Кіріспе
Жаңа Зеландия заңдары Жаңа Зеландия Құқықтар туралы заң 1990 (кейде оның аббревиатурасы NZBORA немесе жай ғана BORA деп аталады) - Жаңа Зеландия Парламенті жаңа Зеландияның кодексі жоқ конституциясының бөлігі болып табылады. Ол Жаңа Зеландия заңдарына сәйкес келетін кез-келген адамның құқықтары мен негізгі бостандықтарын құқық туралы заң ретінде белгілейді және бас прокурорға заң талабын қояды. заң жобасы Құқықтар туралы заңға қайшы келетін кез келген жағдайда парламентке есеп беру. Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты Тейлорға қарсы Бас прокурорға қатысты сотта тұтқындардың дауыс беру құқығын шектеу олардың шынайы мерзімді сайлауда дауыс беру құқығын шектейтінін және ол Құқықтар туралы заңға сәйкес негізделмегенін бұрын-соңды болмаған мәлімдеме шығарды. Апелляциялық шағымда Жоғарғы Сот кейіннен жоғары соттардың мұндай мәлімдеме жасауға құзыреті бар екенін растады, ал 2022 жылы Жаңа Зеландия Үкіметіне сәйкессіздік мәлімдемелеріне есеп беру және жауап беру тетігін енгізуге рұқсат беру және талап ету үшін рәсімдер белгілеу туралы заң қабылданды.
The New Zealand Bill of Rights Act 1990 (sometimes known by its acronym, NZBORA or simply BORA) is a statute of the Parliament of New Zealand part of New Zealand's uncodified constitution that sets out the rights and fundamental freedoms of anyone subject to New Zealand law as a bill of rights, and imposes a legal requirement on the attorney general to provide a report to parliament whenever a bill is inconsistent with the Bill of Rights. The High Court of New Zealand in Taylor v Attorney General issued an unprecedented declaration that the restriction on prisoners voting rights was a limit on their right to vote in genuine periodic elections, and that it had not been justified under the Bill of Rights. On appeal, the Supreme Court later confirmed that senior courts had jurisdiction to make such a declaration, and in 2022 a law was passed to establish procedures to allow and require the New Zealand Government a reporting and response mechanism to inconsistency declarations.
Бас прокурордың баяндамалары
Құқықтар туралы Биллдің 7-бөліміне сәйкес, бас прокурор заң бойынша Құқықтар туралы Биллге қайшы келетін кез келген заң жобасын енгізу туралы парламенттің назарына тартуы керек. Бұл кеңестерді дайындаған Әділет министрлігі заң жобасын қарау үшін кем дегенде екі апта қажет етеді.
Азаматтық және саяси құқықтар
Заңның ІІ бөлімі азаматтық және саяси құқықтардың кең ауқымын қамтиды.
Азық-түлікпен шектелу және азшылықтардың құқықтары
Заңның 19-бабында 1993 жылғы Адам құқықтары туралы заңда көрсетілген кемсітушілікке негізделген кемсітушілікке қарсылық туралы ереже бар. 20-бап этникалық, діни және тілдік азшылықтарға жататын адамдардың мәдениетін, дінін және тілін қорғауды қамтамасыз етеді.
Табиғи әділдік
Заңның 27-бабында әркімге оның заңмен қорғалатын немесе танылатын құқықтары, міндеттері немесе мүдделері туралы шешім қабылдауға өкілетті кез келген сот немесе басқа мемлекеттік орган табиғи әділдік қағидаттарын сақтауға құқығы бар екендігі кепілдендірілген. Әр адамның сондай-ақ, азаматтық іс қозғауға және Корольдіктің азаматтық іс жүргізуіне қарсы қорғалуға құқығы бар және бұл іс-қимылдар заңға сәйкес жеке тұлғалар арасындағы азаматтық іс жүргізу сияқты қаралады.
