Кіріспе
Америкалық джаз саксофонисі (1936-1970)
Альберт Айлер (/ˈaɪlər/; 13 шілде 1936 – 25 қараша 1970) – американдық авангардты джаз саксофонисі, әнші және композитор. R&B және бибопты ойнау тәжірибесінен кейін, Айлер 1960-шы жылдардың еркін джаз дәуірінде музыка жазуды бастады. Дегенмен, кейбір сыншылар Айлердің стилі күмәнсіз өзгеше және бұрынғыдан жаңа болса да, ол еркін джаздың қалыпты қабылданған сын тұжырымдарына сай келмейді деп санайды. Оның инновациялары келешектегі джаз музыканттарына үлгі болды.
Ерте өмір және мансап
Огайо штатының Кливленд қаласында туған және Шейкер Хайтс қаласында өскен Айлер алғаш рет әкесі Эдвардтан альт саксофонды үйренді. Эдвард пен Альберт шіркеуде альт-саксофонмен дуэт орындады және көбінесе бірге джаз жазбаларын тыңдайтын, оның ішінде свинг дәуірінің джазы мен жаңа боп альбомдарын. Айлердің шіркеудегі тәжірибесі мен свинг-джаз орындаушыларымен танысуы оның музыкасына әсер етті: оның кең вибратосы аспаптарымен вокалға ұқсас дыбыс табуға тырысқан госпел саксофонистеріне және Жаңа Орлеандағы свинг-топтарының мұрындарына ұқсас болды. 1952 жылы, 16 жасында Айлер блюз әншісі және гармоникашы Литтл Уолтермен бірге барда ойнап, R&B стиліндегі тенор саксофонда орындады, Уолтердің тобымен екі жазғы демалысын өткізді. 1959 жылы ол Францияға қатысты, онда кейіннен оның шығармашылығына үлкен әсер еткен әскери музыкамен танысты. Әскерден босатылғаннан кейін Айлер Лос-Анджелес және Кливлендте жұмыс іздеді, бірақ дәстүрлі гармониядан алшақтаған, өзгеше ойнау стилі дәстүрді сақтайтындарға ұнаған жоқ. My Name Is Albert Ayler альбомы – Копенгаген радиостанциясы үшін Нильс Хеннинг Орстед Педерсен және барабаншы Ронни Гардинер сияқты жергілікті музыканттармен жазылған стандарттар жинағы. Айлер "Summertime" сияқты туындыларда тенор және сопрано саксофонда орындады.
Алғашқы жазба қызметі
1963 жылы Айлер АҚШ-қа оралып, Нью-Йоркке қоныс аударды, онда ол жеке стилін дамытуын жалғастырды және кейде фри-джаз пианині Сесил Тейлормен бірге ойнады. Айлер 1964 жылы ESP Disk Records-пен тығыз байланысын бастады, өзінің табысқа жеткен альбомын (және ESP-дің алғашқы джаз альбомын) – Spiritual Unity-ді сол кезде жаңа ғана құрылған лейбл үшін жазды. ESP Disk Records фри-джазды жазу және таратуда маңызды рөл атқарды. Spiritual Unity-де Айлер сол жазда құрастырған трио болды, оған бассист Гэри Пикок және барабаншы Санни Мюррей кірді. Spiritual Unity альбомының сырт жағында 1964 жылдың 10 шілдесінде Variety Arts Recording Studio-да музыканттардың қысқаша сипаттамасы келтірілген: сағат 13:00-ден аз бұрын Санни Мюррей келді, ірі денелі, мейірімді морж сияқты. Гари Пикок одан кейін келді, бойы биік, жіңішке, аскетикалық келбетті және сыпайы сөйлейтін. Альберт Айлер соңғы болды, кішкентай, күдікпен қараушы және аз сөйлейтін. Екі альбомда да Альберттің ағасы, трубашы Дональд Айлер ойнайды, ол ағасының импровизацияға кең көзқарасын трубаға аударды. Дональд 1967 жылы Альберт ауыр нервтік бұзылуға ұшырағанға дейін онымен бірге ойнады. 