Кіріспе
Ортағасырлық еврей мидрашы Сефер хаЯшар (ספר הישר) – ортағасырлық еврей мидрашы, сонымен қатар Толедот Адам және Диври хаЯмим хаАрух деп те аталады. Еврей тіліндегі "Сефер хаЯшар" атауы "Дұрыс тіркелген кітап" деп аударылуы мүмкін, бірақ ағылшын тіліндегі аудармаларда көбінесе ағылшын дәстүрі бойынша "Яшер кітабы" деп белгілі. Авторы белгісіз.
Sefer haYashar (ספר הישר) is a medieval Hebrew midrash, also known as the Toledot Adam and Divrei haYamim heArukh. The Hebrew title "Sefer haYashar" might be translated as the "Book of the Correct Record", but it is known in English translation mostly as The Book of Jasher following English tradition. Its author is unknown.
Осы атаумен аталған басқа кітаптар
Бұл кітап Ешуа мен 2 Самуил кітабында еске алынған Яшир кітабының атымен аталған. Мұса Самуилдің (1840 ж.) аудармасында түпнұсқа "Яшер кітабы" деп көрсетілгенімен, раввиндік иудаизмде олай қабылданбайды. Оны 1751 жылы Яков Илив басып шығарған және ағылшын монахы Алкуин аударған деген жорамалмен шығарылған, мүлдем басқа Жашер кітабымен (Псевдо Жашер) шатастыруға болмайды. Сондай-ақ, оны "Encyclopaedia Judaica" энциклопедиясының 14-томы, 1099-бетінде "болжам бойынша 13 ғасырда жазылған" деп көрсетілген, сол аттас этикалық мәтінмен шатастыруға да болмайды.
Мазмұны
Бұл кітап Адам мен Хауаның жаратылысынан бастап, Билер кітабының басында Израильдің Қанаанды басып алуының қысқаша сипаттамасына дейін Киелі кітап тарихын қамтиды. Киелі кітап екі рет Sefer haYashar-дан цитата келтіреді, және бұл мидрашалық еңбек Киелі кітаптағы екі сілтемеге сәйкес келетін мәтінді қамтиды – Ешуа кітабындағы Күн мен Ай туралы сілтеме, сондай-ақ 2 Самуил кітабындағы (ивритте, бірақ Септуагинтада жоқ) Яһуда ұлдарын садақпен соғысуға үйрету туралы сілтеме. Бұл Жашер 56:9-да Жақыптың ұлы Яһудаға айтқан соңғы сөздерінің бірі ретінде келтірілген: «Балаларыңа садақ пен барлық қару-жарақтарды үйретіп, олар өздерінің жауларын жеңетін бауырларының шайқастарында күрессе керек». Бірақ кітаптың тұтастай алғанда, 10-тараудан көрініп тұрғандай, Нұхтың ұрпақтарын қамтитын, бірақ аумақтар мен елдердің ортағасырлық атауларын қамтитын, ең алдымен Франция үшін Франза және Италиядағы Ломбардия үшін Лумбарди сияқты атауларды қамтиды. Бұл тараудың мәтіні Жосиппонның басына жақын, онда он ғасырдағы раввиндердің жазбалары Еуропадағы әртүрлі халықтарды шамамен 950 жылға дейін сипаттайды. Оның Киелі кітаптан тыс есептерінің көпшілігі басқа ортағасырлық жинақтарда, Талмудта, басқа мидраштарда немесе араб көздерінде дерлік бірдей нысанда кездеседі. Мысалы, онда Ләмек пен оның ұлы Ябалдың Қайынды қасақана өлтіргені және Абылді өлтіргені үшін жазасын алғаны туралы кең таралған әңгіме бар. Жаратылыс кітабының 5-тарауымен салыстырғанда бес қарама-қайшылық бар: Сеферде «Нұхтың өмірінің сексен төртінші жылында» Сеттің ұлы қайтыс болғаны туралы айтылғанда, ол Енош емес, Енох деп аталады. Енох шын мәнінде Яредтің ұлы еді. Аталғандардың шатасуынан басқа, бұл мәлімет Жаратылыс кітабымен сәйкес келеді. Сеферде Яредтің «Нұхтың 336-шы жылында» (Жаратылыс кітабындағыдай «336-шы жылы» емес) және Ләмәк «Нұхтың 195-шы жылында» (бұрынғы 595-ші жылы емес) қайтыс болғаны да айтылған. Сондай-ақ, Ләмәк пен Матусалахтың өмір сүру ұзақтығы да екі түрлі (770 жыл 777 жыл емес және 960 жыл 969 жыл емес). Оның Абрамның шежіресінде (7:19), ол Масорет мәтінімен және Самариялық Пентатеухпен сәйкес келетін, бірақ Септуагинтамен (LXX) және Лұқа 3-тегі Исаның шежіресімен қайшы келетін, Арпақшад пен Селах арасындағы Каинанды еске алмайды. Оның Ысқақты сынаған Алланың сынағы туралы егжей-тегжейлі баяндамасында 23:50-51 айтылады: «Олар жолға шыққанда Ысқақ әкесіне: «Міне, мен от пен ағаш көрдім, ал құрбандыққа шалынатын қой қайда?» деді. Ал Әбрам ұлы Ысқаққа: «Уа, балам, Алла сені қойдың орнына толық құрбандыққа шалу үшін таңдады», – деп жауап берді. Бұл Киелі кітаптағы Әбрамның: «Балам, Алла өзі құрбандыққа шалу үшін қойды табады», – деген жауабымен қайшы келеді. Кітапта (Шемот тарауы) Мұсаның (а.