Маңызды сот істері
1990 жылы қабылданғаннан бері заң бойынша көптеген істер қаралды, олардың басым көпшілігі тұтқындау мен қамауға алу құқығына қатысты. 1993 жылы Апелляциялық сот Фликингерге қарсы Гонконгтың Корольдік колониясы ісі бойынша 1908 жылғы Сот актісінің 66-бабында, осы сияқты экстрадиция істерінде шағымдану құқығын жоққа шығарған, Заңның алтыншы бөліміне сәйкес түсіндірілуі керек деп шешті. Дегенмен, Сот бұл жағдайда Құқықтар туралы жарғы бұзылмаған деп тапты және апелляциялық шағымданушы Фликингер айыптау үшін Гонконгқа оралуға мәжбүр болды. 1994 жылы Апелляциялық сот Симпсонның Бас прокурорға қарсы ісін (Байгент ісі деп те аталады) қарады. Адам құқықтары жөніндегі жетекші адвокат Антони Шоу өкілдік еткен талапкерлер полиция қызметкерлері есірткі сатушылардың үйін іздеу туралы ордерде оның мүлкі қате аталғанын білген кезде, марқұм миссис Байгенттің үйін іздеуді жаман ниетпен жалғастырды деп мәлімдеді. Айыпкерлер полиция құқық туралы заңның 21-бабын бұзғанын айтып, сотқа шағымданды. Сотта апелляциялық соттың бес алқасының төртеуі Құқықтар туралы Билльде нақты түзетулер бөлімі жоқ деген факт парламент Заңның бұзылуына өтемақы төлеуге ниеттенбегенін білдірмейді және бұл жағдайда Құқықтар туралы Билльді Жаңа Зеландияның МҮХӘҚК бойынша міндеттемелерін ескере отырып түсіндіру керек деп тапты. Олар сондай-ақ, құқық жарғысының бұзылуы үшін соттар түзету шараларын ұсына алады және құқық жарғысының бұзылуы үшін жауапкершілік Корольге жүктеледі деп шешті. 2003 жылы Веллингтондық мұғалім Пол Хопкинсон Жаңа Зеландияның Туын парламент алаңында Австралия Премьер-Министрін жаңа Зеландия үкіметі қонақжайлылықпен қарсы алған наразылық акциясының бір бөлігі ретінде өртеп жіберді. Хопкинсон бастапқыда 1981 жылғы "Жалпы, эмблемалар және атауларды қорғау туралы" заңға сәйкес Жаңа Зеландияның туын құрметсіз ету мақсатында жойғаны үшін сотталды, бірақ ол өзінің айыбы бойынша шағымданды. Апелляциялық шағымда оның үкімінің күшін жойған. Бұл оның әрекеттері заңсыз емес дегенді білдірді, өйткені Туларды, эмблемаларды және атауларды қорғау туралы заңдағы "қадірсіздік" сөзі көптеген мағыналарға ие болды және бұл сөздің ең аз шектеуші мағынасы қабылданған кезде Хопкинсонның әрекеттері осы стандартқа сай келмеді. Бұл сәл ерекше нәтиже, бір жағынан, Құқықтар туралы жарлықтың басқа заңдарды жоққа шығармайтындығына байланысты болды.
1990 жылғы Құқықтар туралы заңға сәйкес түзетулер
1990 жылғы Құқықтар туралы заңда заңда көрсетілген құқықтың бұзылуы кезінде нақты түзету шаралары қарастырылмаған. Осыған қарамастан, апелляциялық сот бірнеше рет өзінің тиісті деп санайтын түзету шараларын әзірлеуге құзыретті екенін айтты. Құқықтар туралы заңның негізгі мақсаты - құқық бұзушылық үшін жазалауды емес, құқықтың маңыздылығын растайтын әдіспен ақталуды қамтамасыз ету. Сот шешімдері бұзылған құқықты дұрыс қорғау үшін, көбінесе, бірнеше әдіс-тәсілдерді қамтиды.
Дәлелденуді алып тастау
1990 жылғы Құқықтар туралы заңға қатысты жалпыға ортақ шара - құқықтарды бұзу арқылы алынған дәлелдеме сот алдында жарамсыз. Бұл бастапқыда соттарда алып тастау презумпциясы ретінде дамыған, бірақ кейіннен 1990 жылғы Құқықтар туралы заңның бұзылуымен зақымдалған дәлелдемелердің қабылданғанын анықтау үшін әртүрлі факторлар салмақталатын теңгерімге айналды. Бұл шара 2006 жылғы "Күлік туралы заңның" 30-бабында көрсетілген.
Жазаның қысқартылуы
1990 жылғы "Құқықтар туралы" заңның 25-бабының (b) тармағын бұзған жағдайда жазаны қысқарту шарасы ретінде жазаны қысқарту мүмкін: сотқа шағымдануға құқық. Williams v R [2009] NZSC 41 деген шешімінде Жоғарғы Сот жазаны қысқарту іс жүргізуді тоқтата тұрудан гөрі тиімдірек әдіс деп тапты, тек өте кішігірім құқық бұзушылықтар үшін ғана.
Шығындар
Құқықтар туралы заңға сәйкес, іс-шарадан кейін шығындар әрқашанда бола бермейді. Кейбір жағдайларда сот Акт бойынша талаптарды құнсыз деп тапса да, ақыр соңында олар сәтсіз болған жағдайда да, шығындарды азайта алады.
