Jueves negro

Кіріспе

Jueves negro (ағылшынша: "Қара бейсенбі") - 2003 жылдың 24 және 25 шілдесінде Гватемала қаласында апат туғызған саяси демонстрациялар сериясы.

Оқиғалар

2003 жылдың мамыр айында Гватемалалық Республикалық майдан (ГРМ) саяси партиясы алдағы қарашадағы жалпы сайлауға кандидат ретінде бұрынғы әскери диктатор Эфраин Риос Монтты таңдады. Алайда, оның кандидатурасын сайлау тіркелімі және екі төменгі сатыдағы сот конституциялық тыйым салу негізінде президенттікке үміткер болуға тыйым салған. (Риос Монт 1982 жылы 23 наурыздағы төңкеріс арқылы билікке келді.) 2003 жылдың 14 шілдесінде Конституциялық сот, оның бірнеше судьясы ФРГ-дан тағайындалған, 1985 жылғы Конституцияның ережелері ретроактивті түрде қолданылмайды деп, оның президент лауазымына кандидатурасын мақұлдады. Алайда 20 шілдеде Жоғарғы Сот оның президент сайлауына қатысты науқанын тоқтатты және оң жақтан екі орталық партияның генералды конституциялық тұрғыдан ел президентіне үміткер болуға тыйым салғандығы туралы арызын тыңдауды мақұлдады. Риос Монт бұл шешімді сот манипуляциясы деп айыптап, радио арқылы сөйлеген сөзінде өз ізбасарларын бұл шешімге қарсы көшеге шығуға шақырды. 24 шілдеде "көк жауынгерлер" деп аталатын күні мыңдаған бетперделі ФРГ жақтастары Гватемала қаласының көшелеріне шабуыл жасап, мачете, шабуылшы таяқтармен және қару-жарақпен қаруланды. Оларды Германияның барлық аймақтарынан автобустармен әкелді. Бұл жерде Германияның бақылауында болған муниципалитеттерде жұмыс істейтін адамдарға демонстрацияға қатыспаса, жұмыстан босату туралы шантаж жасалып жатқаны айтылды. Демонстранттар жолды бөгеп, қорқынышты ұрандар айтып, шапқыншы қаруларын желбіретіп жүрді. Оларды белгілі ФРГ жауынгерлері, соның ішінде таңертеңгісін баспаға түсірілген конгресс мүшесі және Риос Монттың қызы Зуридің хатшысы басқарды. Демонстранттар сотқа, оппозициялық партиялардың штаб-пәтерлеріне, газеттерге шеру жасап, ғимараттарға от қойып, терезелерді атып, көшеде көліктер мен дөңгелектерді өртеп жіберді. Теледидар журналисі Хектор Рамирес демонстрацияшылар шабуылдаған әріптесін құтқару үшін араласып, бұзылған топтан қашып бара жатқанда жүрек соғысынан қайтыс болды. Апта аяғында жағдай соншалықты бұзылып кетті, БҰҰ миссиясы мен АҚШ елшілігі жабылып қалды. Төңкерістен кейін Конституциялық сот Риос Монттың одақтастары мен оның қорғауындағы президент Альфонсо Портильомен жиналып, Жоғарғы Сот шешімін жоққа шығарып, Риос Монттың 1985 жылғы Конституцияда ресми түрде бекітілген төңкерісшілерге тыйым салуды сол күннен бұрынғы әрекеттерге кері әсерімен қолдануға болмайды деген талабын қолдады. Гватемалалықтардың көпшілігі Соттың шешіміне ашулы екенін білдірді.

In May 2003, the Guatemalan Republican Front (FRG) political party selected former military dictator Efraín Ríos Montt as its candidate for the forthcoming November general election. However, his candidacy was rejected by the electoral registry and by two lower courts, on the grounds of a constitutional ban preventing former coup leaders from seeking the presidency. (Ríos Montt had come to power by means of a coup d'état on 23 March 1982.) On 14 July 2003, the Constitutional Court, which had had several judges appointed from the FRG, approved his candidacy for president, arguing that the terms of the 1985 Constitution could not be applied retroactively. On 20 July, however, the Supreme Court suspended his campaign for the presidency and agreed to hear a complaint brought by two right of centre parties that the general was constitutionally barred from running for president of the country. Ríos Montt denounced the ruling as judicial manipulation and, in a radio address, called on his followers to take to the streets to protest against this decision. On 24 July, the day known as 'jueves negro', thousands of masked FRG supporters invaded the streets of Guatemala City, armed with machetes, clubs and guns. They had been bussed in from all over the country by the FRG amidst claims that people working in FRG controlled municipalities were being blackmailed with being sacked if they did not attend the demonstration. The demonstrators blocked traffic, chanted threatening slogans, and waved their machetes about. They were led by well known FRG militants, including a well known member of Congress, who was photographed by the press early in the morning while co ordinating the actions, and the secretary of Ríos Montt's daughter, Zury. The demonstrators marched on the courts, the opposition parties' headquarters, and newspapers, torching buildings, shooting out windows and burning cars and tyres in the streets. A TV journalist, Héctor Ramírez, intervened to try to save a colleague who was being attacked by the demonstrators and died of a heart attack while running away from the mob. The situation was so chaotic over the weekend that both the UN mission and the U. S. embassy were closed. Following the rioting, the Constitutional Court, packed with allies of Ríos Montt and his protégé, President Alfonso Portillo, overturned the Supreme Court decision, upholding Ríos Montt's claim that the ban on coup leaders, formalized in the 1985 Constitution, could not be applied retroactively to acts before that date. Many Guatemalans expressed anger over the Court's decision.

Салдары

Генерал Риос Монт қарашадағы президент сайлауында Альваро Колом мен Оскар Бергерден кейін үшінші орынға ие болды. Жеті FRG мүшесіне қарсы қылмыстық айыптар қозғалды: тонауды қоздыру және Рамиресті өлтірудегі рөлдері үшін: генерал Риос Монт өзі; Ингрид Элейн Аргуэта Соса, оның немересі; Waleska Sánchez Velásquez, Зюри Риос Монттың хатшысы; Хорхе Аревало, конгресс депутаты; және Рауль Манчаме Лейва, ұлттық полицияның бұрынғы директоры. Барлығы үй қамауына алынды. 2006 жылдың қаңтар айында генерал Риос Монттке қарсы айыптар алынып тасталды. Осыған байланысты, Карлос Риос және ГФР-дің тағы төрт мүшесі нәсілдік кемсіту үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды (Гватемалада мұндай бірінші қудалау) Нобель сыйлығының иегері Ригоберта Менчуға этностық қорлауды жасағаны үшін Конституциялық сотқа берілген кейінгі шағым кезінде. Алайда Гватемала заңына сәйкес, айыппұлдарды өтеген соң, олар түрмеге қамалмады.