Кіріспе
Үйде немесе жұмыс орнында емес әлеуметтік кеңістік спортта және басқа да жарыстарда үшінші орын ұғымы Әлеуметтануда үшінші орын үйдің ("бірінші орын") және жұмыс орнының ("екінші орын") екі әдеттегі әлеуметтік ортасынан бөлек әлеуметтік ортаны білдіреді. Үшінші орындардың мысалдары: шіркеулер, кафелер, барлар, клубтар, қоғамдық орталықтар, қоғамдық кітапханалар, спорт залдары, кітап дүкендері, жасаушылар кеңістіктері, парктер, парктер, театрлар және опера үйлері. "Ұлы жақсы орын" (1989) атты кітабында Рэй Олденбург үшінші орын азаматтық қоғам, демократия, азаматтық қатынас және орын сезімін қалыптастыру үшін маңызды деп санайды. Олденбургтің өлімінен бұрын, 2022 жылы 90 жасында, ол көптеген жылдар бойы хат алысып, ынтымақтасқан Карен Кристенсеннен "Ұлы жақсы орын" кітабының жаңа нұсқасын жазуды, сондай-ақ түпнұсқа нұсқасын қол жетімді етіп сақтауды сұрады.
the concept of third place in sports and other competitions
In sociology, the third place refers to the social surroundings that are separate from the two usual social environments of home ("first place") and the workplace ("second place"). Examples of third places include churches, cafes, bars, clubs, community centres, public libraries, gyms, bookstores, makerspaces, stoops, parks, theaters, and opera houses, among others. In his book The Great Good Place (1989), Ray Oldenburg argues that third places are important for civil society, democracy, civic engagement and establishing feelings of a sense of place. Before Oldenburg's death, at 90, in 2022, he asked Karen Christensen, with whom he had corresponded and collaborated for many years, to write a new version of The Great Good Place, as well as keeping the original edition available.
Тарихи мысалдар
"Үшінші орын" термині алғаш рет социолог Рей Олденбургтің "Ұлы жақсы орын" (1989) кітабында пайда болды. Мұндай жерлер адамзаттың тарихы бойына белгілі болды.
Ежелгі грек агорасы
Ежелгі гректер мен олардың агоралары, яғни қоғамдық алаңдар, "үшінші орын" деп саналатын алғашқы көпшілік орындардың бірі. Олар тауарлар мен валюта айырбастау немесе саяси пікірталастар өткізу үшін базар ретінде қызмет етті. Бұл жиналыстарда өмірдің барлық саласынан адамдар жиналады: саяси қайраткерлер, ақындар, философтар, қарапайым адамдар, күнделікті өмірінің бір бөлігі ретінде өзара әрекеттеспейтін адамдардың кіші топтары. Қазіргі заманғы агораның дамуы мен деривациялары кейінгі көптеген өркениеттерде кең таралған. Агорафобия немесе ашық жерлерде қорқу деген термин осы грек кездесу орныннан шыққан. Бұл орындарда уақыт өткізу адамның мәртебесін және қарапайым сән-салтанатқа ақша жұмсай алатынын мақтану үшін қолданылған. Кейіннен шайханалар жиналатын орталық орындар және "облыстық қалалардың орталықтарында маңызды орын алатын" орындар ретінде қызмет етті.
Еуропалық кофехана
Тамақ пен сусын көбінесе үшінші орын идеясымен тығыз байланысты, өйткені олар қатысуға ынталандыруды ұсынады, бірақ әңгімеге кедергі келтірмейді. Сәй үйлеріне ұқсамайтын, Англияның 17 ғасырында кофеханалардың танымалдылығы көбейіп, олар қоғамдастық құру үшін әлеуметтік негізгі заттарға айналды. Рей Олденбургтің ЮНЕСКО мақаласына сәйкес: "Біршама теңдікке мүмкіндік беретін сөз бостандығының орындары ретінде кофеханаларды демократияның бастауы ретінде қарастыруға болады". Кофе ағылшын тарихының осы кезеңінен бұрын кең тараған алкогольді тұтынудың депрессорлық әсерінен айырмашылығын көрсетіп, оны ынталандырушы әсер етті. Осылайша бұл кофеханалар "нағыз саяси аренаға" айналды.