1966 жылы Айлер сол кездегі лейблдің жұлдызы Колтрейннің ұсынысымен Impulse Records-ке келісім шарт жасады. Бірақ тіпті Impulse Records-та Айлердің өте ерекше музыкасы кең аудитория таба алмады. Айлердің Impulse Records үшін алғашқы жинағы 1966 жылдың Рождествоға дейінгі бірнеше аптада жазылды және «Гринвич Виллажда Альберт Айлер» деп аталды. Айлер ағасы Мишель Самсон, Бивер Харрис, Генри Граймс және Билл Фолвеллмен бірге өнер көрсетті, ал Колтрейн қатысты. «Джон Колтрейнге арналған» композициясында Айлер көп жылдан кейін алғаш рет альт-саксофонға оралды. Айлер мансабының соңына дейін вокалмен тәжірибе жасауын жалғастырды (мысалы, сол аттас альбомнан «Love Cry» әнінің соңындағы сөзсіз ән салу); алайда, оның New Grass және Music Is the Healing Force of the Universe сияқты кейінгі альбомдардағы ән айтуы кейде сынға ұшырады. Вал Вилмер оның ән айтуын «қиын» деп сипаттады, ал сыншылар «оның сөздері мен дауыс беруі шынымен қорқынышты» екенін айтты, оны «бақырысқан, жаттығусыз дауысы бар, тіпті ең жақсы жағдайда да дірілдеп тұратын» және «маниялық айқаймен» өлеңдерді оқитын адам ретінде сипаттады. (Колтрейннің соңғы тілектерінің бірі – Айлер мен Орнет Коулманның оның қоштасу рәсіміне қатысуы болды.) Айлер өнер көрсету кезінде екі рет саксофонын аузынан жұлып тастады: бірде қайғыдан айқай салған, екіншісінде досы мен ұстазының жұмаққа көтерілуін бейнелеу үшін қуанышпен айқайлады. Айлердің Love Cry альбомының сырт жағында Фрэнк Кофски Айлердің Колтрейннің Meditations альбомына қатысты былай дегенін жазды: «Әке, ұл және киелі рух. Колтрейн онда не туралы айтқан болса… бұл, мүмкін, Киелі кітаптағы термин болды: ол – әке, Фараон – ұл, ал мен – киелі рух. Тек ол ғана маған осындай нәрселерді айта алатын еді».
Just before 1 PM, Sunny Murray arrived, a large, genial walrus Gary Peacock was next, tall, thin, ascetic looking, and soft spoken Albert Ayler was last, small, wary, and laconic. Both albums feature Albert's brother, trumpet player Donald Ayler, who translated his brother's expansive approach to improvisation to the trumpet. Donald played with Albert until he experienced a debilitating nervous breakdown in 1967. In 1966 Ayler was signed to Impulse Records at the urging of Coltrane, the label's star attraction at that time. But even on Impulse, Ayler's radically different music never found a sizable audience. Ayler's first set for Impulse was recorded a few weeks before Christmas in 1966, entitled Albert Ayler in Greenwich Village. Ayler performed with his brother, Michel Samson, Beaver Harris, Henry Grimes, and Bill Folwell, while Coltrane was in attendance. For a tune titled "For John Coltrane", Ayler returned to the alto saxophone for the first time in years. Ayler continued to experiment with vocals for the rest of his career (see, for example, the wordless vocalising near the end of "Love Cry" from the album of the same name); however, his singing on later albums such as New Grass and Music Is the Healing Force of the Universe has been the subject of some derision. Val Wilmer referred to his singing as "tortuous", and critics have stated that "his words and vocal delivery are truly frightening", describing him as having "a bellowing, untrained voice that was wavering at its most controlled," and delivering lyrics in "a manic wail". (One of Coltrane's last wishes was that Ayler and Ornette Coleman should play at his funeral.) It is said that during his performance, Ayler ripped his saxophone from his mouth at two points: once, to emit a cry of anguish, the other a cry of joy to symbolize his friend and mentor's ascension into heaven. In the liner notes for Ayler's album Love Cry, Frank Kofsky wrote that Ayler said the following concerning Coltrane's album Meditations: "The father, son, and holy ghost. What Coltrane was talking about there maybe it was a biblical term: he was the father, Pharoah was the son, and I was the holy ghost. And only he could tell me things like that."
