Кіріспе

"Темір қасқыр" 1928-1930 жылдары белсенді болған жартылай ресми литвалық әскери ұйым болды, оны премьер-министр Августинас Волдемарас басқарды. 1927 жылдың соңында билік басындағы Литва ұлттық одағы өз оппозициясын басу үшін құрды, оны итальяндық фашистік ұйым Қара көйлектер шабыттандырды. Ұйым құпия болды; 1928 жылдың мамыр айынан бастап ресми түрде спорттық одақ болды. Ұйым саяси қарсыластарын тыңдады, шектеулі физикалық мәжбүрлеумен айналысты және үгіт-насихат бастамаларын іске қосты. Оның 4000-нан астам мүшесі бар еді. 1929 жылы қыркүйекте Волдемарас премьер-министр лауазымынан шығарылғанда, Антанас Сметона өз адамдарын тағайындауға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталып, 1930 жылы 24 мамырда ұйым ресми түрде жабылды. Алайда, Вольдемараның жақтастары белсенді болып қалды және Вольдемаркандар ("Вольдемариандар", "Вольдемаристтер") деп аталды. Олар Сметонаға қарсы бірнеше төңкеріс ұйымдастырды, фашизмге деген ықыластары арта түсті және Литваны неміс басқарған кезде нацистермен жиі қызметтесті. 1941 жылы Литваның нацистік партиясын қолдау үшін "Темір қасқыр" қысқа уақытқа қайта құрылды.

Құрылуы мен ұйымдастырылуы

+ Темір қасқыр мүшелігі 1929 жылдың 1 маусымынан бастап Кәсібі бойынша Саны % Шаруалар 1631 39,1% Мемлекеттік қызметкерлер 1024 24,6% Полиция қызметкерлері 551 13,2% Студенттер 523 12,6% Қолөнершілер 192 4,6% Жұмысшылар 98 2,7% Басқалар 145 3,5% Жасы бойынша Саны % 21 жастан төмен 418 10% 21-40 3426 82,3% 40 жастан жоғары 320 7,7% Әскери қызмет бойынша Саны % Резервтегі офицерлер 194 4,7% Резервтегі сарбаздар 2126 51% Әскери қызметте 15 0,4% Әскери емес 1829 43,9% Жалпы 4164 100% Литвалық ұлтшылдар одағы 1926 жылғы желтоқсан төңкерісінің нәтижесінде билікке келді. 1927 жылы екі сәтсіз қарсы төңкеріс ұйымдастырылды, бірі наурыз айында және екіншісі қыркүйекте (Tauragė Revolt қараңыз). Сондықтан ұлтшылдар өздерін қауіпсіз сезінбейді. "Темір қасқыр" Вильнюстің құрылуы туралы аңызда айтылған, қасқырдың есімімен аталған, ол жаңа режимге қарсыластарымен күресуге көмектесу үшін құрылған. Ұйым 1928 жылы 8 қаңтарда ресми түрде құрылды, бірақ дайындық бірнеше ай бұрын басталды. Бұл партия Бенито Муссолиниге адал итальяндық фашистік ұйым - "Қара көйлектер" партиясынан бастау алды. Бастапқыда "Темір қасқыр" құпия ұйым болды. 1928 жылы 26 мамырда ол "Темір қасқыр" спорттық одағын құрды, оған ол төрағалық етті, ол оның қоғамдық маңдай ұйымына айналды. Бұл Литваның соғыстар аралығындағы жалғыз әскери спорт клубы болды. Құпия ұйым заңды спорттық одақтан ажырату үшін Литваның Ұлттық қорғанысы "Темір қасқыр" (Lietuvos tautinė apsauga "Geležinis vilkas") немесе жай ғана қорғаныс (Апсауга) деп аталды. Құпиялылық сақталғанына қарамастан, "Темір қасқырдың" бар екені белгілі болды. Оның басшысы премьер-министр Августинас Волдемарас болса, ұйымды Алгирдас Слисораитис басқарған Жоғарғы штаб (Vyriausiasis štabas) басқарды. Темір қасқырдың құрылымы әскери тәртіп пен иерархияға негізделген. Ұйымға полиция қызметкерлері, әскерилер, мемлекеттік қызметкерлер, сондай-ақ студенттер мен мұғалімдер тартылды. 1929 жылдың қаңтарында оның 252 топқа бөлінген 3500 мүшесі мен 1500 үміткері болды. 1 маусымға қарай оның 4164 мүшесі болды. "Темір қасқыр" арнайы мемлекеттік қаржыдан ішкі істер министрлігіне қаржыландырылды. Оның ұраны "Ұлттың ар-намысы және мемлекеттің өркендеуі" (Tautos garbė, valstybės gerovė) болды.