Өтемақы
Simpson v Attorney General (Baigent's Case) (1994) 1 HRNZ 42 деген іс бойынша апелляциялық сот 1990 жылғы құқық туралы заңға сәйкес өтемақы берді. Бұл заң бойынша жаңа шара болды. Бұл жағдайда талапкерлер олардың тұрғылықты жерінде жасалған, дұрыс емес ақпарат негізінде алынған іздестіру ордеріне байланысты зиянды өтеуді талап еткен. Полиция қызметкерлеріне бұл бұйрықтың жалған ақпаратқа негізделгені туралы хабарланды, алайда олар іздестіруді жалғастырды. Апелляциялық сот 1990 жылғы Билл Оф Райтс Акты бойынша сот төрелік құралын әзірлеуге лайықты деп тапты және бұл жағдайда өтемақы тиісті құрал болды. Кук П. сот "егер біз заңмен бекітілген құқықтары бұзылған адамға тиімді залалсыздандыру шараларын қолданбасақ, біздің міндетімізді орындамаймыз" деп мәлімдеді. Бұл заңның бұзылуы үшін қолайлы балама затты таба алмағандарға ғана қолжетімді болады. Құқықтар туралы заңға сәйкес өтемақы дискрециялық болып табылады және Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты бұл көптеген мемлекеттік құқық шараларының бірі ғана екенін және ақшалай емес шаралардың көбінесе орынды болатынын атап өтті. Расында да, Құқықтар туралы жарғыны бұзғаны үшін өтемақы тағайындалған жағдайлардың мысалы өте аз. Апелляциялық соттың судьясы Глэзбрук Udompun v Attorney General деген іс бойынша, ақшалай өтемақы, егер одан да қолайлы шара болса, берілмейді деп мәлімдеді. Ең бастысы, Тауноа қарсы Бас Прокурордағы Жаңа Зеландияның Жоғарғы Соты Түзету Департаментінің Құқықтар туралы заңды бұзуы үшін өтемақылық зиянды өтеуді тағайындады.
Үлгілік зиянды өтеу
Кейде мысалға келтірілген зиянды өтеу Заң бойынша орынсыз әдіс болып табылады, өйткені жазаға емес, өтеуге назар аударылуы керек. Үлгілі зиянды өтемақы Archbold v Attorney General [2003] NZAR 563 деген шешіммен берілді, бірақ Уильям Янг Дж. бұл түзетуді басқаша жолмен, ол бұзушылық үшін мемлекеттік құқықпен өтемақы ретінде бірдей соманы төлер еді деп мәлімдеді. Сондықтан, 1990 жылғы "Құқықтар туралы заңның" бұзылуы туралы мемлекеттік талап бойынша сот үлгілік зиянды өтеуді тағайындауы мүмкін бе, белгісіз.
Сәйкессіздік туралы мәлімдеме
Заңның сәйкессіздігі туралы мәлімдеме - бұл 1990 жылғы құқық туралы заңда көрсетілген құқықпен заңның сәйкессіздігі туралы сот ресми мәлімдемесі түріндегі түзету. Ол алғаш рет "Тейлор генерал-прокурорға қарсы" [2015] 3 NZLR іс-жобасын қарағаннан кейін шара ретінде қолжетімді болды. Тұрақтылық декларациясы болуы мүмкін деген алғашқы ұсыныс 1992 жылы болды. Бұдан кейін, Temese v Police (1992) C CRNZ 425 және Quilter v Attorney General (1998) 1 NZLR 153 екеуі де тиісті жағдайда қол жетімді болуы мүмкін екенін айтты, бірақ мәлімдеме жасамады. Moonen v Film and Literature Board of Review [2000] 2 NZLR 9 деген сот үкімі бойынша, 1990 жылғы "Құқықтар туралы заңға" қай кезде заңның қайшы келетінін анықтау соттардың міндеті екендігі айтылған, бірақ бұл заңның қайшы екендігі туралы ресми мәлімдеме ме, әлде сот үкіміне сәйкес келмейтінін білдіретін белгі ме, бұл белгі белгісіз. R v Poumako [2000] 2 NZLR 695 деген сотта Thomas J заңды түрде келісімсіздік туралы мәлімдеме жасады. Зауи генерал-прокурорға қарсы 2005 жылғы 1 NZLR 577 сот шешімінде Moonen және Poumako соттардың заңды түрде сәйкессіздік туралы мәлімдеме шығару құзыретіне ие екендігін анықтады. Алайда, R v Hansen [2007] NZSC 7 деген шешімде апелляциялық сот соттардың заңнаманың 1990 жылғы Билл оф Райтс Актке сәйкестігін тексеруге құқылы екенін анықтаса да, олар сәйкессіздік туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. 