. Әпкесі Изабельдің күтімімен көп уақыт бойы ауырсынуға шыдады. 1891 жылдың 10 қарашасында 37 жасында қайтыс болғанға дейін дін қызметкерінен соңғы қасиетті дұғаларын алды. Оның денесі Франция арқылы туған қаласына жеткізіліп, Шарлевиль-Мезиерде жерленді. Рембоның туғанына 100 жыл толуына орай Томас Бернхард Рембо туралы естелік лекция оқыды және оның соңғы күндерін сипаттады:

Поэзия

Рембоның ең алғашқы өлеңдері көбінесе Парнас мектебінің және Виктор Гюго сияқты басқа да белгілі замандас ақындардың стилін қайталаған, бірақ ол тез арада өзінің ерекше көзқарасын дамытты, тақырыптық және стильдік тұрғыдан (әсіресе, құдайсыз сөздер мен идеяларды күрделі өлеңдермен үйлестіру арқылы, мысалы, "Vénus Anadyomène", "Oraison du soir" немесе "Les chercheuses de poux" шығармаларында). Кейіннен Рембо Шарль Бодлердің шығармаларынан ерекше әсер алды. Бұл шабыт оған кейінірек символизм деп аталатын поэзия стилін жасауға көмектеседі. 1871 жылдың мамыр айында 16 жастағы Рембо өзінің поэтикалық философиясын түсіндіретін екі хат жазды, оларды әдетте "Көргеннің хаттары" (Lettres du voyant) деп атайды. Біріншісі 13 мамырда Изамбарға, ал екіншісі 15 мамырда, Парижге алғашқы сапарынан бұрын, досы Пол Деменге жазылды. Онда ол поэзия мен өмір туралы революциялық теорияларын баяндады, сонымен қатар оған дейінгі ең танымал ақындардың кейбіреулерін сынады (әсіресе Альфред де Мюссеге қатысты өте қатал сын айтты, бірақ Шарль Бодлерді жоғары бағалады, алайда Рембоның пікірінше, оның көзқарасы тым консервативті стильмен шектелген). Жаңа поэтикалық формалар мен идеяларды іздеп, ол былай деп жазды:

The first known poems of Arthur Rimbaud were mostly emulating the style of the Parnasse school and other famous contemporary poets like Victor Hugo, although he quickly developed an original approach, both thematically and stylistically (in particular by mixing profane words and ideas with sophisticated verse, as in "Vénus Anadyomène", "Oraison du soir" or "Les chercheuses de poux"). Later on, Rimbaud was prominently inspired by the work of Charles Baudelaire. This inspiration would help him create a style of poetry later labeled as symbolist. In May 1871, aged 16, Rimbaud wrote two letters explaining his poetic philosophy, commonly called the Lettres du voyant ("Letters of the Seer"). In the first, written 13 May to Izambard, Rimbaud explained:

The second letter, written 15 May—before his first trip to Paris—to his friend Paul Demeny, expounded his revolutionary theories about poetry and life, while also denouncing some of the most famous poets that preceded him (reserving a particularly harsh criticism for Alfred de Musset, while holding Charles Baudelaire in high regard, although, according to Rimbaud, his vision was hampered by a too conventional style). Wishing for new poetic forms and ideas, he wrote:

Rimbaud expounded the same ideas in his poem "Le Bateau ivre" ("The Drunken Boat"). This hundred line poem tells the tale of a boat that breaks free of human society when its handlers are killed by "Redskins" (Peaux Rouges). At first thinking that it is drifting where it pleases, the boat soon realizes that it is being guided by and to the "poem of the sea". It sees visions both magnificent ("the awakening blue and yellow of singing phosphores", "l'éveil jaune et bleu des phosphores chanteurs") and disgusting ("nets where in the reeds an entire Leviathan was rotting" "nasses / Où pourrit dans les joncs tout un Léviathan"). It ends floating and washed clean, wishing only to sink and become one with the sea. Archibald MacLeish has commented on this poem: "Anyone who doubts that poetry can say what prose cannot has only to read the so called Lettres du Voyant and Bateau ivre together. What is pretentious and adolescent in the Lettres is true in the poem—unanswerably true." While "Le Bateau ivre" was still written in a mostly conventional style, despite its inventions, his later poems from 1872 (commonly called Derniers vers or Vers nouveaux et chansons, although he did not give them a title) further deconstructed the French verse, introducing odd rhythms and loose rhyming schemes, with even more abstract and flimsy themes. After Une saison en enfer, his "prodigious psychological biography written in this diamond prose which is his exclusive property" (according to Paul Verlaine), a poetic prose in which he himself commented some of his verse poems from 1872, and the perceived failure of his own past endeavours ("Alchimie du verbe"), he went on to write the prose poems known as Illuminations, forfeiting preconceived structures altogether to explore hitherto unused resources of poetic language, bestowing most of the pieces with a disjointed, hallucinatory, dreamlike quality. Rimbaud died without the benefit of knowing that his manuscripts not only had been published but were lauded and studied, having finally gained the recognition for which he had striven. Then he stopped writing poetry altogether. His friend Ernest Delahaye, in a letter to Paul Verlaine around 1875, claimed that he had completely forgotten about his past self writing poetry. French poet and scholar Gérard Macé wrote: "Rimbaud is, first and foremost, this silence that can't be forgotten, and which, for anyone attempting to write themselves, is there, haunting. He even forbids us to fall into silence; because he did, this, better than anyone." French poet Paul Valéry stated that "all known literature is written in the language of common sense—except Rimbaud's". His poetry influenced the Symbolists, Dadaists, and Surrealists, and later writers adopted not only some of his themes, but also his inventive use of form and language.