Соңғы жылдары және өлімі
Келесі екі жарым жыл ішінде Айлер көбінесе импровизациялық стильден композицияларға көбірек назар аудара бастады. 1967 және 1968 жылдары Айлер өзінің сүйіктісі Мэри Мария Паркстың өлеңдері мен вокалын қамтыған үш LP шығарды және тұрақты аккордтарды, фанк ритмдерін және электрондық аспаптарды енгізді. Айлер өзінің "New Grass" альбомында ән шырқады, ол жасөспірім кезіндегі R&B тамырына оралуға ұқсады. Алайда, бұл альбом сәтті болмады, Айлердің жанкүйерлері мен сыншылары оны сынады. "New Grass" альбомы "Альберттен хабар" трегімен басталады, онда Айлер тыңдаушысына тікелей сөйлеп, бұл альбомның бұрынғыларынан мүлдем өзгеше екенін, өміріндегі "басқа бір өлшем" екенін түсіндіреді. Ол "ойлану, арман және көріністер арқылы Жаратушының күшімен әмбебап адамға айналғанын" мәлімдейді. Осы шамада Айлердің эмоционалды тұрақсыздыққа ұшырап, ағасының күйзелісіне өзін кінәлі санағаны туралы белгілер пайда болды. 1969 жылы ол "Крикет" журналына "Мырза Джонсқа – Менде аян болды" деген тақырыптағы құмарлы, ұзақ хат жолдады, онда ол таң қалдыратын апокалиптикалық рухани көріністерді сипаттады. Ноа Ховард сол жазда Айлердің қолғап киіп, күннің ыстығына қарамастан, толық ұзын жүнді пальто кигенін, бетін вазелинмен жағып, "Өзімді қорғауым керек" дегенін еске алды. Оның соңғы альбомы "Музыка – ғаламның емдік күші" деп аталды, онда джаз музыканттары, мысалы, пианист Бобби Фьюмен қатар Canned Heat тобының Генри Вестин сияқты рок музыканттары да болды. Бұл оның блюз тамырына оралуы болды, бірақ өте күшті рок әсерімен, бірақ сәтсіз "New Grass" альбомымен салыстырғанда, Айлердің ерекше тембр өзгерістері мен күшті сололары көбірек орын алды. 1970 жылдың шілдесінде Айлер Франциядағы бірнеше концерттерде (соның ішінде Fondation Maeght-та, "Nuits de la Fondation Maeght" концерттерінде) еркін джаз стиліне қайта оралды, бірақ ол жинаған топ (Калл Коббс, басист Стив Тинтвейс және барабаншы Аллен Блэрман) оның бұрынғы топтарының деңгейінде емес деп есептелді. Айлер 1970 жылдың 5 қарашасында жоғалып кетті, ал 25 қарашада Нью-Йорк қаласының Ист-Риверінде өлі күйде табылған, болжам бойынша өзіне қол жұмқан. Кейіннен Айлердің өлтірілгені туралы әңгімелер тарады, сонымен қатар, мафия оны музыкалық автоматқа байлап қойған деген қалалық аңыз да бар.
