Кіріспе
Румын дін тарихшысы, жазушы және философ (1907–1986)
Мирча Элиаде (; 13 наурыз 1907 [ескі стиль бойынша 28 ақпан 1907] – 22 сәуір 1986) – румын дін тарихшысы, көркем әдебиетші, философ және Чикаго университетінің профессоры. ХХ ғасырдың ең ықпалды дінтану ғалымдарының бірі және діни тәжірибені түсіндіруші, ол діни зерттеулерде бүгінгі күнге дейін сақталған парадигмаларды құрды. Оның теориясы бойынша, иерофаниялар діннің негізін құрайды, адамның шынайылықты қабылдауын қасиетті және қадірсіз кеңістік пен уақытқа бөледі, бұл теория зор ықпалға ие болды. Оның діни зерттеулерге қосқан ең маңызды үлестерінің бірі – мәңгілік қайта оралу теориясы. Бұл теория бойынша, мифтер мен ритуалдар тек иерофанияларды еске түсірмейді, сонымен қатар (кем дегенде діндарлардың санасында) оларға тікелей қатысады. Ол кездегі фашизммен байланысы, сондай-ақ басқа да оңшыл көзқарастары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жиі сынауға ұшырады. Өзінің терең білімімен танымал болған Элиаде бес тілді (румын, француз, неміс, итальян және ағылшын) мүдірген, ал тағы үш тілді (иврит, парсы және санскрит) оқып-үйренген. 1990 жылы ол Румын академиясының мүшесі болып сайланды (қайтыс болғаннан кейін).
Діннің жалпы сипаты
Дін тарихындағы еңбегінде Элиаде алхимия, шаманизм, йога және ол "мәңгілік қайта оралу" деп атаған нәрсе туралы жазғандары үшін ең жоғары бағаланады – бұл, жалпы діни ой-пікірде кездесетін, діни мінез-құлықтың тек қасиетті оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар оларға қатысу арқылы мифтік бастау уақытын қалпына келтіруге деген сенім. Элиаденің ойлауына Рудольф Отто, Герард ван дер Леу, Нае Ионеску және дәстүршіл мектеп өкілдерінің (Рене Генон және Юлиус Эвола) жазбалары әсер еткен. Оның "Діндер тарихына арналған трактаты" француз филологы Жорж Дюмезил тарапынан дәйектілігі мен әртүрлі және ерекше мифологияларды синтездеу қабілеті үшін мақтауға ие болды. Роберт Элвуд Элиаденің дінге қатысты көзқарасын былай сипаттайды: Элиаде өз жазбаларында "homo religiosus" деп атаған, идеалды түрде "дінге" берілген адамды көзге елестету арқылы дінге жақындасады. Элиаденің теориялары негізінен осы "homo religiosus" әлемді қалай көретінін сипаттайды. Бұл барлық діни тәжірибе иелерінің іс жүзінде "homo religiosus" сияқты ойлайтыны және әрекет ететінін білдірмейді. Керісінше, діни мінез-құлық "өз тілімен" әлемді "homo religiosus" көріп отырғандай екенін көрсетеді, ал діни мінез-құлыққа қатысушылардың осы туралы хабардар болуы немесе болмауы маңызды емес. Алайда, Элвуд Элиаденің "соңғы шектеуді елемеуге бейім" екенін жазады, бұл дәстүрлі қоғамдардың іс жүзінде "homo religiosus" сияқты ойлағандығын білдіреді. Ол сондай-ақ үнді және қытай мистиктерінің "толық бейтараптық пен тепе-теңдік" күйіне жетуге тырысқандарын, нәтижесінде "ләззат пен азап, құштарлық пен жиреншік, суық пен ыстық" сияқты қарама-қарсылықтар олардың санасынан жойылғанын айтқан. Діни ойлау тұрғысынан алғанда, Элиаде иерофаниялар әлемге құрылым мен бағдар береді, қасиетті тәртіп орнатады деп санайды. Діни емес тәжірибенің "профандық" кеңістігі тек геометриялық тұрғыдан бөлінеді: оның "сапалық айырмашылығы жоқ, сондықтан оның ішкі құрылымы бойынша бағытталмайды". Осылайша, "профандық" кеңістік адамға мінез-құлқының ешқандай үлгісін бермейді. "Профандық" кеңістікке қарама-қарсы, иерофания орны діни адамға сәйкес келетін қасиетті құрылымға ие. Иерофания – бұл "айналадағы кең кеңістіктің шындық еместігіне қарсы абсолютті шындықтың ашылуы". "Қасиетті кеңістік" адамнан белгілі бір жауап күтетінінің мысалы ретінде Элиаде Мұсаның Яхве көрінісі алдында (Шығу 3:5) тоқталып, аяқ киімін шешкенін келтіреді.