с.) Мысырлықты өлтіргеннен кейін Перғауыннан қашқандағы оқиғалары туралы әңгімелер бар, ол он сегіз жасында Куш еліне қашып, онда жиырма жеті жасында патша болып, алпыс жеті жасында тақтан түскен. Бұл оқиғаға сәйкес, Иосиф Флавийдің «Ежелгіліктер» (2.10.1–2) кітабында да айтылғандай, Мұса елдің жергілікті халқына бүлікші қалалардың бірін (оның иесі Билам сиқыршысы болған) басып алуға көмектесті, ол тоғыз жылдан бері қоршауда болған. Оқиғада жау елінің улағыш жыландарға толы болғандықтан, Мұса олармен бірге құстарды алып, жыландарды жеген, содан кейін аштық құстарды жау еліне босатып, қоршалған қалаға шабуыл жасап, оны алудың жолын тапқандығы айтылады. Осы кеңес бойынша олар қаланы басып алып, Мұсаны патша етіп тағайындады және қайтыс болған патшаның әйелі Адонияны (Қиқанның жесірі) оған үйлендірді.
Only teach thy sons the bow and all weapons of war, in order that they may fight the battles of their brother who will rule over his enemies. (MCR)
But the book as a whole was written much later as shown by chapter 10, covering the descendants of Noah, but containing medieval names for territories and countries, most obviously Franza for France and Lumbardi in Italia for Lombardy. The text of this chapter closely follows the beginning of Josippon, a tenth century rabbinic text that lists the various peoples living in Europe in ca. 950. Most of its extra Biblical accounts are found in nearly the same form in other medieval compilations, or in the Talmud, other midrash or Arabic sources. For example, it includes the common tale that Lamech and his son Jabal accidentally killed Cain, thus requiting Cain's wickedness for slaying Abel. There are five discrepancies when comparing it with chapter 5 of Genesis: When the Sefer relates that a son of Seth died "in the eighty fourth year of the life of Noah", it calls that son Enoch instead of Enosh. Enoch actually was Jared's son. Other than the confusion of the names, the date agrees with Genesis. The Sefer also relates that Jared died in the as "336th year of the life of Noah" (instead of the "336th year", as in Genesis) and that Lamech died in the "195th year of the life of Noah (instead of the 595th year). It also gives different lifespans for Lamech (770 instead of 777) and Methuselah (960 instead of 969). In its genealogy of Abram (7:19), it makes no mention of the Cainan between Arpachshad and Selah, in congruence with the Masoretic Text and the Samaritan Pentateuch, but in conflict with the Septuagint (LXX) and the genealogy of Jesus in Luke 3. In its highly interpolated account of God's testing of Abraham concerning Isaac, it says in 23:50 51: "And when they were going along Isaac said to his father: Behold, I see here the fire and wood, and where then is the lamb that is to be the burnt offering before the Lord? And Abraham answered his son Isaac, saying: The Lord has made choice of thee my son, to be a perfect burnt offering instead of the lamb." This conflicts with the biblical account, in which Abraham's response was only: "My son, God will provide himself a lamb for a burnt offering". The book (chapter Shemot) contains anecdotal material about Moses when he fled from Pharaoh after killing the Egyptian, and