Кіріспе

1902 жылы Теодор Герцльдің "Ескі жаңа жер" (Алтнеуланд; Тель-Авив, "Тел көктем";) романы - 1902 жылы саяси сионизмнің негізін қалаушы Теодор Герцльдің неміс тілінде жарық көрген утопиялық романы. Ол Герцльдің саяси "Дер Юденштат" (Иудей мемлекеті) атты кітапшасынан алты жыл өткен соң жарық көрді және Герцльдің еврейлердің Израиль еліне оралуы туралы көзқарасын кеңейтті, бұл Альтнеуландтың сионизмнің негізін қалаушы мәтіндердің біріне айналуына көмектесті. Оны идиш тіліне Израиль Исидор Елиашев (Алтнайланд. Варшава, 1902), ал еврейше Нахум Соколов Тель-Авив (сонымен қатар Варшава, 1902) деп атады, содан кейін жаңадан құрылған қала үшін қабылданған атау.

Сюжетке кіріспе

Роман Фридрих Лёвенбергтің, жас еврейлік вендік зиялының, еуропалық ыдырағаннан шаршаған, американдық Пруссия аристократтарына қосылған оқиғасын баяндайды. Олар 1902 жылы Тынық мұхиттың шалғайдағы аралына (олар Кук аралдарының бір бөлігі ретінде аталады, Раротонгаға жақын) зейнеткерлікке шықты. Тынық мұхитқа бара жатқанда Яффада тоқтаған олар Палестинаны артта қалған, кедей және аз халықты жер деп табады, бұл Герцльге 1898 жылы сапарында көрінді. Ловенберг пен Кингскорт келесі жиырма жылды аралда, өркениеттен оқшауланып өткізеді. Олар 1923 жылы Еуропаға қайтып оралғанда Палестинаға тоқтаған кезде, жердің түбегейлі өзгергенін көріп, таңғалады. "Жаңа қоғам" деп аталатын яһуди ұйымы Еуропалық яһудилер өздерінің Альтнеуленд жерін қайтадан тауып, қайтадан қоныстанғаннан кейін, Израиль жерінде өз тағдырын қайтарып алды. Елдің басшылары арасында Венадан келген кейбір ескі таныстары бар, қазір ол өркендеген және жақсы мекенделген, заманауи технологияға негізделген гүлденген кооперативтік индустриямен мақтана алады және еркін, әділ және космополиттік заманауи қоғамның мекені болып табылады. Хайфада Лёвенберг пен Решид Бей яһуди басшыларының бір тобымен кездеседі, олар оларды ел аралап шығады. Олар әртүрлі қалалар мен елді мекендерге, соның ішінде кибуц пен мошавқа барып, еврей қауымының әлеуметтік және экономикалық өзгерісіне куә болады. Олар сондай-ақ жаңа технологиялардың дамуы мен ғылыми зерттеулердің алдыңғы қатарлы еврей университетінің құрылуы туралы біледі. Арабтар еврейлермен тең құқықты иеленеді, Жаңа қоғамның басшыларының арасында араб инженері бар, ал елдегі саудагерлердің көпшілігі армяндар, гректер және басқа этникалық топтардың мүшелері. Дуэт жалпы сайлау науқаны кезінде келеді, оның барысында фанатикалық раввин елдің тек қана яһудилерге тиесілі екенін айтып, яһуди емес азаматтардың сайлау құқығынан айыруды талап етіп, саяси платформа құрып, ақыр соңында жеңіледі.

