Кіріспе
Ғылыми фантастикадағы құрылғы Ғылыми фантастикада уақыт көруші, уақытша көруші немесе хроноскоп - уақыт аралығында басқа бір нүктеге көз жеткізуге мүмкіндік беретін құрылғы. Бұл ұғым 19-шы ғасырдың аяғынан бастап пайда болды, бұл уақыт саяхат фантастикасының маңызды, бірақ салыстырмалы түрде түсініксіз субжанры болып табылады және әртүрлі БАҚ-та, соның ішінде әдебиетте, кинода және теледидарда пайда болады. Әдетте, әңгімелер технологияны алдыңғы қатарлы ғылымға сілтеме жасай отырып түсіндіреді, кейде оның орнына табиғаттан тыс нәрселерді шақырады. Әдетте өткенді ғана байқауға болады, кейде болашақты көрсете алатын уақыт көрермендері пайда болады; бұл құрылғылар кейде болашақ туралы қандай ақпарат алуға болатыны бойынша шектеледі. Бұл түсініктің басқа да түрлеріне өткенді тыңдай алу, бірақ оны көре алмау жатады. Авторлардың уақыт машиналары туралы емес, уақыт көрермендері туралы жазуды таңдауының бір себебі - уақыт парадокстары мәселесін болдырмау. Қайталанатын қосымшаларға тарихты зерттеу, қылмыстарды шешу және көрермендерге тарихи оқиғаларды көрсету түріндегі ойын-сауық кіреді. Өткенге соңғы секундтағыдай оқиғалар кіретіндіктен, құпиялылық осындай құрылғылармен шектелуі мүмкін; бірнеше әңгімелер оның салдарын зерттейді. Басқа оқиғалар болашақтағы көрермендердің назарына түсудің әсерін қарастырады. Өткен оқиғаларға күтілмеген әсер ету уақыт көрушілер туралы әңгімелерде жиі кездесетін мотив болып табылады және бұл жанама әсерді пайдалану кейбір әңгімелерде пайда болады.
In science fiction, a time viewer, temporal viewer, or chronoscope is a device that allows another point in time to be observed. The concept has appeared since the late 19th century, constituting a significant yet relatively obscure subgenre of time travel fiction and appearing in various media including literature, cinema, and television. Stories usually explain the technology by referencing cutting edge science, though sometimes invoking the supernatural instead. Most commonly only the past can be observed, though occasionally time viewers capable of showing the future appear; these devices are sometimes limited in terms of what information about the future can be obtained. Other variations on the concept include being able to listen to the past but not view it. One reason authors may choose to write about time viewers rather than time machines is to circumvent the issue of temporal paradoxes. Recurring applications include studying history, solving crimes, and entertainment in the form of displaying historic events to an audience. Because the past includes events as recently as the previous second, privacy may be compromised by such devices; several stories explore the implications thereof. Other stories examine the effects of being observed by onlookers further into the future. An unanticipated influence on past events is a common motif in stories about time viewers, and exploiting this side effect appears in some stories.
Тұжырымдама
Ең қарапайым түрінде уақыт көруші - бұл тек өткенді байқауға мүмкіндік беретін құрылғы. Уақыт машинасынан айырмашылығы, пайдаланушы бір сәттен екінші сәтке ауыстырылмайды. Ең қатаң анықтама бойынша ол өткенді өзгерте алмайды; Тағы бір түрлендіру өткенді көрудің орнына тыңдауды қамтиды. Айзек Азимовтың 1956 жылғы "Өлі өткен" атты әңгімесінде экзотикалық нейтрино қасиеттері, Камил Фламмарионның 1872 жылғы "Рецит де л'инфини" (кейіннен 1887 жылғы "Люмен" романына айналды) еңбегінде рух жарықтан жылдам жүретін осы әсерді жүзеге асырады, ал Флоренс МакЛандбургтің 1873 жылғы "Автомат құлағы" атты әңгімесінде титуллы құрылғы өткенді тыңдауға мүмкіндік береді. Фильмде алғаш рет 1918 жылы түсірілген "The Ghost of Slumber Mountain" фильмінде көрінді. 1956 жылы Айзек Азимовтың "Өлі өткен" атты қысқа әңгімесінде тарихшы уақыт көруші арқылы ежелгі Карфагенді зерттеуге қуанады, бірақ құрылғының соңғы 120 жылды көруге ғана шектелгенін біледі. Генри Бедфорд Джонстың 1938-1939 жылдардағы "Обливионнан кернейлер" сериясында уақыт көруші ғалымдарға әр түрлі аңыздардың түсіндірмелерін табуға мүмкіндік береді.
In the 1938–1939 Trumpets from Oblivion series by Henry Bedford Jones, a time viewer allows scientists to discover the explanations for various myths, and two war veterans use a time viewer to create historical films in order to dispel public misconceptions about the American Revolution and the American Civil War in the 1947 novelette "E for Effort" by T. L. Sherred.
Ойын-сауық
1926 жылы Гарднер Хантингтің "Викарион" романы уақыт көрермендерін ойын-сауық үшін пайдаланудың алғашқы үлгісі болып табылады; 1956 жылы Исаак Азимовтың "Өлі өткен" атты қысқа әңгімесінде оны қолдану осы себеппен үкімет тарапынан тоқтатылған. Кейбір әңгімелерде өткен уақыт қасақана өзгертіледі.
Болашақ уақыт көрермендері
Сирек кезде, уақыт көрушілерді өткенге қарағанда болашақты байқауға мүмкіндік беретін ретінде суреттеп көрсетуге болады. Ал 1960 жылы "Твайлайт Зона" эпизодындағы "Ең ерекше камера" деген фильмде құрылғы болашаққа тек бес минутқа ғана жетеді. 1924 жылы "Құқықшы болашақшы" атты қысқа фильмде ойыншыға болашақты көретін құрылғыны сатып алу ұсынылады, ол қандай жылқыға ставка жасағанын білу үшін пайдалануға ниетті, бірақ құрылғы жалған болып шығады. Джон Кэмпбеллдің 1936 жылы жазған "Елиминация" атты әңгімесі хроноскоп өткенді де, болашақты да көрсете алады.