who is said to have fled to the land of Kush at the age of eighteen, where he was made the king of Kush at the age of twenty seven, and there reigned for forty years before being deposed at the age of sixty seven. According to this narrative, which is also alluded to in Josephus' Antiquities (2.10.1–2), Moses assisted the indigenous peoples of the country in their conquest of one of the rebellious cities (whose proprietor was Bilʻam the sorcerer) and which had been under siege for nine years. The narrative recounts how that when the enemy's country was infested with poisonous serpents, Moses contrived a stratagem how they could advance on the besieged city and take it without suffering harm from the vipers, by bringing along with them caged birds who fed upon snakes, and releasing the hungry birds in the enemy's territory. At this advice, they were able to take the city and they made Moses their king, and gave to him in marriage the deceased king's wife, whose name was Adoniya (the widow of Qiqanos).
Тарих
Ғалымдар оның жазылу мерзімі ретінде 9-шы мен 16-шы ғасырлар аралығындағы әртүрлі уақыттарды ұсынды. Бұл еврей мидрашының ең ерте сақталған нұсқасы 1625 жылы Венецияда басылды, ал кіріспеде 1552 жылы Неапольде басылған басылым туралы айтылады, бірақ оның ешқандай іздері табылмады. Баспагер Йосеф бен Самуил осы еңбекті Атия ұлы Яков есімді көшіруші жазған деп мәлімдеді, ол әріптерін анықтау қиын болған көне қолжазбадан көшірген. 1625 жылғы Венеция мәтіні Леон Модена тарапынан Зохардың жалған екендігіне сын ретінде, сондай-ақ Кабаланың жалпы сын-тегесі ретінде қатаң сыналып, жалған деп айыпталды. Модена Венециядағы еврей баспасын қадағалаған Венеция раввинатының мүшесі болды және баспагерлерге Сефер ха Яшарды Киелі кітаптағы жоғалған кітаппен байланыстыруға кедергі келтірді. Олар (мен және мұндағы Венециядағы ғалымдар) білмейінше, шамамен жиырма жыл бұрын оны басып шығарды. Мен одан қиялдар мен жалғандықтарды алып тастасам да, оны [ғибадатхана] қираған кезде табылған деп айтушылар бар. Бірақ олардың ойларына келгенді елестетушілерді кім тоқтата алады? Леон Модена, Ари Нохем, 1648 жылға дейін.
Моденаның араласуына қарамастан, 1625 жылғы нұсқаның алғы сөзінде оның бастапқы кітабы біздің заманымыздың 70 жылында Иерусалимнің қирауынан табылып, онда Сидрус есімді римдік офицер жасырын кітапханада жасырынған еврей ғалымын тапқандығы айтылады. Офицер Сидрус ғалымды және барлық кітаптарды Испанияның Севилья қаласына (римдіктерде Hispalis деп аталған, Hispania Baetica провинциясының астанасы) қауіпсіз жеткізген. 1625 жылғы басылымда ислами Испания тарихының белгілі бір кезеңінде қолжазба Кордовадағы еврей колледжіне берілген немесе сатылғандығы айтылады. 1625 жылғы басылымда ғалымдар осы кітапты 1552 жылы Неапольде және 1625 жылы Венецияда басылғанға дейін сақтап келгендігі де көрсетілген. 1625 жылғы еңбектің алғы сөзінен басқа, осы оқиғаны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Бұл еңбек Луи Ғинзбергтің «Яһудилердің аңыздары» еңбегінде кеңінен қолданылды, бірақ басқа көптеген көздерден артық емес. Неапольдегі 1552 жылғы «басылым» шынымен басылған-басылмағаны күмәнді болса да, Иерусалимдегі Еврей университетінің Кабала профессоры Йосеф Данның 1625 жылғы мәтіннің 1986 жылғы сындық басылымының алғы сөзіндегі зерттеуі, қолданылған еврей тілі және басқа да көрсеткіштерге сүйене отырып, осы еңбек шын мәнінде 16 ғасырдың басында Неапольде жазылған деген қорытындыға келді. Араб тіліндегі байланыстар егер 1625 жылғы нұсқаның алғы сөзі «әстеу» болса, онда оны Испанияда немесе Оңтүстік Италияда тұратын яһуди жазған болуы мүмкін.