Күші қолдану

Отырыс мүшелері жаңа режимнің саяси қарсыластары туралы, жалпы жағдай мен халықтың көңіл-күйі туралы ақпарат жинады. Есептер Жоғарғы штабқа жіберілді, ол одан әрі іс-қимыл туралы шешім қабылдады. Егер шақырса, мүшелері Литвалық ұлтшылдар одағына наразылықтарды, төңкерістерді немесе басқа да үкіметтік қарсы тәртіпсіздіктерді басуға көмектесуі керек еді. Қауіп-қатерлерге тез жауап беру бойынша егжей-тегжейлі жоспарлар жасалды; Осыған байланысты Iron Wolf полиция мен әскерилердің функцияларын қайталады. Бұл жоспарлар іс жүзінде қолданылған жоқ, мүмкін, 1929 жылы 6 мамырда, күдіктілер Волдемарасқа қарсы сәтсіз өлтіру әрекеті жасалып, тұтқындалғаннан кейін. "Темір қасқыр" мүшелері саяси қарсыластарына қорқыту тәсілдерін қолданды. Алайда, темір қасқырдың зорлық-зомбылық әрекеттері туралы өте аз мәлімет бар, өйткені бұл жазбалардың көпшілігі 1930 жылы ұйым таратылған кезде жойылған. Олар қалалық көшелерде патрульдік бақылау жүргізді, белсенділерді қадағалады, кейде қоғамдық ұрыс-керіске түседі, әсіресе ұлттық азшылықтардың мүшелерімен (поляктар мен еврейлер). Темір қасқырдың біреуді өлтіргеніне дәлел жоқ. "Темір қасқыр" 1928 жылы тамыз айында газет редакторына қол сұғып, азаптаумен айналысқан. Бриджес полицияға шағымданғаннан бас тартып, отставкаға кетті; Momentas (Момент) газетін Iron Wolf мүшелері басып алды. 1929 жылдың басында темір қасқырлар тобының мүшелері Каунаста еврей дүкендерінің белгілерін бұзған; бұл жоғары тұрғандардың рұқсатысыз жасалды және қылмыскерлерге тәртіптік жазалар қолданылды. 1929 жылы мамыр айында Волдемарасқа жасалған қастандық әрекеттен кейін оқиғалар саны көбейді. Жоғарғы штаб кейбір экстремистік мүшелерін бақылаудан айырып, олардың қатарын тазарта бастады. Ең ауыр оқиға 1929 жылдың 1 мен 2 тамызы аралығында Каунастың Вилиямполе ауданында болды. Күндіз коммунистер наразылық акциясын ұйымдастырды, полиция 81 адамды, оның ішінде 76 яһудиді тұтқындады. Түнде бірнеше адам (ресми Литваның атыскерлер одағының мүшелері ретінде танылды) көшелерде патрульдік әрекет жасап, еврейлерден жеке куәлік беруді сұрай бастады. Яһудилер бұдан бас тартқанда, олар жолға шыққан әрбір яһудиді ұрып-соғып, қамап тастады. Келесі күні таңертең 30 яһуди полицияға шағым түсірді. Алғашында Литва Ұлттық одағының ресми баспасөзі қылмыскерлерді қорғап, кешірді. Бірақ кейін олар айыпты болып, 1932 жылдың мамыр айында 17 адам сотталды. Олардың 12-сі екі айдан тоғыз айға дейін түрмеге қамалды. "Темір қасқыр" туралы ешқандай мәлімет болмаған, бірақ ішкі істер министрі "Темір қасқыр" басшыларын өз адамдарын ұстап тұра алмағаны үшін кінәлады. Темір қасқыр саяси қарсыластарымен қарым-қатынас жасау үшін стратегия жасады. Полиция мен басқа билік органдарымен бірге Iron Wolf мүшелері ашық түрде үкіметтікке қарсы ұйымдардың мүшелерін (мысалы, Литва Коммунистік партиясының мүшелері немесе Plečkaitininkai деп аталатын) іздестіріп, ұстады. Халықтық және ықпалды Литва христиан-демократиялық партиясының және Литва халықтық шаруалар одағының мүшелері ұлтшылдар құрған Литва католик одағы (Lietuvos katalikų sąjunga) және Литва фермерлер бірлігі (Lietuvos ūkininkų vienybė) ұйымдарына қосылуға шақырылды. Ұлттықлер Литва Социал-демократиялық партиясының мүшелерін сифронға алу үшін ұйым құрмады, өйткені Iron Wolf-тің мүшелерінің өте аз бөлігі жұмысшылар болды.