Рембо осы идеяларды "Ашулы қайық" ("Le Bateau ivre") поэмасында дамытты. Бұл жүз жолдық өлең, "Қызыл терілер" (Peaux Rouges) өздерінің басқарушыларын өлтірген кезде адам қоғамынан азат болған қайықтың тарихын айтады. Бастапқыда қайық қалауынша жүзіп бара жатқандай сезінеді, бірақ көп ұзамай ол "теңіз өлеңіне" жетектеліп бара жатыр екенін түсінеді. Ол тамаша көріністерді ("жырлайтын фосфорлардың көк және сары түсіндегі оянуы", "l'éveil jaune et bleu des phosphores chanteurs") және жеңілсіз көріністерді ("қамыста бүкіл Левиафан шіріп жатқан торлар", "nasses / Où pourrit dans les joncs tout un Léviathan") көреді. Ол теңізге батып, оның бір бөлігі болуды қалайды. Арчибальд Маклиш бұл өлең туралы былай деді: "Поэзия прозадан гөрі көп нәрсені айта алатынына күмәнданатындар "Көргеннің хаттарын" және "Ашулы қайықты" бірге оқысын. "Хаттардағы жасөспірімдік, мақтанғаныш поэмада – күдіксіз шындық." "Ашулы қайық" өнертабыстарына қарамастан, консервативті стильде жазылған болса да, оның 1872 жылғы кешірек өлеңдері (әдетте "Соңғы өлеңдер" немесе "Жаңа өлеңдер мен әндер" деп аталады, бірақ ол оларға атау бермеді) француз өлеңін одан әрі деконструкциялады, ерекше ырғақтар мен еркін ұйқас схемаларын енгізді, тіпті одан да абстрактілі және нәзік тақырыптарды ұсынды. "Тозақтағы бір маусым" ("Une saison en enfer") – оның "өзіне тән алмаз прозада жазылған керемет психологиялық өмірбаяны" (Пол Верленнің айтуынша) және 1872 жылғы өлеңдеріне түсініктеме берген поэтикалық проза, сонымен қатар өзінің бұрынғы тырақтарының сәтсіздігі ("Сөз алхимиясы") туралы ойлар, одан кейін ол "Иллюминациялар" деп аталатын прозалық өлеңдерді жазды, поэтикалық тілдің бұрын қолданылмаған мүмкіндіктерін зерттеу үшін алдын ала жасалған құрылымдардан бас тартып, көптеген туындыларын бөлінген, галлюцинациялық, арман тәрізді сипатқа ие етті. Рембо өзінің қолжазбалары басылып, мақталып, зерттелгенін, сонымен қатар өзі ұмтылған танымалдыққа қол жеткізгенін білмей қайтыс болды. Одан кейін ол өлең жазуды тоқтатты. Оның досы Эрнест Делахае 1875 жыл шамасында Пол Верленге жазған хатында ол өзінің бұрынғы поэзиялық өзін толықтай ұмытып кеткенін мәлімдеді. Француз ақыны және ғалымы Жерар Масе былай деп жазды: "Рембо – ең алдымен, ұмытылмастан қалатын тыныштық, және өзін жазуға тырысатын әркім үшін ол сонда, мазалайды. Ол тіпті бізге үндемеуге тыйым салады, өйткені ол оны баршадан жақсы істеді." Француз ақыны Пол Валери "Барлық белгілі әдебиеттер – жалпы ақыл-ой тілімен жазылған, Римбонікі болмаса" деді. Оның поэзиясы символисттерге, дадаистерге және сюрреалистерге әсер етті, ал кейінірек жазушылар оның тақырыптарын ғана емес, сонымен қатар форма мен тілді өнертапқышылықпен қолдануын да қабылдады.

Хаттар

Рембо көп хат алмасты, оның хаттары өмірі мен қарым-қатынастары туралы айқын әңгімелер береді. "Рембоның әдеби өміріне қатысты хаттары алғаш рет түрлі мерзімді басылымдарда жарияланды. 1931 жылы оларды Жан-Мари Карре жинап, басып шығарды. [1946] жылғы "Плеяда" басылымында көптеген қателер түзетілді. Африкадан жазылған хаттарды алғаш рет ақынның қайын туысы Патерн Беррихон жариялады, ол мәтіндерге көптеген өзгерістер енгізуге бостандық берді."