Түрлері
Jeffres және басқалар бойынша үшінші орынға иелік етудің бір критерийі. (2009), "үйде де, жұмыста да күнделікті стресспен күресуге мүмкіндік береді. Бұл топтың әлеуметтік іс-әрекеттеріне қатысумен байланысты инклюзивтілік пен тиесілілік сезімін береді, клуб немесе ұйымға мүшеліктің қатаң саясаты немесе эксклюзивтілігі жоқ ". Олардың зерттеулерінде қоршаған ортаның көптеген түрлері үшінші орын ретінде саналды. Бұларға YM / WCA сияқты қоғамдық орталықтар; аға адамдар орталықтары; кофеханалар, сауда орталықтары және шаштараздар сияқты сауда орталықтары; діни орындар; мектептер; ашық ауада демалыс (парктер, көршілес партиялар); және World Wide Web және газеттер сияқты әртүрлі БАҚ. "Үшінші орын" ұғымын әртүрлі шағын бизнес иелері, соның ішінде жергілікті тұрғындарға тиесілі түрлі кофеханалар үшін атау ретінде қабылдады және ол әдетте қала құрылысы әдебиетінде қоғамдастыққа бағдарланған бизнес дамуы мен қоғамдық кеңістік мәселесі бойынша келтіріледі. "Үшінші орын" ұғымы кеңінен танымал бола бастағандықтан, бірнеше коворкинг кеңселері осы ұғымды ішкі дизайнының негізі ретінде қабылдады. Тұжырымдаманың түрлеріне "қоғамдық кофехана" және "қоғамдық қонақ бөлмесі" жатады. Бұл терминді бірнеше ұйымдар кооперативпен басқарылатын "үшінші кеңістіктің" моделін сипаттау үшін қабылдады. Жалпы дүкен немесе паб, кейде кітап дүкені немесе тамақхана - бұл ұғымның дәстүрлі нұсқалары, егер мұндай жағдайларда әлеуметтануды күтуге баса назар аударылса және клиенттерге кез-келген (немесе қосымша) сатып алулармен немесе оларсыз "келіп, бірге тұруға" шақырылса. Үшінші орынның кейбір функцияларын дәстүрлі түрде қамтамасыз ететін мекемелерге боулинг немесе аркада, ойын залдары, ложалар немесе әлеуметтік клубтар сияқты ортақ демалыс орындары кіреді, егер де бұл орындар кездейсоқ пайдалануға арналған болса. Көптеген адамдар үшін бұл рөлді шіркеу қауымы атқарады, соның ішінде ортақ қызығушылықтар мен хоббилерге назар аударатын топтар. Іс-шаралар, оқиғалар және жасушалық топтар шынайы қоғамдастық үшін қажетті байланыстарды құра алады.
