Кіріспе

Liriodendron (,) - магнолия тұқымдасына жататын екі түрлі, әдетте жапырақты, ірі ағаштардың туысы. Бұл ағаштар көбінесе лала ағашы немесе түлпі ағашы деп аталады, себебі олардың ірі гүлдері сыртқы түрімен түлпі гүлдеріне ұқсайды. Кейде оларды лала тополы немесе сары тополы деп те атайды, ал ағашын жай ғана "тополь" деп атайды, бірақ олар нағыз топольдермен тығыз байланысты емес. Басқа да кең таралған аттары: каноэ ағашы, атқұмшақ жапырақты ағаш және ақ ағаш. Қазіргі кезде кездесетін екі түрі: Солтүстік Американың шығысында өсетін Liriodendron tulipifera және Қытай мен Вьетнамда өсетін Liriodendron chinense. Екі түр де көбінесе үлкен өседі; Солтүстік Америкалық түрі 50 метрге дейін биіктікке жете алады. Солтүстік Америкалық түрі көбінесе декоративтік мақсаттарда қолданылады, қытайлық түрінің өсірілуі артып келеді, және осы екі түрдің арасында гибридтер де пайда болған. Лириодендронның жойылған түрлерінің әртүрлілері қазба жәдігерлерінен сипатталған.

Сипаттама

Лириодендрон ағаштарын олардың жапырақтарымен оңай тануға болады. Жапырақтарының пішіні ерекше, көбінесе төрт бөліктен тұрады және ұшы кескіш немесе түзу болады. Жапырақтарының ұзындығы 8–22 см, ені 6–25 см аралығында өзгереді. Екі түрінің де басым көпшілігі жапырақты, бірақ әр түрдің Флорида және Юньнаньдағы оңтүстік шекарасында жартылай мәңгі жасыл сорттары кездеседі. Тюльпан ағашы көбінесе 18–60 метр биіктікте және 60–120 см диаметрде болады. Расталған ең ірі Тюльпан ағашы – Мэриленд штатындағы Либерти ағашы, оның айналымы 21,5 фут (7 метр) болған. Ол 1999 жылы құлады. Ағаш 58 метрге дейін өсе алады, күн сәулесі үшін бәсекелесетін тоғайларда, ал ашық жерде өскенде сәл төмен болады. Оның діңі әдетте бағана тәрізді, ұзын, бұтақсыз және жұқа бұтақтардан тұратын конус тәрізді тәжін құрайды. Тамырлары тереңге сіңіп, кеңінен таралады. L. chinense түрінің жапырақтары L. tulipifera түріне қарағанда сәл ірілеу, бірақ екі түрдің арасында үлкен ұқсастық бар; жапырақ сағасының ұзындығы 4–18 см. Жас ағаштардың жапырақтары ересек ағаштардың жапырақтарына қарағанда тереңірек тілімделген және ірі болады. Күзде жапырақтары сарға, немесе қоңыр-сарғыш түске боялады. Екі түр де қоңыржай климаттағы бай, ылғалды топырақта жылдам өседі. Олар оңай будандасады. Гүлдерінің диаметрі 3–10 см, тоғыз тілшесі бар – үш жасыл сыртқы тостаған жапырақшасы және түбінде қызғылт сары реңі бар сары-жасыл алты ішкі жапырақшасы. Олар шамамен 15 жылдан кейін гүлдеп бастайды және пішіні жағынан лалаға ұқсас, сондықтан ағаш осылай аталады. L. tulipifera гүлдерінің жеңіл қияр иісі бар. Аталық және аналық мүшелер орталық тікенек немесе гинециумның айналасына спираль бойынша орналасқан; аталықтар тозаңдап түсіп, аналық мүшелер самараға айналады. Жемісі 4–9 см ұзындығындағы самаралардың конустық жиынтығынан тұрады, олардың әрқайсысының бір жиегі орталық конусқа, ал екінші жиегі қанатқа бекітілген төртбұрышты тұқымы бар.