Негізгі тақырыптар

Герцльдің романында оның 1896 жылы жарық көрген "Дер Юденштат" (Иудей мемлекеті) кітабында жазылған еврейлердің ұлттық азаттыққа қол жеткізу жөніндегі көзқарасы суреттеледі. Идеологиялық және утопиялық, ол либералды және теңгерімді әлеуметтік модельді қабылдауға тиіс үлгілік қоғамды ұсынады, ол қазіргі заманғы әл-ауқат қоғамына ұқсайды. Герцль өзінің моделін "Мутюализм" деп атады және ол аралас экономикаға негізделген, жер мен табиғи ресурстардың, ауыл шаруашылығы кооперативтерінің, әл-ауқатының мемлекеттік меншігі, сонымен бірге жеке кәсіпкерлікті ынталандыру. Герцль Еуропаның таптық жүйесін жоққа шығарған, бірақ Еуропаның мәдени мұрасына адал болған. Алтнейландтағы яһудилер негізінен еврейше сөйлейтін деп елестетудің орнына, қоғам көп тілді. Тіл мәселесі егжей-тегжейлі талқыланбағанмен, идиш негізгі халық тілі, ал неміс тілі негізгі жазба тіл болып табылады. Еуропалық әдет-ғұрыптар, мысалы операға бару, театрдан рахат алу қайталанады. Иерусалим - парламент ("Конгресс") және еврей академиясының орталығы, ал елдің өнеркәсіптік орталығы - қазіргі Хайфа қаласы. Герцль Хайфа шығанағының заманауи терең су портын салуға мүмкіндік беретінін көрді. Герцльдің болжамы бойынша, "Аккодан Кармел тауына дейінгі жол бір үлкен саябақ сияқты көрінді". Герцль Иерусалимді суреттегенде Иерусалим ғибадатханасының қайта салынғанын көрсетті. Алайда, оның пікірінше, ғибадатхананы ескі ғибадатхана тұрған дәл сол жерде салудың қажеті жоқ еді, ал қазір мұсылмандық Аль-Акса мешіті мен Dome of the Rock өте сезімтал қасиетті орындары орналасқан. Ғибадатхананы Иерусалимнің басқа жерінде орналастыра отырып, Герцль ойлаған яһуди мемлекеті осы мәселе бойынша қазіргі Израильде кездесетін үлкен шиеленісті болдырмайды. Сонымен қатар, Герцль ойлап тапқан ғибадатханада ғибадат етудің негізгі түрі болған жануарлар құрбандығын қамтымайды ежелгі Иерусалим ғибадатханасы. Керісінше, Альтенуландта суреттелген ғибадатхана негізінен ерекше үлкен және әшекейленген синагога болып табылады, ол кез-келген басқа синагога сияқты қызмет көрсетеді. Кітапта айтылған ел ешқандай соғысқа қатыспайды және қарулы күштерін ұстамайды. Кітапта түсіндірілгендей, құрылтайшылар өздерінің кәсібіне барлық еуропалық державалардың келісімін алуға және кез-келген билік арасындағы бәсекелестікке түспеуге тырысты. Ал арабтар туралы айтатын болсақ, кітаптың жалғыз араб кейіпкері Рашид Бей арабтардың "елді дамытып, барлық адамдардың өмір сүру деңгейін көтерген" еврейлердің ағынына қарсы шығуға ешқандай себеп таппағанын түсіндіреді. Ұзақ уақыт өткеннен кейін, "Палестинаны отарлаудың жаңа қоғамы" деп аталатын сионисттік жарғылық компания түрік үкіметіне қолма-қол ақшамен 2 000 000 фунт стерлинг, жылына 50 000 фунт стерлинг және жылдық таза пайдасының төрттен бір бөлігін төлеу үшін "отарлайтын аймақтарға автономиялық құқықтарды" ала алды. Теориялық тұрғыдан алғанда, "Төбегейлі егемендік" "сұлтанға қалдырылды"; іс жүзінде, бірақ кітапта берілген толық сипаттама Османдық әкімшілігінің не елдің өміріндегі Османдық ықпалдың ең кішкентай ізін де атамайды. Алдын ала болжалған Ескі Жаңа Жердің аумағы 1967 жылы басып алынған жерлерді қоса алғанда, нақты Израильдің аумағынан әлдеқайда үлкен екені анық. Қазіргі Ливан жеріндегі Тир мен Сидон оның порт қалаларының бірі. 1967 жылы Израиль басып алған және 1973 жылы Сирияға қайтарылған Голан биіктігінің шеткі шетіндегі Кунейтра Герцльдің көзқарасы бойынша шығысқа қарай созылып жатқан теміржолдың табысты станциясы болды, оны "Жаңа қоғам" басқаратын көрінеді. Басқа бір деректерде "Евфратқа қарай темір жол бойындағы Дамаск пен Тадмор қалалары" (соңғысы қайта салынған Пальмира) туралы айтылған. Осман үкіметінен жалпы концессияны алғаннан кейін "Жаңа қоғам" жеке меншік иелерінен жерді сатып алуға кірісті. Кітапта көрсетілгендей, жер иелеріне төлеу үшін 2 миллион фунт жиналды. Бір ғана агент жерді аралап, бірнеше айдың ішінде "Жаңа қоғам" үшін бүкіл жердің иесі болды, әрине қарсылық пен сатудан бас тартуға тап болмады. Дандардың жоғалған тайпасы Теодор Герцльдің "Алтнеуланд" романының соңында пайда болады, онда басты кейіпкер Фридрих Лёвенберг және оның досы Решид Бей ежелгі Дандардың ұрпақтарынан шыққан, Қызыл теңіздегі шалғай аралда оқшауланған өмір сүретін адамдар тобын табады. Бұл оқиғаның мәні яһуди халқының қайта жаңғыруын бейнелеуде, олардың бай тарихи мұраларын сақтау мен дамытуға баса назар аударады. Жоғалға...