Иоганн Абихттің латын аудармасы
Иоганн Георг Абихт, Галле-Виттенберг университетінің теология профессоры, 1625 жылғы мәтінді латын тіліне Dissertatio de Libro recti (Лейпциг, 1732) деп аударған.
Мұса Самуилдің ағылшынша аудармасы
1625 жылы Венецияда басылған басылымның алғашқы ағылшын тіліне аудармасын 1840 жылы Мордехай Мануэль Ноа және А. С. Гулд жариялады. Аудармашының аты аталмады, бірақ кіріспе сөзде пікір білдірген төрт еврей ғалымының бірі оны жоғары бағалады. Ноа және Гулд мырзаларға. Адамдар, мен «Яшер кітабымен» таныспын, оның бір бөлігін Англияда аудармашының қолында оқыдым. Еврей тілі өте таза жазылған, ал аудармашы – көрнекті ғалым. «Кингстон синагогасы», Ямайка, 1840 жылғы 14 сәуір. Кейіннен аудармашы өзін Ливерпульдік Мұса Самуил (1795–1860) деп таныстырды, ол 1625 жылғы еврей басылымының бір данасын алып, осы еңбектің мәні еврей жазбаларында айтылған «Тікелейлер кітабының» өзі екеніне көз жеткізді. Ол құжатты ағылшын тіліне аударды және Калькуттадағы Корольдік Азия қоғамы оны жариялаудан бас тартқаннан кейін, 1839 жылы аударманы Нью-Йорк қаласындағы баспагер Ноаға 150 фунт стерлингке сатты. Самуил кейіннен аудармада өзінің атының болмауына қатысты: «Мен атымды қоймадым, себебі менің демеушім мен мен оның нақтылығы туралы келіспедік» деді. Ноа Самуилге қарағанда 1625 жылғы құжатқа сенімсіздік танытты. Дегенмен, Ноа өзінің жарнамалық материалдарында тарихшы Иосиф Флавийдің «Яшер кітабы» туралы былай дегенін құлшына баялады: «Осы кітапта еврейлер арасында жылдан жылға болған оқиғаларды тіркеген, арнайы сақталған жазбалар түсініледі, және олар адалдығы үшін Яшер немесе Тікелейлер деп аталды». Иосиф Флавийдің еңбектерінде мұндай мәлімдеме жоқ. Ноаның 1840 жылғы кіріспесінде сол кездегі еврей ғалымдарының мақтаулары келтірілген, олардың барлығы аударманың сапасын жоғары бағалады, бірақ олардың ешқайсысы оның Ешуа мен 2 Самуилде айтылған еңбек екеніне сенетіндігін көрсеткен жоқ. Шындығында, олардың бірі, Нью-Йорк қаласындағы Бас теологиялық семинарияның профессоры Сэмюэл Тернер (1790–1861) «Бұл еңбек раббилік еврей тілінде жазылған, және оған Киелі кітап тілінің көптеген элементтері қосылған» деп атап өтті, яғни ол бұл кітаптың ежелгі мәтін екеніне сенбеді.