Алла Тағала
Діннің кейбір "эволюционистік" теорияларына сәйкес, әсіресе Эдвард Бернет Тайлордың теориясына сәйкес, мәдениеттер табиғи түрде анимизм мен политеизмнен монотеизмге қарай дамиды. Осы көзқарас бойынша, дамыған мәдениеттер монотеистік, ал алғашқы мәдениеттер политеистік болуы керек. Дегенмен, ең "алғашқы", егіншілікпен айналыспаған қоғамдардың көпшілігі жоғарыдағы аспан құдайына сенеді. Сондықтан, Элиаде айтуынша, 19 ғасырдан кейінгі ғалымдар Тайлордың анимизмнен даму теориясын қабылдамады. "Алғашқы" халықтардың арасында жоғары аспан құдайларын табуға негізделген Элиаде ертедегі адамдар аспандағы Ең Жоғары Тұлғаға табынған деп күдіктенеді. "Салыстырмалы діндердегі үлгілер" атты еңбегінде ол былай деп жазады: "Әлемдегі ең танымал дұға 'Көктегі Әкемізге' арналған. Адамның алғашқы дұғалары да осы аспандық Әкеге айтылған болуы мүмкін". Бірақ Элиаде Вильгельм Шмидтпен келіспейді, ол діннің ең алғашқы түрі қатаң монотеизм болған деп ойлады. Элиаде бұл "алғашқы монотеизм" (Urmonotheismus) теориясын "қатаң" және іске аспайтын деп жоққа шығарады. Ол былай деп жазады: "Ең көп болғанда, [Шмидт теориясы] палеолит дәуірінен бергі адамзаттың [діни] эволюциясын көрсетеді". Егер Urmonotheismus болған болса, Элиаде қосады, ол қазіргі монотеистік діндердегі Құдай туралы түсініктерден көп жағынан өзгеше болған болар: мысалы, алғашқы Жоғары Құдай өзін аспандық Ең Жоғары Тұлға ретінде жоғалтпай, жануар түрінде де көріне алатын. Элиаде айтуынша, аспандық Жоғары Тұлғалар дамыған мәдениеттерде осыншалықты көп кездеспейді. Элиаде ауыл шаруашылығының пайда болуымен көптеген құдайлар мен құдайшалардың алға шығуына себеп болды, бұл аспандық Жоғары Тұлғаның көмескіленіп, көптеген ежелгі діндерден жоғалуына әкелді. Тіпті алғашқы аңшы-жинаушылар қоғамдарында да Жоғары Құдай әлемнен жоғарыда тұратын, түсініксіз, алыс тұлға. Көбінесе оған табыну болмайды, дұға тек соңғы шара ретінде қабылданады, барлық басқа әрекеттер сәтсіз аяққанда. Элиаде алыстағы Жоғары Құдайды deus otiosus ("бос құдай") деп атайды. Deus otiosus-қа сенетін сенім жүйелерінде, мифтік дәуірде алыстағы Жоғары Құдай адамдарға жақын болған деп есептеледі. Өзінің жаратылысын аяқтағаннан кейін Жоғары Құдай "жер бетінен бас тартып, ең биік көкке көтерілді". Бұл қасиеттінің "әлемдік" өмірден, мифтік дәуірден кейінгі өмірден алшақтығының мысалы: діни мінез-құлық арқылы әлемдік жағдайдан құтылып, шаман сияқты тұлғалар мифтік дәуірдің жағдайларына оралады, оған Жоғары Құдайға жақындық кіреді ("ұшуы немесе көтерілуі арқылы шаман [ ] Көктегі Құдаймен бетпе-бет кездеседі және оған тікелей сөйлейді, адамдар кейде illo tempore-де істегендей"). Жоғары Құдайды қоршап тұрған шамандық мінез-құлық мәңгілік қайта оралудың ең айқын мысалы.
Шамандық
Элиадтың ғылыми еңбегіне шаманизмді зерттеу, «Шаманизм: экстаздың архаикалық әдістері» кітабы және түрлі аймақтардағы шаманистік тәжірибелерді қарастыру кіреді. Оның «Мифтер, армандар және құпиялар» атты еңбегінде де шаманизмге егжей-тегжейлі тоқталады. «Шаманизмде» Элиаде «шаман» сөзін шектеулі қолдануды жақтады: ол кез келген сиқыршыға немесе емшіге қатысты болмауы керек, себебі бұл терминнің мәнін жояды; сонымен бірге, ол осы терминді Сібір мен Орталық Азияның қасиетті істерін атқаратын адамдармен ғана шектеуге қарсы (осы қызметтің бір атауы, атап айтқанда, тунгус тілінен шыққан «шаман» сөзі, Элиаде бойынша, Батыс тілдеріне осы арқылы енгізілген). Элиаде шаманды былай анықтайды: ол барлық дәрігерлер сияқты емдейді және барлық сиқыршылар сияқты факирлерге тән кереметтер жасайды деп есептеледі. Бірақ одан әрі, ол психопомп, және дін қызметкері, мистик және ақын да болуы мүмкін. Егер шаманизмді осылай анықтасақ, Элиаде бұл терминнің ортақ және бірегей «құрылымы» мен «тарихы» бар құбылыстар жиынтығын қамтитынын айтады. Элиаде осы аймақтардың шаманизмін өзінің ең көрнекті мысалы ретінде қарастырады.) Шаманизмді зерттеу барысында Элиаде шаманның қасиетті уақыттың «Күңкіреуінен» бұрын адамның жағдайын қалпына келтіру қабілетін баса көрсетеді: «Архаикалық қоғамдардың ең танымал мистикалық тәжірибесі, шаманизм, жұмаққа деген сағынышты, «Күңкіреуден» бұрынғы еркіндік пен бақыттылықты қайта табу тілегін көрсетеді». Көп жағдайда бұл рәсімді шаманның денесін бөліп, сүйектерінен етін алып, сосын қайта біріктіріп, қайта тірілтетін рухтар орындайды деп есептеледі. Бірнеше жағынан қарағанда, бұл өлім мен қайта тірілу шаманның адамдық табиғаттан жоғары тұрғанын көрсетеді. Біріншіден, шаман өледі, соның арқасында ол адамдық табиғаттан жоғары көтеріледі. Бастапқы рухтар оның мүшелерін бөлшектегеннен кейін, олар оның ескі мүшелерін жаңа, сиқырлы мүшелермен ауыстырады (шаман өзінің жалпыға белгілі болмысына өліммен келеді, соның нәтижесінде ол жаңа, қасиетті болмысқа қайта көтеріледі). Екіншіден, шаман өзінің сүйектеріне дейін азайып, қайта туылдығын символдық деңгейде сезінеді: көптеген аңшылық және мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдарда сүйек – өмірдің бастау көзі, сондықтан сүйекке дейін азаю «бастапқы өмірдің жатырына қайта кірумен тең, яғни толыққанды жаңару, мистикалық қайта туу». Элиаде өмірдің бастау көзіне қайта оралуды мәңгілік қайта оралумен паралас тұрады. Үшіншіден, шамандық өлім мен қайта тірілу құбылысы басқа да жаңару түрлерін көрсетеді. Шаман бір рет емес, бірнеше рет өледі: бастама кезінде қайтыс болып, жаңа күшпен қайта тірілген шаман өз рухын денесінен тапсырмалар орындау үшін жібере алады; осылайша, оның бүкіл өмірі қайта-қайта өлім мен қайта тірілуден тұрады. Шаманның өліп, қайта тірілу қабілеті оның енді жалпыға белгілі уақыт заңдарына, әсіресе өлім заңына бағынбайтынын көрсетеді: «Өліп, қайта тірілу қабілеті [ ] [шаманның] адамнан жоғары тұрғанын көрсетеді». Адамдық жағдайдан жоғары көтерілген шаман тарих ағынына бағынбайды. Сондықтан ол мифтік дәуірдің жағдайларын көреді. Көптеген аңыздарда адамдар жануарлармен сөйлесе алады; және көптеген шамандар бастамадан өткеннен кейін жануарлармен сөйлесе алатындарын айтады. Элиаде айтуынша, бұл шаманның «жәннат туралы аңыздарда сипатталған illud tempus» күйіне қайта оралуының бір көрінісі. Шаман жер асты дүниесіне түсіп немесе көкке көтерілуі мүмкін, көбінесе Дүниежүзілік ағашқа, ғаламдық бағанаға, қасиетті сатыға немесе басқа да түрдегі оське көтерілуі арқылы. Шаман көкке көтеріліп, Жоғарғы Құдаймен сөйлеседі. Өйткені құдайлар (әсіресе, Элиадедің deus otiosus тұжырымына сәйкес, Жоғарғы Құдай) мифтік дәуірде адамдарға жақын болғандықтан, шаманның Жоғарғы Құдаймен оңай қарым-қатынасы тарихты жоюды және мифтік дәуірге оралуды білдіреді. Ионескудің тағы бір шәкірті Эмиль Чиоранның очерктеріне ұқсас, ал Чиоранның «көркем тонға ие және Кьеркегордың афористік түрінде жазылған» деп атап өтті. Калинеску Элиадтың объективтілікті қабылдамауын жазды, автордың кез-келген «наивтілікке» немесе «қайшылықтарға» немқұрайды қарамауын келтірді, оны оқырман айыптай алады, сондай-ақ «теориялық деректер» мен жалпы философияның бас тартуы туралы ойларын (Элиад соңғысын «інертті, құнарсыз және патогенді» деп қарады). Жас жазушы, дегенмен, ол қарастырған өмір «инстинкттер мен жеке ерекшеліктер» емес екенін, ол көптеген адамдардың өмірін анықтайды деп сенді, бірақ «жеке тұлғалар» құрамынан тұратын ерекше жағдайды қарастырды. Элиаде бойынша, жеке тұлғалардың мақсаты – шексіздік: «өмірді саналы және даңқты түрде ысырапқа салу, мүмкіндігінше көп аспанға тарату, үнемі өзін жетілдіру және іздеу, көтерілуге, айналуға емес». Осы аргументтерге байланысты, кейбір адамдар Элиадені жалпылау және «мәнділікке» ұмтылу, тіпті тарихи зерттеулердің маскировкасымен теолоғиялық күн тәртібін ілгерілетуде айыптады. Алайда, басқалар Элиадені қасиетті тәжірибе мен оның салдары туралы ашық талқылауға дайын ғалым ретінде қарастырады. Мысалы, Венди Донигердің (Донигер, «2004 жылғы басылымға алғы сөз», Элиаде, Шаманизм, 15-бет) айтуынша, Элиаде «жасырын теолог» деп айыпталған; алайда, Донигер Элиадені «ашық гиерогиан» ретінде сипаттауды дұрыс көреді. Сол сияқты, Роберт Элвуд (Элвуд, 111-бет) Элиадені «жасырын теологияны» қолданды деген айыптауды жоққа шығарады. Дінді зерттеуде Элиаде белгілі бір «редукционистік» көзқарастарды қабылдамайды. Элиаде діни құбылысты мәдениет пен тарихтың өніміне тоғыстыруға болмайды деп санайды. Ол дін «әлеуметтік адамды, экономикалық адамды және т.б.» қамтитынын мойындайды, бірақ «осы шарттардың бәрі бірге рухтың өмірін құрамайды». Осы редукционизмге қарсы тұру арқылы Элиаде жалпылауға ұмтылғаны үшін, ерекшеліктерді ескермейтіні үшін айыптаушыларға қарсы шығады. Элиаде әрбір діни құбылыстың оны тудырған мәдениет пен тарихтың ықпалында қалыптасатынын мойындайды: «Құдай Ұлы жаратылғанда және Христиан болғанда, ол арамей тілінде сөйлеуге тиіс болды; ол тек сол заманғы еврей сияқты ғана мінез-құлық таныта алатын еді. Оның қаншалықты әмбебап болғанына қарамастан, оның діни хабары еврей халқының өткен және қазіргі тарихымен байланысты. Егер Құдай Ұлы Үндістанда туған болса, оның сөйлеу тілі үнді тілдерінің құрылымына сәйкес келуі керек еді». Ол тіпті «трансбелгіштің» болу мүмкіндігін де ұсынады. Бұл арқылы Элиаде ешқандай үстін аспапты немесе мистикалық нәрсені білдірмейді: «трансбелгіш» ішінде діни мотивтер, символдар, бейнелер және себептері тарихи және мәдени шарттарға тоғыстырылмаған әмбебап ностальгиялар бар деп санайды.
