Кіріспе

Ғылыми фантастикадағы құрылғы Ғылыми фантастикада уақыт көруші, уақытша көруші немесе хроноскоп - уақыт аралығында басқа бір нүктеге көз жеткізуге мүмкіндік беретін құрылғы. Бұл ұғым 19-шы ғасырдың аяғынан бастап пайда болды, бұл уақыт саяхат фантастикасының маңызды, бірақ салыстырмалы түрде түсініксіз субжанры болып табылады және әртүрлі БАҚ-та, соның ішінде әдебиетте, кинода және теледидарда пайда болады. Әдетте, әңгімелер технологияны алдыңғы қатарлы ғылымға сілтеме жасай отырып түсіндіреді, кейде оның орнына табиғаттан тыс нәрселерді шақырады. Әдетте өткенді ғана байқауға болады, кейде болашақты көрсете алатын уақыт көрермендері пайда болады; бұл құрылғылар кейде болашақ туралы қандай ақпарат алуға болатыны бойынша шектеледі. Бұл түсініктің басқа да түрлеріне өткенді тыңдай алу, бірақ оны көре алмау жатады. Авторлардың уақыт машиналары туралы емес, уақыт көрермендері туралы жазуды таңдауының бір себебі - уақыт парадокстары мәселесін болдырмау. Қайталанатын қосымшаларға тарихты зерттеу, қылмыстарды шешу және көрермендерге тарихи оқиғаларды көрсету түріндегі ойын-сауық кіреді. Өткенге соңғы секундтағыдай оқиғалар кіретіндіктен, құпиялылық осындай құрылғылармен шектелуі мүмкін; бірнеше әңгімелер оның салдарын зерттейді. Басқа оқиғалар болашақтағы көрермендердің назарына түсудің әсерін қарастырады. Өткен оқиғаларға күтілмеген әсер ету уақыт көрушілер туралы әңгімелерде жиі кездесетін мотив болып табылады және бұл жанама әсерді пайдалану кейбір әңгімелерде пайда болады.

Тұжырымдама

Ең қарапайым түрінде уақыт көруші - бұл тек өткенді байқауға мүмкіндік беретін құрылғы. Уақыт машинасынан айырмашылығы, пайдаланушы бір сәттен екінші сәтке ауыстырылмайды. Ең қатаң анықтама бойынша ол өткенді өзгерте алмайды; Тағы бір түрлендіру өткенді көрудің орнына тыңдауды қамтиды. Айзек Азимовтың 1956 жылғы "Өлі өткен" атты әңгімесінде экзотикалық нейтрино қасиеттері, Камил Фламмарионның 1872 жылғы "Рецит де л'инфини" (кейіннен 1887 жылғы "Люмен" романына айналды) еңбегінде рух жарықтан жылдам жүретін осы әсерді жүзеге асырады, ал Флоренс МакЛандбургтің 1873 жылғы "Автомат құлағы" атты әңгімесінде титуллы құрылғы өткенді тыңдауға мүмкіндік береді. Фильмде алғаш рет 1918 жылы түсірілген "The Ghost of Slumber Mountain" фильмінде көрінді. 1956 жылы Айзек Азимовтың "Өлі өткен" атты қысқа әңгімесінде тарихшы уақыт көруші арқылы ежелгі Карфагенді зерттеуге қуанады, бірақ құрылғының соңғы 120 жылды көруге ғана шектелгенін біледі. Генри Бедфорд Джонстың 1938-1939 жылдардағы "Обливионнан кернейлер" сериясында уақыт көруші ғалымдарға әр түрлі аңыздардың түсіндірмелерін табуға мүмкіндік береді.

Ойын-сауық

1926 жылы Гарднер Хантингтің "Викарион" романы уақыт көрермендерін ойын-сауық үшін пайдаланудың алғашқы үлгісі болып табылады; 1956 жылы Исаак Азимовтың "Өлі өткен" атты қысқа әңгімесінде оны қолдану осы себеппен үкімет тарапынан тоқтатылған. Кейбір әңгімелерде өткен уақыт қасақана өзгертіледі.

Болашақ уақыт көрермендері

Сирек кезде, уақыт көрушілерді өткенге қарағанда болашақты байқауға мүмкіндік беретін ретінде суреттеп көрсетуге болады. Ал 1960 жылы "Твайлайт Зона" эпизодындағы "Ең ерекше камера" деген фильмде құрылғы болашаққа тек бес минутқа ғана жетеді. 1924 жылы "Құқықшы болашақшы" атты қысқа фильмде ойыншыға болашақты көретін құрылғыны сатып алу ұсынылады, ол қандай жылқыға ставка жасағанын білу үшін пайдалануға ниетті, бірақ құрылғы жалған болып шығады. Джон Кэмпбеллдің 1936 жылы жазған "Елиминация" атты әңгімесі хроноскоп өткенді де, болашақты да көрсете алады.