At around this time, there were hints that Ayler was becoming emotionally unstable, blaming himself for his brother's breakdown. In 1969, he submitted an impassioned, rambling open letter to the Cricket magazine entitled "To Mr. Jones—I Had a Vision", in which he described startling apocalyptic spiritual visions. Noah Howard recalled seeing Ayler that summer, wearing gloves and a full length fur coat despite the heat, his face covered in Vaseline, and saying "Got to protect myself." His final album, Music Is the Healing Force of the Universe, featured rock musicians such as Henry Vestine of Canned Heat alongside jazz musicians like pianist Bobby Few. This was a return to his blues roots with very heavy rock influences, but did feature more of Ayler's signature timbre variations and energetic solos than the unsuccessful New Grass. In July 1970, Ayler returned to the free jazz idiom for a group of shows in France (including at the Fondation Maeght, documented on Nuits de la Fondation Maeght), but the band he was able to assemble (Call Cobbs, bassist Steve Tintweiss and drummer Allen Blairman) was not regarded as being of the caliber of his earlier groups. Ayler disappeared on November 5, 1970, and he was found dead in New York City's East River on November 25, a presumed suicide. For some time afterwards, rumors circulated that Ayler had been murdered, with a long standing urban legend that the Mafia had tied him to a jukebox.
Өнер
Айлер өзінің өте дәстүрден тыс саксафон стилін балалар әндері, марш мелодиялары және госпел әндері сияқты өте консервативті музыкалық жағдайларда үнемі көрсетіп отырды. Айлер өзін және әріптестерін импровизациялауға, бір-бірімен және аспаптарымен шикі, "алғашқы" деңгейде байланыс орнатуға мүмкіндік беруді қалаған. Айлер музыкасының терең рухани жағы джаз саксофонисі Джон Колтрейннің сенімдерімен үйлеседі, ол Айлер музыкасының «әлемнен тыс» дыбыстарына терең әсерленді. Бұл әсер Колтрейннің «Медитациялар» және «Жұлдызды аймақтар» альбомдарында ерекше байқалады. Осы қарқындылық, Айлердің тенор саксофонын қолдану шегі – оның дыбысының ең анықтайтын ерекшелігі. Оның стилі тембрдің өзгеруімен сипатталады, оның ішінде сықырлау, дауыс беру және өте жоғары және өте төмен регистрлерде импровизация бар. Ол тенор саксофонында қатты пластикалық Fibrecane No. 4 қамыстарын қолданып, терең, құбылып тұратын дыбысқа қол жеткізді және кең, қайғыға толы вибрато қолданды. Джаз тарихшысы Тед Джиоя Айлерді «қалың және ерекше виртуоз» деп сипаттайды және Айлер ноталар шеңберінен шығуға, оның орнына саксофон «дыбыс» жасайтын жаңа салаға енуді мақсат еткенін айтады.
Табысы мен мұрасы
