Кіріспе
Швед саясаткері (1928 жылы туған)
Ханс Мартин Бликс (; 1928 жылдың 28 маусымында туған) – швед дипломаты және Либералды халық партиясының саясаткері. 1978–1979 жылдары Швецияның Сыртқы істер министрі болды, кейін Халықаралық атом энергиясы агенттігінің басшысы қызметін атқарды. Осы ретте, Бликс Кеңес Одағындағы Чернобыль апатының салдарына куәгер болған алғашқы батыс өкілі болды және агенттіктің осы апатқа жауап қайыруын басқарды. Бликс 2000 жылдың наурызынан 2003 жылдың маусымына дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, тексеру және инспекция комиссиясының төрағасы болды, одан кейін оның орнына Димитрис Перрикос келді. 2002 жылы комиссия Ирактағы жаппай қырып-жоятын қаруларды іздеуді бастады, бірақ ешқандай қару таба алмады. 2003 жылдың 17 наурызында АҚШ президенті Джордж Буш Ақ үйден жасаған мәлімдемесінде Саддам Хусейн 48 сағат ішінде кетпесе, АҚШ Иракқа шабуыл жасайтынын жариялады. Буш содан кейін барлық қару инспекторларына, Бликс командасының да ішінде, Ирактан кетуді бұйырды, осылайша Америка және оның одақтастары 20 наурызда Иракқа басып кіруге мүмкіндік алды. 2010 жылдың ақпан айында Бликс Біріккен Араб Эмираттарының ядролық энергетика бағдарламасы бойынша консультативтік кеңесінің төрағасы болды. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік федерациясының бұрынғы президенті.
Өмір және мансап
Бликс Швецияның Уппсала қаласында дүниеге келген. Ол профессор Гуннар Бликс пен Герта Вибергтің ұлы, ал профессор Магнус Бликстің немересі. Оның отбасы Жамтландтан шыққан. Бликс Уппсала және Колумбия университеттерінде оқыды, Кембридж университетінен (Тринити Холл) философия докторы ғылыми дәрежесін алды. 1959 жылы Стокгольм университетінде халықаралық құқықтан заң докторы атағын алды, келесі жылы халықаралық құқықтан доцент болып тағайындалды. Ханс Бликстің Мартен және Геран есімді екі ұлы бар, екеуі де ғылым кандидаттары. 1962-1978 жылдары Бликс Женевадағы қарусыздандыру конференциясында Швеция делегациясының құрамында болды. 1963-1976 жылдары Швеция әкімшілігінде түрлі лауазымдарды атқарды, ал 1961-1981 жылдары БҰҰ жанындағы Швеция делегациясында қызмет етті. 1978-1979 жылдары Бликс Швецияның сыртқы істер министрі болды. 1980 жылғы ядролық энергияға қатысты референдумда Бликс Швеция либералдық партиясының сайлау штабына жетекшілік етті, Швецияның ядролық энергия бағдарламасын сақтап қалуды қолдады.
Халықаралық атом энергиясы агенттігінің басшысы (1981-1997)
Бликс 1981-1997 жылдар аралығында Халықаралық атом энергиясы агенттігінің бас директоры болды, оған дейін Сигвард Эклунд қызмет еткен. Бликс 1980 жылы ирандықтардың оны жоюға талпынысынан бұрын және 1981 жылы «Операция Опера» аясында Израиль әуе күштерінің шабуылынан бұрын Ирактың Осирак ядролық реакторына бірнеше рет жеке тексеріс сапарлары жасады. Ирактың ядролық қару жасауға бірнеше жыл қажет екені туралы көпшілік пікірде болғанымен, ирандықтар мен израильдіктер ядролық отын жүктелуге дейін шабуыл жасау қажет деп сақты, осылайша ядролық жарылыстың алдын алуға болады. Бұл шабуыл Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын (S/RES/487) бұзушылық деп есептелді және кеңінен айыпталып, қараланды. Ирактың ынтымақтастығы мен ынтымақсыздығы үшін Халықаралық атом энергиясы агенттігі оны мақтап, сөккен де бар. Ирактың ядролық бағдарламаларының толық көлемі тек бірінші шығанақ соғысынан кейін ғана белгілі болды. Осирактың жойылғаннан кейін, Ирак плутоний негізіндегі қару дизайнынан жоғары байытылған уран дизайнына көшкен. Ол басшылық еткен кезеңдегі тағы бір маңызды оқиға – 1986 жылдың 26 сәуірінде болған Чернобыль апаты, ол Халықаралық атом энергиясы агенттігінің халықаралық ядролық оқиғалар шкаласында ең жоғары 7-ші деңгейге бағаланған ядролық апат еді.