he is believed to cure, like all doctors, and to perform miracles of the fakir type, like all magicians [ ] But beyond this, he is a psychopomp, and he may also be a priest, mystic, and poet. If we define shamanism this way, Eliade claims, we find that the term covers a collection of phenomena that share a common and unique "structure" and "history." Eliade takes the shamanism of those regions as his most representative example.) In his examinations of shamanism, Eliade emphasizes the shaman's attribute of regaining man's condition before the "Fall" out of sacred time: "The most representative mystical experience of the archaic societies, that of shamanism, betrays the Nostalgia for Paradise, the desire to recover the state of freedom and beatitude before 'the Fall'." Often, the procedure is supposed to be performed by spirits who dismember the shaman and strip the flesh from his bones, then put him back together and revive him. In more than one way, this death and resurrection represents the shaman's elevation above human nature. First, the shaman dies so that he can rise above human nature on a quite literal level. After he has been dismembered by the initiatory spirits, they often replace his old organs with new, magical ones (the shaman dies to his profane self so that he can rise again as a new, sanctified, being). Second, by being reduced to his bones, the shaman experiences rebirth on a more symbolic level: in many hunting and herding societies, the bone represents the source of life, so reduction to a skeleton "is equivalent to re entering the womb of this primordial life, that is, to a complete renewal, a mystical rebirth". Eliade considers this return to the source of life essentially equivalent to the eternal return. Third, the shamanistic phenomenon of repeated death and resurrection also represents a transfiguration in other ways. The shaman dies not once but many times: having died during initiation and risen again with new powers, the shaman can send his spirit out of his body on errands; thus, his whole career consists of repeated deaths and resurrections. The shaman's new ability to die and return to life shows that he is no longer bound by the laws of profane time, particularly the law of death: "the ability to 'die' and come to life again [ ] denotes that [the shaman] has surpassed the human condition." Having risen above the human condition, the shaman is not bound by the flow of history. Therefore, he enjoys the conditions of the mythical age. In many myths, humans can speak with animals; and, after their initiations, many shamans claim to be able to communicate with animals. According to Eliade, this is one manifestation of the shaman's return to "the illud tempus described to us by the paradisiac myths." The shaman can descend to the underworld or ascend to heaven, often by climbing the World Tree, the cosmic pillar, the sacred ladder, or some other form of the axis mundi. Often, the shaman will ascend to heaven to speak with the High God. Because the gods (particularly the High God, according to Eliade's deus otiosus concept) were closer to humans during the mythical age, the shaman's easy communication with the High God represents an abolition of history and a return to the mythical age. traced a parallel with the essays of another of Ionescu's disciples, Emil Cioran, while noting that Cioran's were "of a more exulted tone and written in the aphoristic form of Kierkegaard." Călinescu recorded Eliade's rejection of objectivity, citing the author's stated indifference towards any "naïveté" or "contradictions" that the reader could possibly reproach him, as well as his dismissive thoughts of "theoretical data" and mainstream philosophy in general (Eliade saw the latter as "inert, infertile and pathogenic"). The young writer was however careful to clarify that the existence he took into consideration was not the life of "instincts and personal idiosyncrasies", which he believed determined the lives of many humans, but that of a distinct set comprising "personalities". According to Eliade, the purpose of personalities is infinity: "consciously and gloriously bringing [existence] to waste, into as many skies as possible, continuously fulfilling and polishing oneself, seeking ascent and not circumference." Because of these arguments, some have accused Eliade of overgeneralization and "essentialism," or even of promoting a theological agenda under the guise of historical scholarship. However, others argue that Eliade is better understood as a scholar who is willing to openly discuss sacred experience and its consequences. For example, according to Wendy Doniger (Doniger, "Foreword to the 2004 Edition", Eliade, Shamanism, p. xv. ), Eliade has been accused "of being a crypto theologian"; however, Doniger argues that Eliade is better characterized as "an open hierogian". Likewise, Robert Ellwood (Ellwood, p. 111) denies that Eliade practiced "covert theology". In studying religion, Eliade rejects certain "reductionist" approaches. Eliade thinks a religious phenomenon cannot be reduced to a product of culture and history. He insists that, although religion involves "the social man, the economic man, and so forth", nonetheless "all these conditioning factors together do not, of themselves, add up to the life of the spirit." Using this anti reductionist position, Eliade argues against those who accuse him of overgeneralizing, of looking for universals at the expense of particulars. Eliade admits that every religious phenomenon is shaped by the particular culture and history that produced it:
<blockquote>When the Son of God incarnated and became the Christ, he had to speak Aramaic; he could only conduct himself as a Hebrew of his times [ ] His religious message, however universal it might be, was conditioned by the past and present history of the Hebrew people. If the Son of God had been born in India, his spoken language would have had to conform itself to the structure of the Indian languages. and even suggests the possibility of a "transconscious". By this, Eliade does not necessarily mean anything supernatural or mystical: within the "transconscious," he places religious motifs, symbols, images, and nostalgias that are supposedly universal and whose causes therefore cannot be reduced to historical and cultural conditioning.