Айлер өзінің мансабында ешқашан тұрақты тыңдаушылардың ыңғайлылығына ие болған жоқ. Көптеген сыншылардың оң пікірлеріне қарамастан, ол өмірі бойы кедейлікте өтті және көбінесе отбасы мен әріптестерінен, соның ішінде Колтрейнден қаржылық көмек сұрады. Дегенмен, Айлердің ықпалы әлі де сезіледі, және ол тек джаз музыканттарының арасында ғана емес. Оның қаһарлы дыбысы заманауи хардкор, нойз және эксперименталды рок стилдерін болжады. Кен Вандермарк, Питер Бротцман және қайтыс болған Дэвид С. Уэрдің бәрі Альберт Айлерден зор әсер алды. Айлер сондай-ақ өзінің танымал замандастарының біріне, Фрэнк Лоу, Рев. Фрэнк Райт, Чарльз Тайлер ("Bells" альбомында), Марион Браун және Фрэнк Смит (ESP Disk-тегі Бёртон Грин квартеті) сияқты музыканттарға маңызды ықпал етті. Айлер Джон Колтрейнмен жақын достық қарым-қатынас орнатты және екеуі де бір-бірінің ойнау өнеріне әсер етті. Колтрейн Айлердің "мен жете алмаған бір саласын толтырды. Менің ойымша, ол музыканы одан да жоғары жиілікке жылжытады" деді. Айлер былай деді: "Ол [Колтрейн] ойнай бастағанда, мен оның ғана үнін тыңдадым. Оның ойнауы – ол менен сөйлесіп тұрған сияқты, 'Бауыр, рухани жағыңды жинастыр' дейтін. Бір ғана дыбыс – осы адамның тереңдігі осындай еді". Колтрейн Айлердің әнін алғаш рет 1962 жылы естіген, содан кейін ол Айлерге "бір күні арманында осылай ойнап жатқанын көргенін" айтты. Келесі жылдың ақпан айында Айлер Огайо штатының Кливленд қаласындағы Джаз ғибадатханасында концерт кезінде Колтрейн тобымен бірінші рет бірге орындады. Сол жылдан бастап "Колтрейн мен Айлер Нью-Йоркте болғанда көбінесе бір бөлмеде болады. Әртүрлі естеліктерде Колтрейннің 1963 жылдың күзінде Уэст-Виллидждегі Take 3 кофейнясында Айлер мен Сесил Тейлорды, сол жылы Half Note-та Айлер мен Эрик Долфиді бірге көруі, 1964 жылдың наурыз айында Half Note-та Айлерді сахнаға шақыруы, 1965 жылдың басында 27 Купер скверіндегі шағын концерт алаңында Айлердің Рашид Алимен бірге ойнаған тобын тыңдауы айтылады". 1965 жылдың маусымында "Ascension" альбомын жазудан кейін (Айлер оған "Ghosts" және "Spiritual Unity" альбомдарының көшірмелерін жібергеннен кейін), Колтрейн Айлерге телефон соғып, "Мен альбом жаздым және мен сен сияқты ойнап жатқанымды анықтадым" деді. Алберт: "Жоқ, сен өзің сияқты ойнап жатырсың. Сен мен сезінгенді сезініп, рухани бірлікке ұмтылып тұрсың". Швециялық режиссер Каспер Коллин Айлердің музыкасы мен өмірінен шабыттандырылып, "Менің атым Альберт Айлер" атты деректі фильм түсірді. Фильмде ESP Disk-тің негізін қалаушы Бернард Столлманмен, сондай-ақ Айлердің отбасымен, достарымен және тобының мүшелерімен сұхбаттасулар бар. Фильмде Альберт Айлердің (1962, 1964, 1966 және 1970 жылдардан) кадрлары, оның музыкасы және дауысының жазбалары (1963 және 1970 жылдар аралығында жасалған сұхбаттардан) көрсетіледі. 1969 жылы шыққан "Folkjokeopus" альбомында ағылшын гитарисі/әнші-сазгер Рой Харпер "One for All" ("One for Al") әнін "Копенгагендегі уақытымда мен білген және жақсы көрген" Альберт Айлерге арнады. Харпер Айлерді "заманымыздың жетекші джаз музыканттарының бірі" деп есептеді. "Folkjokeopus" альбомының жазбаларында Харпер: "Көп жағдайда ол [Айлер] патша болды" деп жазды. Канадалық суретші Стен Дугластың "Hors champs" ("экраннан тыс" деген мағынада) видеоинсталляциясы 1960 жылдардағы еркін джаздың саяси контекстін қара терілік сананың кеңеюі ретінде қарастырады. Айлердің "Spirits Rejoice" әнін импровизациялап, төрт американдық музыкант – Джордж Е. Льюис (тромбон), Дуглас Эварт (саксофон), Кент Картер (бас) және Оливер Джонсон (барабан), 1960 жылдары Францияда еркін джаз кезеңінде өмір сүрген, инсталляцияда, 1960 жылдардағы француз теледидарының рекреациясында өнер көрсетеді. 