Ирак қарусыздандыру дағдарысы (2002-2003)
2003 жылы Иракқа шабуылдан бұрынғы Иракты қарусыздандыру дағдарысы кезінде Бликсті БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан зейнетке шыққаннан кейін Иракты бақылауға жауапты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, тексеру және инспекция комиссиясын басқаруға шақырды. Кофи Аннан бастапқыда бұрын ЮНСКОМ-мен жұмыс істеген Рольф Экеусті ұсынған, бірақ Ресей мен Франция оның тағайындалуына вето қойды. Бликс Саддамды "мысық пен тышқан" ойыны үшін жеке ескертті және оның миссиясына кедергі келтіруге немесе кешіктіруге тырысса, Иракты "ауыр салдарлармен" қорқытты. Бликс 2003 жылдың 14 ақпанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне берген баяндамасында "ЮНМОВИК әзірге мұндай қарудың (жаппай қырып-жою қаруының) ешқайсысын таппады, тек аз ғана химиялық оқ-дәрілерді тапты" деді. 2004 жылы Бликс "шамамен 700 тексеру жүргізілді, бірақ бірде-бір жағдайда жаппай қырып-жою қаруы табылған жоқ" деді. Бликстің Ирактың жаппай қырып-жою қарулары бағдарламасы туралы мәлімдемелері Джордж Буш әкімшілігінің мәлімдемелеріне қайшы келді және Иракқа шабуылды қолдаушылардың көптеген сын-қарыс тартуына себеп болды. 2004 жылдың 8 ақпанында BBC 1 телеарнасына берген сұхбатында Бликс АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтерін 2003 жылғы Саддам Хусейн үкіметіне қарсы соғысқа қолдау табу үшін Ирактағы жаппай қырып-жою қаруының қаупін асыра көрсеткенімен айыптады. Нәтижесінде, АҚШ әскерлері жаппай қырып-жою қаруын өндіріп жатқан кездерін тапқан жоқ, бірақ 1991 жылға дейін өндірілген шамамен 5000 химиялық оқ-дәрілерді, снарядтарды немесе авиациялық бомбаларды тапты. "Гардиан" газетіне берген сұхбатында Бликс: "Вашингтонда менің қарсыластарым бар. Әрине, олар бұларды таратады, бұқаралық ақпарат құралдарында жағымсыз ақпараттарды таратуға тырысады" деді. 2004 жылы Бликс "Иракты қарусыздандыру" атты кітабын жариялады, онда ол коалиция шабуыл бастамас бұрынғы оқиғалар мен тексерулер туралы өз баяндамасын берді.
ЦРУ тергеуі
АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктері АҚШ-тың Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) Бликсті тергеп, оны "құлатқысы келгеніне жеткілікті дәлелдер" жинауға бұйрық берді, соның арқасында АҚШ Иракқа басып кіруді бастай алатын болды. АҚШ шенеуніктері ЦРУ-ның осындай ақпаратты таба алмағанына наразы болды. Бликс Саддам Хусейннің жаппай қырып-жоятын қаруларын іздеп тапқан кезде, АҚШ оның үйі мен кеңсесін тыңдап отыр деп күдіктенгенін айтты. Бұл күдіктер ешқашан толыққанды расталмаса да, АҚШ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің өкілдерін тыңдау туралы сұраныс жасаған кезде, британдық үкімет аудармашысы "Американың Ұлттық қауіпсіздік агенттігінен" деген күмәнді құжатты жария етті, онда британдық барлау қызметінен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің делегаттарына сым қою талап етілген.