Тарату

Лириодендрон ағаштарын олардың жалпы пішінімен, жоғары бұтақтарының бір бағытта жиналатынымен, сондай-ақ биіктігімен оңай тануға болады, себебі ең биік ағаштар әдетте емен, шаған және басқа да ағаштардың қанатынан жоғары көтеріледі, әсіресе американдық түрлерінде. Аппалачи шыңдық ормандарында шығыс жақ ағаштарының басқа түрлерінде сирек кездесетін биіктігі мен жуандығымен ерекшеленетін бірнеше түймедақ ағаштары кездеседі. Аппалачи шыңдық ормандарында 150-ден 165 футқа дейінгі биіктіктегі ағаштар көптеп кездеседі, ал 166-дан шамамен 180 футқа дейінгі ағаштар да табылады. Шығыс тума ағаш қоғамы шығыс ағаштарының кез келген түрінен гөрі көбірек 170 футтан асатын лириодендронды өлшеген. Қазіргі кездегі ең биік түймедақ ағашы 191,9 футқа жеткен, ол Солтүстік Америкада белгілі ең биік тума қыналы гүлді ағаш. Шығыс ормандарында түймедақ ағашына тек ақ шырша, лоблолли шыршасы және шығыс бальзамы ғана теңеседі. 200 футтан асатын түймедақ ағаштары туралы хабарламалар түскен, бірақ Шығыс тума ағаш қоғамы олардың ешқайсысын растаған жоқ. Көбінесе бұл биіктікті өлшеу кезінде тек клинометрлер/гипсометрлерді қолданатын адамдардың ағаштың тамырына қатысты ең жоғары шығыршық нүктесін дұрыс анықтамауынан туындаған өлшеу қателіктерін көрсетеді – бұл биіктікті өлшеу кезінде пайдаланушылардың көп жасаған қателігі. Бұл түрдің максималды айналымы кеуде биіктігінде 24 және 30 фут аралығында, бірақ кейбір тарихи үлгілер сәл ірі болуы мүмкін. Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінде 20 футтан асатын айналымы бар түймедақ ағаштарының ең көп саны бар. Ең үлкен көлемді түймедақ ағашы – Саг-Бранч Гигант, оның діңгегі мен бұтақтарының көлемі шамамен тең.

Қалдықтар

Лириодендронның Солтүстік Америка мен Орталық Азияның соңғы бор және ерте үшіншілік кезеңдеріндегі қазба қалдықтары табылған. Олар Еуропада үшіншілік дәуірге жататын қазбалар ретінде кеңінен белгілі, сондай-ақ Азия мен Солтүстік Америкадағы қазіргі ареалынан тыс жерлерде де кездеседі, бұл олардың бір кезде солтүстік аймақтарда кеңінен таралғанын көрсетеді. Көптеген "Аркто-үшіншілік" туыстар сияқты, Лириодендрон да мұз басу кезеңдеріндегі климаттың мұздықтануы мен құрғақтығы салдарынан Еуропада жойылып кеткен болып саналады. (Оның атын Lepidodendronмен шатастырмау керек, ол Lycopodiophyta бөліміне жататын, палеозой көмір дәуірінде кең таралған, қазірде жойылған птеридофиттердің маңызды тобының қазба қалдықтары болып табылады).

Өсіру және пайдалану

Лириодендрон ағаштары қоңыржай климатты, күн сәулесін немесе жартылай көлеңкені, терең, құнарлы, жақсы дренаждалған және сәл қышқыл топырақты ұнатады. Көбейту тұқым немесе қаламша арқылы жүзеге асырылады. Тұқымнан өсірілген өсімдіктер гүлдей бастау үшін сегіз жылдан астам уақыт қажет болуы мүмкін. Қаламшаланған өсімдіктер гүлдеуі қаламшаның жасына байланысты. Солтүстік Америкада өсетін түрі (тополь немесе лала ағашы деп аталады) ұсақ талшықты және тұрақты. Оны өңдеу оңай, көбінесе шкафтар мен жиһаздың ішкі құрылымдық бөліктері мен қаптауға арналған беттерді жасау үшін қолданылады. Сонымен қатар, сату мақсатымен жай ғана "қатты ағаш" деп сипатталатын көптеген арзан жиһаздар шын мәнінде боялған топольдан жасалған. Америкалық жиһаз өндірушілерінің 20 ғасырдың бірінші жартысының әдебиеттерінде оны көбінесе "гум ағашы" деп атайды. Ағаш орташа деңгейде шіруға төзімді және кеме жасауда кеңінен қолданылмайды, бірақ соңғы кезде жеңіл конструкцияларда қолданыс тапқан. Ағаш оңай қол жетімді, ал ауада кептірілген кезде тығыздығы шамамен...
"Каноэ ағашы" деген ат, шығыс америкалық тайпалардың осы ағаштан каноэ жасауымен байланысты болуы мүмкін, себебі оның ұсақ талшықтылығы мен үлкен мөлшері оған өте қолайлы. Тюльпан ағашының жапырақтарын кейбір Lepidoptera-лардың, мысалы, шығыс жолбарыс құлаққабы (Papilio glaucus) дернәсілдері жейді.