Виртуалды үшінші орындар
Олденбургтің жазбаларынан бастап компьютер және интернет индустриясындағы адамдар үшінші орындар байқалады немесе виртуалды әлемге немесе виртуалды үшінші орындарға ауысады деп мәлімдеді. Бұл сипаттамалық практика виртуалды және физикалық әлемдер арасында сипаттамалық сипаттамалардың ұқсастығы болғандықтан оңай қабылданады. Өнеркәсіптік революциямен бірге, және бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдық кеңістіктен үйдің ішінде ыңғайлы рөлге ауысқанда, қоғамдық іс-әрекеттерден үлкен ауытқу болды, өйткені олар үйдің шегінде ләззат алуы мүмкін. Онлайн технологиялардың пайда болуымен, осы виртуалды үшінші орындар онлайн қоғамдастықтарда байқалады. Бұл қоғамдастықтарда байқалатын сипаттамалар олардың физикалық қолданылуынан өзгереді, бірақ жекелендіру, өткізгіштік, қолжетімділік және жайлылық мән-жайларына сәйкес келеді. Онлайн-ойынның кең таралуымен әлемнің түкпір-түкпірінен адамдар осы ойындар арқылы бір-бірімен байланысып жатыр. Әлеуметтік мәдениеттер арасындағы қақтығыстардың мүмкіндігі әр түрлі мәдениеттердегі пайдаланушылардың өзара іс-қимылының үлкен көлемін ескере отырып, табиғи түрде жоғары. Алайда, осы ойындарда құрылған онлайн виртуалды қауымдастықтар дәстүрлі үшінші орындармен бірдей сипаттамаларға ие. Бұл қоғамдастықтардың ең көрнекті ерекшеліктерінің бірі - әлеуметтік теңестіру аспектісі. Бұл ойындар пайдаланушыларға ойын кейіпкері немесе аватар арқылы өзара іс-қимыл жасауға мүмкіндік береді, олар ойыншы үшін орта ретінде қызмет етеді және ойыншылардың әлеуметтік идентификаторын алып тастайды. Аватарлар көбінесе мәтіндік чат жүйелері арқылы өзара әрекеттеседі, бұл пайдаланушыларға өздерінің дауысы арқылы өздерінің жеке басын ашпай, қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Сондықтан, кез келген әлеуметтік сәйкестендірудің түрі нақты ойыншыға емес, аватарға байланысты. Бұл онлайн-қауымдастықтар дәстүрлі әлеуметтік мәртебеден бостандық береді, бұл ойында әлеуметтік иерархия жоқ дегенді білдірмейді; әр ойын қоғамдастығы ойынның әлеуметтік мәртебесін анықтайтын өз әлеуметтік нормаларын жасайды. Алайда, әр ойыншы ойынды тең деңгейде бастайды және ойындағы жетістіктері арқылы әлеуметтік танылуға қол жеткізуі керек. Үшінші кеңістіктердегі "дәстүрлі" ұғымы онлайн ойын қоғамдастықтарында да танымал. Бұл тұрақтыларды көбінесе арнайы идентификатор арқылы анықтауға болады; кейбір ойындарда жетістіктерге жеткен пайдаланушылар үшін арнайы белгілер немесе атақтар бар, бұл пайдаланушылар барлық пайдаланушыларға ерекшеленеді. Тұрақты ойыншылар ойын жүріс-тұрысының стандарттарын белгілейді, әлеуметтік модератор ретінде қызмет етеді (әсіресе жаңа ойыншылар үшін). Мысалы, бұл ойындардың көбі PvP (ойыншы ойыншыға қарсы) шайқас үшін мүмкіндік береді, онда пайдаланушылар бір-бірімен шайқасады. Алайда, бұл пайдаланушыларға бір-бірін "қайғыртуға" мүмкіндік береді, бұл басқа пайдаланушылардың ойын ойнауына кедергі келтіру үшін қасақана қиналу болып табылады. Мұндай мінез-құлықты жиі бақылауға алады. "Тәубелі" мәртебесіне барлық пайдаланушылар қол жеткізе алады, бұл ойынның ішінде қоғамдастық сезімін арттырады. Ойыншыларды көбірек ойнаған сайын, олар тұрақты пайдаланушылар қауымдастығына қабылданады, жаңа әлеуметтік байланыстар қалыптасады. Онлайн технологиялардың дамуымен осы онлайн-видеоойындар барлық адамдар үшін қолжетімді болады. Бұл ойындар көбінесе дәстүрлі видеоойын консольдарында немесе компьютерлерде ойналатын болса да (бұл көбінесе видеоойын бағдарламалық жасақтамасын сатып алуды талап етеді), көптеген Интернет-браузерге негізделген ойындар (мысалы, RuneScape және Farmville) бар. Бұл қоғамға кіретін адамдардың түр-түрін кеңейтеді.