Жаппай қырып-жою қарулары жөніндегі комиссия
2003 жылдан бері Бликс Швеция үкіметі қаржыландыратын және Стокгольмде орналасқан тәуелсіз орган – жаппай қырып-жою қарулары жөніндегі комиссияның (WMDC) төрағасы болып табылады. 2006 жылдың желтоқсан айында жаппай қырып-жою қарулары жөніндегі комиссия өз есебінде Пакистанның ядролық ғалымы Абдул Кадир Хан ядролық деректер мен жобаларды беру кезінде "Пакистан үкіметінің хабары болмаған жағдайда" жалғыз әрекет ете алмайтынын мәлімдеді.
WFUNA президенті
2006 жылы Ханс Бликс Біріккен Ұлттар Ұйымы Ассоциацияларының Дүниежүзілік Федерациясының 38-ші жалпы мәжілісінде президент болып сайланды.
Гуманитарлық бастамалар
2009 жылы Бликс «Бейбітшілік сарбаздары» соғысқа қарсы фильм жобасына қосылды.
Біріккен Араб Әмірліктерінің ядролық бағдарламасының консультативтік кеңесінің басшысы
Бликс БАӘ-нің 150 миллиард дирхамдық атом энергия бағдарламасын құруды қадағалайтын кеңесшілер тобына төрағалық етеді. Ол жылына екі рет отыратын тоғыз мүшеден тұратын кеңесті басқарады. Халықаралық консультативтік кеңес (IAB) елдің ядролық энергия жоспарының дамуын қадағалайды және бағдарламаны жақсарту мүмкіндіктері туралы есептер жасайды.
Құрметтер
1987 жылы Мәскеу университетінің құрметті докторлық дәрежесі. 1988 жылы Генри ДеВолф Смит ядролық саясаткер сыйлығының иегері. Кембридж одағының құрметті мүшесі. 1997 жылы Уран институты (қазіргі Дүниежүзілік ядролық қауымдастық) ядролық саласындағы ерекше қызметі үшін алтын медальмен марапатталды. 1998 жылы Франкфурт-на-Майне қаласының Отто Хан сыйлығы. 2003 жылы Брюссельдің Vrije Universiteit университетінің құрметті докторлық дәрежесі. 2004 жылы Францияның Құрметті Легион орденінің командирі. 2004 жылы Падова университетінің құрметті докторлық дәрежесі. 2004 жылы итальяндық Archivio Disarmo зерттеу институтының "Бейбітшілік үшін алтын көгершін" журналистикалық сыйлығымен марапатталды. 2007 жылы Сидней бейбітшілік сыйлығы. 2007 жылы Кембридж университетінің құрметті докторлық дәрежесі. 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік қауымдастықтар федерациясының құрметті президенті болып сайланды. 2006 жылы Буэнос-Айресте Біріккен Ұлттар Ұйымының қауымдастықтарының Дүниежүзілік федерациясының президенті болып сайланды және 2009 жылға дейін қызмет етті. 2014 жылы Фулбрайт сыйлығымен марапатталды. 2018 жылы Illis quorum ордені.
Медиада
Бликс "Бушқа сәйкес әлем" және "Еуропа мен АҚШ: саяси жарылыстың артында" атты деректі фильмдерде пайда болды. "Америка командасы: Әлемдік полиция" фильмінде Бликстің қуыршақ түрі бейнеленген. Фильмде Бликс Ким Чен Ылдың сарайын тексеруді талап етеді, ал Кимнің жауабы – Бликсті акулаға тастап жіберу.