Платониялық және "алғашқы онтология"
Элиаданың пікірінше, дәстүрлі адам заттардың «шынайылығына, ерекшелігіне тек трансценденттік шындыққа қатысу дәрежесінде ғана ие болатынын» сезінеді. Дәстүрлі адам үшін күнделікті әлем «мағынасыз», ал бір нәрсе осы әлемнен тек идеалды, мифтік үлгіге сәйкес келгенде ғана көтеріледі. Элиада осы шындыққа қатысты көзқарасты «алғашқы онтологияның» («болу» немесе «нақтылық» туралы ғылымның») негізгі бөлігі ретінде сипаттайды. «Діни білімнің құрылымы: Элиада мен Лонгерганның қасиеттімен кездесуі» еңбегінде Джон Дэниел Датоски, Элиада осы мәлімдеме арқылы «жалпы грек философиясына және әсіресе Платонның формалар теориясына, өзінің архетиптер мен қайталану теориясы үшін қарыз екенін» мойындады деп санайды. Алайда, Датоски «Элиаданың Платонға деген қарызын бағалауға тырысқанда сақтық таныту керек» дейді. Датоски дін профессоры Роберт Сегалдың Платонизм мен Элиаданың «алғашқы онтологиясы» арасындағы айырмашылықты келтіреді: Элиада үшін идеалды үлгілер – адам немесе заттың еліктеуі мүмкін немесе еліктемеуі мүмкін үлгілер; ал Платон үшін әрбір нәрсе үшін форма бар, және барлық нәрсе бар болғандықтан форманы еліктейді.
Экзистенциализм және секуляризм
Әртүрлі діндердің әртүрлі мәдени формаларының артында жалпыға ортақ бір нәрсе бар деп санайды: дәстүрлі адам, ол "әрқашан абсолютті шындық бар деп санайды, қасиетті, ол осы әлемнен асып түседі, бірақ осы әлемде өзін көрсетеді, солайша оны киелі етеді және оны шынайы етеді". Сонымен қатар, дәстүрлі адамның мінез-құлқы қасиетті арқылы мақсат пен мағынаға ие болады: "Тәңірдің мінез-құлқын еліктеп, адам өзін құдайларға жақын етеді және оны сақтайды, яғни нақты және маңызды". Дін тұрғысынан қарағанда, әлемде мифтік оқиғалар арқылы белгіленген объективті мақсат бар, оған адам өзін бейімдеуі керек: "Миф [дін адамдарына] оларды өмірлік тұрғыдан қалыптастырған бастапқы 'хикаяларды' үйретеді". Дүниенің мақсаты адам баласы ойлап тапқан нәрсе. Элиадтың пікірінше, осы жаңа "тұрақты жағдай" салдарынан қасиетті нәрселер дінсіз адамның "еркіндігіне" басты кедергі болады. Өзін тарихтың дұрыс жасаушысы деп санағандықтан, дінсіз адам сыртқы (мысалы, құдайлық) жүктелген тәртіпке немесе үлгіге мойынсұнуға тиіс деген барлық түсініктерге қарсы тұрады: қазіргі адам "өзін өзі жасайды, және ол өзін өзі және әлемді құтқаруға байланысты ғана толық жасайды. [ ] Ол соңғы құдайды өлтіргенше, шын мәнінде бостандыққа ие болмайды". Сонымен қатар, қазіргі замандағы адам "көп мифтерді және бүлінген салт-дәстүрлерді сақтап қалды". Мысалы, қазіргі заманғы әлеуметтік оқиғалар әлі де дәстүрлі бастау рәсімдеріне ұқсас, ал қазіргі романдарда мифтік мотивтер мен тақырыптар бар. Соңында, зайырлы адам мәңгілік қайта оралу сияқты нәрсеге қатысады: қазіргі әдебиетті оқып, "заманауи адам мифтер арқылы жүзеге асырылатын 'уақыттан шығу'мен салыстыратын 'уақыттан қашу' мүмкіндігін алады". Элиад тіпті ғалымдардың да дінге деген көзқарасын байқаған. Оның ойынша, қазіргі ғалымдарды қасиетті бастамаларға қайту құлшынысы қозғап отыр: өмір мен ақыл-ойының шығу тегі туралы алаңдаушылық іздеу; "табиғат құпияларына" қызығушылық; Материяның ішкі құрылымына ену және оны шешу талпынысы - бұл құштарлық пен қозғаулар бастапқы, бастапқы ғаламдық матрицаға деген құмарлықты білдіреді. Материя, субстанция - барлық нәрсенің бастауы, абсолютті бастауы. Элиадтың пікірінше, XIX ғасырда материализмнің өрлеуі "түп-тамыры" туралы діни ностальгияны ғылымға айналдыруға мәжбүр етті. Ол өзінің діндер тарихы саласын 19 ғасырда шығу тегімен машықталған салалардың бірі ретінде атайды: Діндер тарихының жаңа пәні осы мәдени контекстте тез дамыды. Әрине, бұл да осындай үлгіге сай болды: фактілерге позитивистік көзқарас пен діннің басталуының шығу тегін іздеу. Сол кездегі батыс тарихнамасының бәрі де шығу тегі туралы ізденіспен айналысты. Адам институттарының және мәдени шығармашылықтардың шығу тегі туралы бұл ізденіс табиғатшыны түрлердің шығу тегі туралы ізденіспен жалғастырады және толықтырады, биологтың өмірдің шығу тегін түсіну туралы арманы, геолог пен астрономның Жер мен Ғаламның шығу тегін түсінудегі әрекеті. Психологиялық тұрғыдан алғанда, "алғашқы" және "түпнұсқа" деген бірден-бір ностальгияны түсінуге болады. Кейбір жазбаларында Элиад қазіргі саяси идеологияларды секуляризация еткен мифология деп сипаттайды. Элиадтың айтуынша, марксизм "Жакын Шығыс пен Жерорта теңізі әлемінің үлкен эсхатологиялық аңыздарының бірін қабылдайды және жалғастырады, атап айтқанда: әділдердің ("сайланғандар", "мазаланғандар", "әділ", "миссионерлер", біздің күндерімізде пролетариат) алатын құтқарушы рөл, олардың азаптары әлемнің онтологиялық мәртебесін өзгерту үшін қолданылады ". Элиад Алтын ғасыр туралы кең таралған аңызды "бірқатар дәстүрлерге сәйкес, тарихтың басында және соңында" Карл Маркстың тапсыз қоғам туралы көзқарасының "прецеденті" ретінде қарастырады. Ақырында, ол Маркстың жақсылықтың (пролетариаттың) жамандыққа (буржуазияға) қарсы соңғы жеңісіне деген сенімі "нағыз мессиялық иудаистік-христиандық идеология" деп қарастырады. Қазіргі заманғы адам дінсіз деп мәлімдегеніне