1990 жылы пианист Джорджио Гаслини Айлердің композицияларының жеке интерпретацияларына толығымен арналған "Ayler's Wings" CD-ін шығарды. 1999 жылы Lounge Lizards тобының мүшесі Джон Лурри "Альберт Айлердің қайта тірілуі" атты шығарма шығарды. Композитор және гитарист Марк Рибо 2005 жылы бұрынғы Айлер бассысы және фри-джаз жетекшісі Генри Граймспен Айлердің "Spiritual Unity" альбомына арналған альбом жазды. Айлердің "Ghosts" әнін Гэри Лукас, Дэвид Мосс, Crazy Backwards Alphabet, Лестер Боуи, Юджин Чадборн және Гэри Уиндо сияқты көптеген музыканттар жазды. Альберт Айлер – Морис Г. Дантектің 2009 жылғы ғылыми фантастикалық романындағы "джаз музыкантының шайыры". 2018 жылдан бастап Чикаголық саксофонист Марс Уильямс "Mars Williams Presents An Ayler Xmas" деп аталатын серияда төрт CD жаздырып, шығарды. Бұл серияда Чикаго, Вена, Краков және Нью-Йорк қалаларында жазылған және өзара байланыстырылған мерекелік стандарттар мен Альберт Айлер музыкасы бар жыл сайынғы Рождестволық концерттер жазылған.
Дискография
Шығарылған Жазылған Альбом Түпнұсқа шығарылымы 1963 1962 Бір нәрсе басқаша!!!!!! (The First Recordings Vols. 1 & 2) Bird Notes 1964 1963 My Name Is Albert Ayler Дебют 1964 1964 Spirits (Witches & Devils ретінде қайта шығарылды) Дебют 1971 1964 Swing Low Sweet Spiritual Osmosis 1975 1964 Prophecy [Тікелей эфирде] ESP Disk 1996 1964 Albert Smiles With Sunny [Тікелей эфирде] Inrespect 1965 1964 Spiritual Unity ESP 1966 1964 New York Eye and Ear Control ESP 2002 1964 The Copenhagen Tapes Ayler 1965 1964 Ghosts (Vibrations ретінде қайта шығарылды) Дебют 1980 1964 The Hilversum Session Osmosis 1965 1965 Bells [Тікелей эфирде] ESP 1965 1965 Spirits Rejoice ESP 1965 1965 Sonny's Time Now (Sunny Murray альбомы) Jihad 1965 1965 Jazz-тегі жаңа толқын [Тікелей эфирде] Impulse! 2022 1966 La Cave Live, Кливленд 1966 Revisited ezz thetics 1982 1966 At Slug's Saloon, Vol. 1 & 2 [Тікелей эфирде] ESP 1990 1964–66 Albert Ayler [Тікелей эфирде] Philology 2011 1966 Stockholm, Berlin 1966 [Тікелей эфирде] hat MUSICS 1982 1966 Lörrach / Paris 1966 [Тікелей эфирде] hat MUSICS 1967 1965–67 In Greenwich Village [Тікелей эфирде] Impulse! 1998 1965 1967 Live in Greenwich Village: The Complete Impulse Albums (IMPD 2 273) Impulse! 1968 1967–68 Love Cry Impulse! 1969 1968 New Grass Impulse! 1970 1969 Music Is the Healing Force of the Universe Impulse! 1971 1969 The Last Album Impulse! 2005 1970 Live on the Riviera [Тікелей эфирде] ESP 1971 1970 Nuits de la Fondation Maeght Vol. 1 [Тікелей эфирде] Shandar 1971 1970 Nuits de la Fondation Maeght Vol. 2 [Тікелей эфирде] Shandar 2022 1970 Revelations: The Complete ORTF 1970 Fondation Maeght Recordings Elemental Music 2004 1960–70 Holy Ghost: Rare & Unissued Recordings (1962–70) Revenant