Интернетке қол жеткізу
АҚШ-тағы көптеген жұмысшылар үйден емес, үшінші орыннан жұмыс істейді. Қашықтан жұмыс істеу оқшаулануға әкелуі мүмкін, ал қоғамдық орындарда, мысалы, кафелерде, кітапханаларда немесе коворкинг аймақтарында жұмыс істеу үй кеңсесі мен корпоративтік кеңсе арасындағы бақытты орта болуы мүмкін. Бұл үрдістің басты себепшісі - Wi-Fi желісінің қолжетімділігі. Интернетке қол жеткізуді қамтамасыз ететін үшінші орын бос әсерін тудыруы мүмкін, өйткені клиенттер физикалық түрде қатысады, бірақ бір-бірімен әлеуметтік байланыс жасамайды, олардың қашықтықтан байланыстарымен сіңіріледі. Бұл университет кітапханаларындағы сияқты ортақ ортаны үйрену орталығында қамқоршылардың мінез-құлқына ұқсас, онда әлеуметтік қарым-қатынас бір-бірін білетін адамдар арасында басым. Кейбір бизнес, мысалы, Оуклендтегі Nomad Café, Калифорния, бұл әсерді жанды джаз сияқты өнер көрсету өнерін сахналау арқылы жақсартуға тырысады және меценаттардан онлайн-суреттегі сауалнама арқылы өздері туралы басқа меценаттармен ақпарат алмасуды сұрайды.
Постмодерндік ұғым
Саяси географ және қала құрылысы жөніндегі Эдвард Сожа да 1996 жылы шыққан "Тертінші кеңістік: Лос-Анджелеске және басқа да нақты және елестетілген жерлерге саяхат" атты кітабында Үшінші кеңістік теориясын әзірледі. Оның постмодернисттік концепциясы Анри Лефевр, Мишель Фуко және колониядан кейінгі ойшылдар Гаятри Чакраворти Спивак, Белл Хукс, Эдвард Саид және Хоми К. Бабхадан әсер алады. Сожаның Үшінші кеңістік тұжырымдамасы "Бірінші кеңістік Екінші кеңістік дуализмін бұзады және "орналасу, орналасу, жергілікті жер, ландшафт, қоршаған орта, үй, қала, аймақ, аумақ және география" (50) сияқты байланысты ұғымдарды қамтиды, ол нақты және елестетілген орындардың бейнелеу стратегияларымен келісуге тырысады. Ол "кеңістіктің триалектикасын" (57) ұсынады, ол процесс, динамикалық күш және "қайта үйлесімді және түбегейлі ашық" (50).
Төртінші және бесінші орындар
Морисон (2018) білім экономикасындағы орындардың дамуы болып жатқанын айтады. Ол төртінші орынның бар екендігін дәлелдейді. Білім экономикасында жаңа әлеуметтік орталардың пайда болуы бірінші орын (үй), екінші орын (жұмыс) және үшінші орын арасындағы дәстүрлі бөліністі бұзады. Білімді қаладағы жаңа әлеуметтік орта бірінші және екінші орынның элементтерін біріктіре алады (қоштасу); екінші және үшінші орынның (қоса жұмыс); бірінші және үшінші орынның (келу). Сонымен қатар, жаңа әлеуметтік ортада бірінші, екінші және үшінші орын элементтерінің бірігуі жаңа орынның, төртінші орынның пайда болуын білдіреді. Төртінші орын тек қалыпты өмір сүру режимінде жұмыс істейтіндіктен, COVID-19 карантиндік шектеулер кезінде басқа орындардың сыртқы және ішкі түрлерінің жұмыс істеуінен жаңа гибридтік орын пайда болды. Бұл орын кейде физикалық негізде, ал басқа уақытта виртуалды түрде жұмыс істейді, пандемияның басталуы кезінде дұрыс жұмыс істеу үшін кейбір маңызды сипаттамалары қажет. Бұл орынның шекарасы - "карантинді төртінші орын" немесе "бесінші орын" деп аталатын карантинді жартылай жеке немесе жартылай қоғамдық кеңістік.