қарамастан, ол тарихи оқиғалардың сызықтық үдерісінен құндылық таба алмайды; тіпті қазіргі адам "тарихтың үрейін" сезінеді: "Бұл жерде де [ ] уақытпен күрес әрқашан бар, "өлі уақыттың", қырып-жойған және өлтіретін уақыттың салмағынан босату үміті бар". Бұл "тарихтың үрейі" қазіргі заманғы адамның алдында зорлық-зомбылық пен қауіп төндіретін тарихи оқиғалар туындаған кезде әсіресе өткір болады. Элиад реторикалық түрде қазіргі заманғы адам "тарихтың апаттары мен қорқыныштылықтарына - ұжымдық депортациялар мен жаппай қырғындардан бастап атомдық бомбалауларға дейін - одан әрі көре алмаса, қандай белгі, тарихи емес мағынаға ие болады?" деп сұрайды. Ол, егер мифтік оқиғалардың қайталануы ежелгі адамның көзінде тарихқа қасиетті құндылық пен мағына берсе, қазіргі адам қасиеттіні жоққа шығарды және осылайша өзінің құндылықтары мен мақсатын ойлап табуы керек екенін көрсетеді. Қасиеттінің тарихи оқиғаларға абсолютті, объективті құндылық беруі болмағандықтан, қазіргі адам "тарихқа қатысты релятивистік немесе нигилістік көзқарасқа" және одан туындайтын "рухани шөлейтке" тап болады. "Мәңгілік қайта оралу" мифінің 4-тарабында ("Тарихтың үрейі") және "Мифтер, армандар мен құпиялар" кітабының 9-тарабында ("Діни символизм және қазіргі адамның алаңдауы") Элиад діни ойлауды жоққа шығару қазіргі адамның алаңдауларының басты себебі екенін ұзақ пікір жасайды.
One could say that the anxious search for the origins of Life and Mind; the fascination in the 'mysteries of Nature'; the urge to penetrate and decipher the inner structure of Matter—all these longings and drives denote a sort of nostalgia for the primordial, for the original universal matrix. Matter, Substance, represents the absolute origin, the beginning of all things. Eliade believes the rise of materialism in the 19th century forced the religious nostalgia for "origins" to express itself in science. He mentions his own field of History of Religions as one of the fields that was obsessed with origins during the 19th century:
The new discipline of History of Religions developed rapidly in this cultural context. And, of course, it followed a like pattern: the positivistic approach to the facts and the search for origins, for the very beginning of religion. All Western historiography was during that time obsessed with the quest of origins. [ ] This search for the origins of human institutions and cultural creations prolongs and completes the naturalist's quest for the origin of species, the biologist's dream of grasping the origin of life, the geologist's and the astronomer's endeavor to understand the origin of the Earth and the Universe. From a psychological point of view, one can decipher here the same nostalgia for the 'primordial' and the 'original'. In some of his writings, Eliade describes modern political ideologies as secularized mythology. According to Eliade, Marxism "takes up and carries on one of the great eschatological myths of the Middle Eastern and Mediterranean world, namely: the redemptive part to be played by the Just (the 'elect', the 'anointed', the 'innocent', the 'missioners', in our own days the proletariat), whose sufferings are invoked to change the ontological status of the world." Eliade sees the widespread myth of the Golden Age, "which, according to a number of traditions, lies at the beginning and the end of History", as the "precedent" for Karl Marx's vision of a classless society. Finally, he sees Marx's belief in the final triumph of the good (the proletariat) over the evil (the bourgeoisie) as "a truly messianic Judaeo Christian ideology". Despite modern man's claims to be nonreligious, he ultimately cannot find value in the linear progression of historical events; even modern man feels the "terror of history": "Here too [ ] there is always the struggle against Time, the hope to be freed from the weight of 'dead Time,' of the Time that crushes and kills." This "terror of history" becomes especially acute when violent and threatening historical events confront modern man—the mere fact that a terrible event has happened, that it is part of history, is of little comfort to those who suffer from it. Eliade asks rhetorically how modern man can "tolerate the catastrophes and horrors of history—from collective deportations and massacres to atomic bombings—if beyond them he can glimpse no sign, no transhistorical meaning". He indicates that, if repetitions of mythical events provided sacred value and meaning for history in the eyes of ancient man, modern man has denied the Sacred and must therefore invent value and purpose on his own. Without the Sacred to confer an absolute, objective value upon historical events, modern man is left with "a relativistic or nihilistic view of history" and a resulting "spiritual aridity". In chapter 4 ("The Terror of History") of The Myth of the Eternal Return and chapter 9 ("Religious Symbolism and the Modern Man's Anxiety") of Myths, Dreams, and Mysteries, Eliade argues at length that the rejection of religious thought is a primary cause of modern man's anxieties.