2015 жылдың шілдесінде Оукленд жоғары сотының судьясы Хит Тейлордың Бас прокурорға қарсы іс-қимылында Бесінші Ұлттық үкімет енгізген сайлау заңына енгізілген түзету тұтқындардың дауыс беру құқығын алып тастады (80-бап) 1993 жылғы сайлау туралы заң) 18 жастан асқан барлық азаматтарға дауыс беру құқығын белгілейтін Құқықтар туралы заңның 12 тармағына сәйкес негізсіз шектеу болды. Бұл Жаңа Зеландияда тұңғыш рет сәйкессіздік туралы мәлімдеме болды. Бұл туралы Апелляциялық сотқа Акыйкатшы шағым жасады, ол сот заңмен рұқсат етілмесе, үйлеспеушілік туралы мәлімдеме шығаруға құзырлы емес деп дәлелдеді, Апелляциялық сот мұны "сүрлі аргумент" деп атады және "заңдардың арасындағы үйлеспеушілік - бұл түсіндіру мәселесі және ол соттардың құзырында" деді. Бұдан басқа, палатаның спикері Дэвид Картер жоғары соттың шешімінде парламенттік процестің қолданылуын сынға алды және бұл парламенттік артықшылықты бұзу деп мәлімдеді. Содан кейін бұл шешімге Бас прокурор Жоғарғы Сотқа шағым жасады, ол шағымды қабылдамады және Апелляциялық соттың шешімін бекітті.
Басқа да түзетулер
Р. Тейлорға қарсы іс-қимыл туралы сотқа қатысты басқа да бірнеше шешімдер ұсынылды (1996) 14 CRNZ 426. Бұл жазаны азайту, полициямен тәртіптік іс жүргізу, қылмыстық қудалау, декларация немесе болашақта жеңілдетуді қамтиды. Басқа да шараларға арнайы жюридің нұсқаулары және куәгерлердің куәліктерін елемеу туралы бұйрықтар кіреді. Бұзылған құқықтың сипатына байланысты бұл құқық бұзушылықты жою үшін қандай шара қолдану керектігі анықталады.
Құқықтар туралы заңның болашағы
Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 2 (3) бабында осы шартқа қатысушы мемлекеттердің құқықтары мен бостандықтары бұзылған кез келген адамның тиімді құқықтық көмекке ие болуын қамтамасыз етуі талап етіледі. Жаңа Зеландияның академиктері көбінесе Құқық туралы заңда бұл талапқа жауап бермейтінін айтады. Мұндай нақты шаралардың бірі - 1990 жылғы Құқықтар туралы заңға қайшы келетін заңдарды жоюға сот билігі. Бұл Канаданың Құқықтар және бостандықтар туралы хартиясына сәйкес Соттың өкілеттіктеріне ұқсас. Жаңа Зеландияда заңгерлер арасында сотқа сәйкес келмейтін заңдарды жоюға билік беретін конституциялық құқық туралы заң болуы керек пе деген пікірлер айтылып келеді. Бұл 1990 жылғы Құқықтар туралы заңның бұзылуына төрелік жол ашады, өйткені соттар оны 4-бап бойынша қарама-қайшы заңнамаға бағынышты деп таппай, құқықты қолдауы мүмкін. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті Жаңа Зеландияны 1990 жылғы Құқықтар туралы заңға сәйкес келмейтін заңдарды жоюға сот билігінің жоқтығы үшін сынға алды. Олар биліктің жоқтығын адам құқықтарын қорғаудың жоқтығымен теңестірді. Джеффри Палмер мен Эндрю Батлер 2016 жылы "Аотеароа Жаңа Зеландия үшін конституция" атты кітап шығарды, онда құқықтық актілер, соның ішінде сот күшімен соққы беру туралы заң жобасы қарастырылған. Бұл Жаңа Зеландияда олардың Құқықтар туралы жарғысын конституцияға енгізу алға басу жолы ма деген әңгіме бастау үшін жасалды. Жаңа Зеландияда нық бекітілген Құқықтар туралы заңға қарсылық білдірудің бір себебі - қазіргі уақытта елде парламенттік егемендік орнаған. Парламент заңдарын жоққа шығаруға сотқа құқық беру парламенттік үстемдік туралы ілімге қайшы келеді. Адам құқықтарын қорғау соттардың міндеті деп қарастырылмай, оның орнына барлық мемлекеттік органдардың қатысуын талап ететінін түсінуде қарсылық бар.