Насихат және ілімдеу

Темір қасқыр өз мүшелерінің толықтай мойынсұнуын талап етті. Iron Wolf өзін саяси емес ұйым деп жариялады, оның саяси бағдарламасы жоқ және тек үкіметті қорқытуға қарсы белсенді күзетуде. Алайда, өте тез Iron Wolf көшбасшылары радикализм мен ұлтшылдық үшін демократияны қабылдамаған өз идеологиясын дамытты. Мүшелер "Темір қасқырдың" идеяларын насихаттау, үкіметті қолдаушы жиналыстарға қатысу, мақалалар жариялау және т.б. жаңа режимге халықтық қолдау бар деген иллюзия жасау. Оның үгіт-насихат жұмыстары қоғамның қасқырлануы (сувилькинимас) деп аталды. 1928 жылдан 1929 жылдың желтоқсанына дейін "Темір қасқыр" өзінің мерзімді (Ұлт жолы) журналын айына екі рет шығарды. Барлығы 84 саны жарық көрді. Ол Литвалық ұлтшылдар одағы шығарған басқа мерзімді басылымдарға қарағанда әлдеқайда радикалды болды. Осы мерзімдік басылымда Iron Wolf шовинистік екенін қорғамады, бірақ антисемиттік деген кез келген айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі құжаттарында Iron Wolf еврейлерге қарсы кез-келген артықшылықтарға тыйым салды, бірақ еврейлердің экономикалық ықпалын азайту және литвалық бизнесті қолдау бағдарламасын жасады (яғни "литвалықтарды еврейлердің экономикалық бағындыруынан босату"). Tautos kelias баспасында жемқорлық пен патриотизмнің жоқтығын әшкерелейтін мақалалар жарияланды. Газет жалған ақпараттар мен жамандау жариялағаны үшін бірнеше рет сотқа берілді. Мүшелерге Литваның атыскерлер одағына кіру міндеті берілді, оның халықтық отаршылдық құруға қатысты мақсаттары ұқсас болды. Оқшылар құрамына кіру мүшелерге күдік туғызбай қару алуға және оны қолдануды үйренуге мүмкіндік берді. Ақырында, Iron Wolf қарулы топқа кіріп, "идеологиялық сенімсіз" қызметкерлерді "тазалауды" жоспарлады. Iron Wolf спортты, әсіресе әскери дайындыққа байланысты спортты насихаттады. Оқ-жарақ спорты мен қару-жараққа ерекше көңіл бөлінді. Темір қасқыр әскери нұсқаушыларды жалдап, үш автоматты талап етті. 1928 жылдың күзінен бастап "Темір қасқыр" жастарды ұйымға тарту үшін әртүрлі мектептерде спорттық одақтың бөлімдерін құруға кірісті. Iron Wolf бөлімдері заңдық кедергілерге ұшыраған кезде, ұйым Литва Ұлттық одағының жастар бөлімшесі Жас Литва ұйымдастырған мектеп топтарымен жұмыс істеді. 1929 жылы сәуір айында Білім министрі мектеп оқу бағдарламасын әскери дайындық бойынша мақұлдады және "Темір қасқырдың" оқушылар топтарын ұйымдастыруына заңдық кедергілерді жойды. Сонымен қатар, Iron Wolf доктор Джонас Басанавичустың Ұлтшыл мұғалімдер одағына кіріп, оны "тазалау" және мектептерден "патриоттық емес" мұғалімдерді шығару үшін жұмыс істеді.

Құрылғыдан шығу

Темір қасқыр Волдемараға адал болған және оны президент Антанас Сметонаны құлату үшін қолданатынына деген аңыздар тараған. Сметона бірінші болып әрекет етіп, 1929 жылы 19 қыркүйекте Волдемарасты премьер-министр лауазымынан алып тастады. Сметона Слисораитистің отставкасын талап етті, бірақ ол бас тартты және Iron Wolf Сметонаға және Вольдемараға адал екіге бөлінді. Вольдемарастың жақтастары қудаланып, жасырын жүрді; көптеген басқа мүшелер орнынан кетті. 1930 жылы 30 қарашада Жоғарғы штабтың кеңсесі бомбаға ұшырады, бұл Сметонаға Вольдемараның жақтастарын толық көлемде қудалауға серпін берді. Литвалық ұлтшылдар одағы жаңа қолбасшыларды, Казис Матулевичюс пен Брунонас Штенчелисті орнатты, олар қатты қысқарған ұйымды тазартып, қайта ұйымдастыруға тырысты. "Таутос жолы" біздің "Таутос жолы" деп аталды. Алайда, ұйым толықтай бұзылып, 1930 жылы 24 мамырда ресми түрде жабылды. Спорттық одақ 1930 жылы 7 қарашада таратылды. Ескі темір қасқырдың Волдемарасқа адал еріктері жер асты тобы ретінде жалғасты. 1934 жылы оның мүшелері президент Сметонаға қарсы сәтсіз төңкеріс жасауға тырысты. Волдемарас түрмеге қамалды, бірақ 1938 жылы босатылып, Францияға көшті. Дегенмен, Волдемаркандар белсенділігін жалғастырды. 1941 жылы Литваны Германия басып алғаннан кейін олар "Темір қасқырды" қайта құрды. Ол нацистік SA немесе SS-ге ұқсас болуы керек және Литва ұлттық партиясын қолдайды [lt] (Литва нацистік партиясына сәйкес). Алайда 1941 жылдың желтоқсан айында партия ресми түрде жабылды.