Христиан діні мен тарихтың "құтқарылуы"
Мирча Элиаде Абрахамдық діндерді ежелгі, циклдік уақыт түсінігі мен қазіргі, сызықтық уақыт түсінігі арасындағы шешімді нүкте деп қарастырады, олардың жағдайында қасиетті оқиғалар алыс, бастапқы дәуірмен ғана шектелмей, тарих бойына жалғасатынын айтады: «уақыт енді [тек] мәңгілік қайтудың дөңгелек уақыты емес; ол сызықтық және қайта қайтарылмайтын уақытқа айналды». Ол христиандықты сызықтық, тарихи уақытты қабылдаған діннің ең көрнекті мысалы деп санайды. Құдай адам болып дүниеге келгенде, тарих ағысына енгенде, «барлық тарих теофанияға айналады». Элиаде айтуынша, «христиандық дін тарихты құтқаруға ұмтылады». Христиандықта қасиетті (Христос) адамзатты құтқару үшін кіреді, сонымен қатар тарихты «құтқару» үшін және қарапайым, тарихи оқиғаларды «тарихи емес хабарды жеткізуге қабілетті» нәрсеге айналдыру үшін тарихқа кіреді. Христиан дінінде Құдай өз еркімен Мәсіх ретінде тарихи уақытқа кіріп, одан кейін келген азапты қабылдады. Христоспен теңесу арқылы қазіргі заманғы адам ауыртпалық тарихи оқиғаларға қарсы тұруды үйрене алады. Элиаде пікірінше, дәстүрлі адам уақытты мифтік архетиптердің шексіз қайталануы ретінде көреді. Ал қазіргі заманғы адам мифтік архетиптерден бас тартып, сызықтық, тарихи уақытқа енді – осы тұрғыда, көптеген басқа діндерден өзгеше, христиандық дін тарихи уақытқа құндылық береді. Осылайша Элиаде қорытындылайды: «Христиандық дін «күліп түскен адамның» діні екені сөзсіз», ол «архетиптер мен қайталаулардың жұмағын» жоғалтқан қазіргі заманғы адамның діні».
"Қазіргі гностицизм", романтизм және Элиадтың ностальгиясы
"Мифологтар" Элиаде, Джозеф Кэмпбелл және Карл Юнг арасындағы ұқсастықты талдап, Роберт Элвуд үш қазіргі мифологтың, мифтер "уақытсыз шындықты" ашады деп сенетіндердің, ежелгі дәуірдегі "гностиктердің" рөлін орындағанын қорытты. "Гностицизм" аталымымен біріктірілген әртүрлі діни қозғалыстар негізгі доктриналарды ортақ пайдаланады: айналасы әлем фундаменталды түрде жаман немесе жат, біз өзіміз кінәлі емес түрде осы әлемге түсіп қалдық, және біз тек құпия білім (гнозис) арқылы ғана осы әлемнен құтылуға қабілеттіміз. Элвуд үш мифологты "толыққанды заманауи гностиктер" деп атады, мысалы, Август Римiнде немесе қазіргі Еуропада демократия тым оңай тоталитаризмге ұшырады, технология ыңғайлылық үшін де, соғыс үшін де бірдей қолданылды, ал зор байлық пен зұлым кедейлік қатар өмір сүрді. [ ] Көне және қазіргі гностиктер жауапты сыртқы оқиғалардың барысында емес, әлемнің басталуы, әлемнен жоғары және одан тысқары жатқан нәрселер және адам жанының құпия орындары туралы білімде іздеді. Мифологтар осылардың барлығына жауап беріп, көптеген адал ізбасарларды жинады. Элвудтың сөзіне сәйкес, мифологтар гностицизмнің негізгі доктриналарына сенеді (олар секуляризацияланған формада болса да). Элвуд сондай-ақ, мифологияны қазіргі зерттеуді ынталандырған Романтизм мифологтарға күшті әсер еткенін айтады. Романтиктер эмоция мен қиялдың ақылмен бірдей мәртебеге ие екенін баса көрсеткендіктен, Элвуд саяси шындықты "ақылға қонымды қарастырулармен емес, құмарлықты қоздыру қабілетімен танылады" деп санайды, сондықтан саяси шындық "алыс өткенде табылғанға бейім". Сонымен қатар, Элвуд Элиаденің жеке ностальгия сезімін дәстүрлі қоғамдарға деген қызығушылығының, тіпті оның теорияларының көзі ретінде анықтайды. Ол Элиаденің өзінің дәстүрлі адамның мифтік жұмаққа оралуы сияқты "мәңгілік оралуды" қалайтынын келтіреді: "Менің ең басты мақсатым – осы Тарихтан қашудың, өзімді символ, миф, ырым, архетиптер арқылы құтқарудың жолын табу". Элвудтың пікірінше, Элиаденің ностальгиясы Румыниядан жер аударылуымен күшейді: "Кейінгі жылдары Элиаде өзінің румындық өткеніне алғашқы халықтардың мифтік уақытқа деген сезімімен қарады. Ол қайтадан оған тартылды, бірақ онда өмір сүре алмайтынын және бәрі жақсы емес екенін білді". Ол бұл ностальгия, Элиаденің "жер аударылу – барлық адам өмірінің ең терең метафораларының бірі" деген сезімімен бірге, Элиаденің теорияларына әсер еткенін айтады. Элвуд мұны Элиаденің "Тарихтың қорқынышы" тұжырымдамасында көреді, ол қазіргі заманғы адамға енді қорғаныш бола алмайды. Ол бұл тұжырымдамада "қасиетті күшті болған және тарихтың қорқынышы көтерілмеген" бұрынғы заманға деген "ностальгиялық элементті" көреді.