Subsequently, the translator identified himself as Moses Samuel of Liverpool (1795–1860), who had obtained a copy of the 1625 Hebrew edition and become convinced that the core of this work truly was the self same Book of the Upright referenced in Hebrew scriptures. He translated the document into English and, after the Royal Asiatic Society at Calcutta declined to publish it, sold the translation to New York City publisher Noah for £150 in 1839. Samuel later said of the absence of his name on the translation that "I did not put my name to it as my Patron and myself differed about its authenticity" – Noah having had less confidence in the 1625 document than did Samuel. Even so, Noah enthusiastically claimed in his promotional materials that the historian Josephus had said of the Book of Jasher "by this book are to be understood certain records kept in some safe place on purpose, giving an account of what happened among the Hebrews from year to year, and called Jasher or the upright, on account of the fidelity of the annals." No such statement is found in Josephus's works. Noah's 1840 preface contained endorsements by Hebrew scholars of the day, all of whom praised the quality of the translation, but these said nothing to indicate they believed it to be the work referred to in Joshua and 2 Samuel. In fact one of them, Samuel H. Turner (1790–1861), of the General Theological Seminary in New York City, commented that "The work itself is evidently composed in the purest Rabbinical Hebrew, with a large intermixture of the Biblical idiom", indicating he was not of the opinion that it was an ancient text.
Эдвард Б.М. Браун ағылшынша аудармасы
Бұл кітаптың тағы бір аудармасы бар, оны реформашы раввин және редактор доктор Эдвард Б. М. Браун жасаған, ол «Әліпби» Браун деп белгілі және 1876 жылы Нью-Йоркте жарық көрген.
Соңғы күндердің қасиеттілері қабылдауы
Джозеф Смит, соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының негізін қалаушы, 1841 немесе 1842 жылы оның бір данасын алды және 1842 жылдың 1 қыркүйегіндегі «Таймс энд Сезонс» журналында патриарх Ыбырайым туралы айта келе былай деп жазды: «Жашер кітабы, оның жаман автор екені дәлелденбеген, ол халдейлердің отына тасталғанын айтады». Үш куәгердің бірі – Дэвид Уитмер, Киелі кітаптың канонынан тыс жазбаларды қабылдауды қолдай отырып, кейіннен 1887 жылы шыққан «Мәсіхке сенушілерге арналған үндеу» трактатында былай деп жазды: «Киелі кітапта айтылған, бірақ Киелі кітапта жоқ он бес кітаптан астам кітап бар. Менде Жашер кітабының бір көшірмесі бар; ол 2 Самуил кітабының 1:18 және Жошуа кітабының 10:13 аяттарында айтылған». Джон Хамер Адам мен Хауаның «киімдері» және Нимродтың оларды сатып алу туралы «Жашер кітабындағы» оқиғалар ғибадатхана киімдерін кию салтын дамытуға әсер еткен болуы мүмкін деп болжады. 1886 жылы Солт-Лейк-Ситидегі Джозеф Хайрум Пэрри Мордехай Ноаның мұрасынан аударма құқығын алды. Ол 1887 жылы Солт-Лейк-Ситидегі J. H. Parry & Company баспасынан жарық көрді. Көптеген мормон ғалымдары осы Жашер кітабының түпнұсқасы ежелгі еврей тілінде жазылғанын санайды. Кейбір ғалымдар бұл кітапта Ескі өсиетте айтылған Sefer HaYashar-дың көптеген түпнұсқа бөлімдері бар, бірақ сонымен қатар бірқатар қосымшалар да бар деп есептейді. Бұл Джозеф Хайрум Пэрри басылымындағы Жашер кітабы көптеген мормондар арасында жоғары бағаланады. Көптеген мормондар кітаптың кейбір бөлімдерінің Джозеф Смит жасаған Киелі кітап аудармасының бөлімдерімен, әсіресе су тасқынына дейінгі кезеңмен байланысты екенін атап көрсетті. Киелі кітапта топан судан бұрынғы уақыт туралы ақпарат өте аз, бірақ Жашер кітабы мен Джозеф Смит аудармасының кейбір бөлімдері қосымша мәліметтер береді, олардың кейбіреулері өте ұқсас. ЛДС шіркеуі бұл Жашер кітабын ресми түрде қолдамайды.