Тарихи контекст

Роман бірінші алия кезінде жарық көргендіктен, сионисттік идеяларды қалыптастыруда маңызды болды. Олтнеуланд сонымен қатар Герцльдің технология мен прогрестің маңыздылығына деген сенімін көрсетеді. Романдағы еврей мемлекеті - ғылыми және технологиялық инновацияларды атап өтетін және бағалайтын өте дамыған қоғам. Бұл Герцльдің еврей халқына қазіргі заманғы әлемде табысқа жету үшін заманауилықты қабылдау керек деген сенімін көрсетеді. Сонымен қатар, Альтнеуланд Герцльдің әлеуметтік теңдікке деген берік адамы және көпмәдени еврей қоғамы идеясын атап өтті. Роман еврейлер мен арабтар тату өмір сүретін еврей мемлекетін суреттейді, бұл әртүрлі қауымдар арасындағы өмір сүрудің және өзара құрмет көрсетудің маңыздылығына деген Герцльдің сенімін көрсетеді. Альтнеуландта, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында саяси қозғалыс ретінде сионизмнің өрлеуі кезінде, Палестинада еврей мемлекетін құруға ұмтылған еврей ұлтшылдықтың жаңа түрі пайда болды. Сионисттік қозғалысты көптеген факторлар қозғады: Еуропада антисемитизмнің агрессивті өсуі, еврейлердің бірлік сезімі мен ынтымағы, сондай-ақ еврейлер қуғын-сүргінсіз өмір сүретін және өз қоғамында азшылыққа айналып кетпейтін отаны туралы тілек Теодор Герцль сияқты адамдар бастаған сионизмнің жаңа толқынына ықпал етті. Роман Герцльдің жаңа формасы - әдебиет арқылы білдірілген саяси философиясын тікелей көрсетеді. Роман еврей халқының дәстүрлі діни және мәдени болмысынан ауытқушылықты білдіретін заманауи, демократиялық және көпмәдени еврей мемлекетін ұсынды. Герцль еврейлердің өзін-өзі анықтау маңыздылығын және еврей халқының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін еврей мемлекетінің қажеттілігін атап өтті. Герцль еврей қауымы - бір ұлт, қазіргі заманда өмір сүру үшін оған өз мемлекетінің болуы қажет деп сенді. Бұл идея сионизмнің тірегі болды және кейін Израиль мемлекетінің құрылуына қажеттілік туды.

Мұра

Кітапты еврей тіліне Нахум Соколов дереу аударды, оған "Тел-Авив" деген поэтикалық атау берді, "эски" үшін "тел" ("ежелгі үйінді") және "жаңа" үшін "авив" ("көктем") қолданылды. Бұл есім Езекиел кітабында кездеседі, онда ол исраилдіктер жер аударылған Бабылдағы бір орын үшін қолданылады. Кітаптың еврейше атауы 1909 жылы "Ахузат Байит" деп аталатын Жаффаның жаңа маңындағы ауданның атауы ретінде таңдалды. "Ойлы мекен". Жаңа атау, Тель-Авив, түпнұсқаның орнын бір жылдан кейін ғана, 1910 жылы, алдымен кеңейтілген қоныстанды, енді оған тағы екі көршілес аудан кіреді. Ақыр соңында Тель-Авив "алғашқы [заманауи] еврей қаласы" және Исраилдің экономикалық және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Сонымен қатар, 1948 жылдан кейін жазылған және 1960 жылы Алекс Бейн басып шығарған Герцль өмірбаянының еврей тіліндегі алғашқы басылымында "Ескі жаңа жер" жинағына негізделген тарихи көзқарастың өзгерістері көрініс тапты. Қысқаша мазмұнда "Алтноуланд" басылымының контурлары 1938 жылы басылған басылымнан әлдеқайда қысқа болды. Қысқаша қорытынды Герцльдің Альтнеуланд Палестинасы мен Осман империясының арасындағы өзара әрекеттестіктің егжей-тегжейін қамтымады. Алайда, еврей мемлекетінің құрылуынан кейін Герцльдің Альтнеуланд Палестинасына қатысты көптеген басқа сілтемелерде бұл ақпарат жоқ екенін атап өту маңызды. Герцльдің досы Феликс Салтен 1924 жылы Палестинаға барып, Герцльдің арманының қалай орындалатынын көрді. Келесі жылы Салтен өзінің саяхат кітабына "Neue Menschen auf alter Erde" ("Ескі топырақтағы жаңа адамдар") деген атау берді.