Whether in Augustan Rome or modern Europe, democracy all too easily gave way to totalitarianism, technology was as readily used for battle as for comfort, and immense wealth lay alongside abysmal poverty. [ ] Gnostics past and present sought answers not in the course of outward human events, but in knowledge of the world's beginning, of what lies above and beyond the world, and of the secret places of the human soul. To all this the mythologists spoke, and they acquired large and loyal followings. According to Ellwood, the mythologists believed in gnosticism's basic doctrines (even if in a secularized form). Ellwood also believes that Romanticism, which stimulated the modern study of mythology, strongly influenced the mythologists. Because Romantics stress that emotion and imagination have the same dignity as reason, Ellwood argues, they tend to think political truth "is known less by rational considerations than by its capacity to fire the passions" and, therefore, that political truth is "very apt to be found [ ] in the distant past". In addition, Ellwood identifies Eliade's personal sense of nostalgia as a source for his interest in, or even his theories about, traditional societies. He cites Eliade himself claiming to desire an "eternal return" like that by which traditional man returns to the mythical paradise: "My essential preoccupation is precisely the means of escaping History, of saving myself through symbol, myth, rite, archetypes". In Ellwood's view, Eliade's nostalgia was only enhanced by his exile from Romania: "In later years Eliade felt about his own Romanian past as did primal folk about mythic time. He was drawn back to it, yet he knew he could not live there, and that all was not well with it." He suggests that this nostalgia, along with Eliade's sense that "exile is among the profoundest metaphors for all human life", influenced Eliade's theories. Ellwood sees evidence of this in Eliade's concept of the "Terror of history" from which modern man is no longer shielded. In this concept, Ellwood sees an "element of nostalgia" for earlier times "when the sacred was strong and the terror of history had barely raised its head".
Дау-дамайлар мен жер аударылу
Думитру Г. Даниэополь, Елиаде Лондонда болған кездегі әріптесі, кейіннен Елиаде өзін «Темір гвардия қозғалысының нұрлы жолы» және Кароль II-нің репрессиясының құрбаны ретінде таныстырғанын айтты. Бұл Ионесконың Легионерлік идеялармен шабыттанған зиялылардың мансабына жасаған қатал және лаконикалық шолуының бір бөлігі болып табылады, олардың көптегені оның достары және бұрынғы достары еді, бұл туралы ол Тюдор Виануға жолдаған хатында жазған. 1946 жылы Ионеско Петру Комарнескуге Елиаде мен Чиоранды көргісі келмейтінін, оларды «Мәңгілік легионерлер» деп санайтынын мәлімдеді. Элиадедің бұрынғы досы, 1946 жылы Париж конференциясына қатысқан коммунист Белу Зильбер, Елиадемен кездесуден бас тартты, оның «Темір гвардияға қатысы бар болғандықтан солшылдарды жамандады» деп мәлімдеді және оны Чиоранмен салыстырды («Олар екеуі де легионерлер, бірақ [Чиоран] адал»). Үш жыл өткен соң, Елиаде «Йога техникасы» еңбегін солшыл итальяндық «Giulio Einaudi Editore» баспасымен жариялауға дайындалып жатқанда оның саяси қызметі талқыланды. 1954 жылдың тамызында, Темір гвардияны эмиграцияда басқарған Хория Сима қозғалыстың ішіндегі бір топтың қарсылығына тап болғанда, Мирча Елиаденің есімі оны қолдағандардың тізіміне енгізілді, бірақ бұл оның келісімінсіз жасалған болуы мүмкін. Алайда, Роберт Элвудтың айтуынша, 1960-шы жылдары ол кездескен Елиаде мүлдем саяси көзқарастан алыс болған, «сол кездегі АҚШ-тағы ынталы саясаттан» қалысқан және «газет оқымаған» (Сорин Александреску да осы пікірмен келіседі). 1969 жылдан бастап Елиаденің өткені Израильде көпшілік пікірталыстың тақырыбына айналды. Сол кезде тарихшы Гершом Шолем Елиаденің көзқарастарын түсіндіруін сұрады, бірақ Елиаде оны дұрыс айқындамай, жалпылама жауап берді. Бұл әңгімеден кейін Шолем қанағаттанбағанын білдірді және Израильдің румын ғалымын қабылдай алмайтынын мәлімдеді. Елиаденің тағы бір румын шәкірті Андрей Ойштеану, Елиаде қайтыс болғаннан кейін оны білген адамдармен болған әңгімелердің нәтижесінде Кулианудың бұрынғы пікірлеріне күмәндана бастағанын және оның: «Мырза Елиаде ешқашан антисемит, Темір гвардия мүшесі немесе нацист болған емес. Бірақ, дегенмен, оның Темір гвардияға мен ойлағаннан гөрі жақын болғанына сенемін» деген қорытындыға келгенін атап өтті. Кулианумен даудың бастапқы кезеңінде Елиаде жазбаша түрде «Темір гвардияның және оның басшысы Корнелиу Зелеа Кодреануның объективті тарихын жазу мүмкін емес» деп шағымданды.