Кіріспе
Иранға, ирандықтарға және ирандық мәдениетке қатысты теріс иррационалды көзқарас Иранға қарсы сезім немесе иранофобия, сонымен қатар парсыға қарсы сезім немесе персофобия деп аталады, бұл ирандықтарға қарсы ұлттық және мәдени қатысына деген иррационалды жеккөрушілік негізінде дұшпандық, жеккөрушілік, кемсітушілік немесе бейбітшілік сезімдері мен көріністерін білдіреді. Керісінше, бір адам ирандықтарға деген сүйіспеншілік сезімін немесе қызығушылықты бірдей себептермен білдіреді, ол Иранфилия немесе Персофилия деп аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ирандықтарға (әсіресе парсыларға) қарсы кемсітушілік пен алалаушылық араб әлемінде, әсіресе VII ғасырда Иранды арабтар жаулап алғаннан бері қайталанатын тақырып болды.
Anti Iranian sentiment or Iranophobia, also called anti Persian sentiment or Persophobia, refers to feelings and expressions of hostility, hatred, discrimination, or prejudice towards Iranian people on the basis of an irrational disdain for their national and cultural affiliation. The opposite phenomenon, in which one holds notable feelings of love or interest towards Iranian people for the same reasons, is known as Iranophilia or Persophilia. Historically, discrimination and prejudice against Iranians (and against Persians in particular) has been a recurring theme in the Arab world, particularly since the Arab conquest of Iran in the 7th century.
"Ажам" сөздері
"ʻajam" сөзі "JM" түбірінен алынған және "аңайсыз, түсініксіз және / немесе түсініксіз" дегенді білдіреді, бұл "ʻarabi" сөзінен айырмашылығы бар, бұл "аңайлы, түсінікті; араб тілімен кемелді". "Ажам" сөзі "қаңқалап сөйлейтін" немесе "сөйлеуде қиындықтары бар" деген мағынаға ие болды, бұл славян этнониміне және олардың немістерге қатысты "сөйлеусіз" деген сөзді қолдануына ұқсас. Бұл термин "әсіресе парсыларға қатысты қолданылды", ал екі терминнің айырмашылығы исламға дейінгі және ертедегі әдебиеттерде (ʻAjam Temtemī) кездеседі. "Жалпы алғанда, ажам - арабтар ертедегі исламдағы әлеуметтік және саяси басымдықтары үшін қолданған қорлаушы термин. " деген тақырыпта жазылған. Араб сөздіктерінде "аджами" сөзі араб еместердің бәріне қолданылады делінгенмен, бұл атау негізінен парсыларға қолданылған.
Зороастризмге негізделген қорлаулар
Көптеген сунниттік фундаменталистік арабтар парсыларды "отқа табынушылар" және "маджус" деп атап, оларға қарсы қорлау сөздерін қолданады. Маджус немесе мажуси (ماجوس) - зороастризмдегі абыздарға арналған арабша термин.
Омейяд дәуірі
Патрик Клаусон: "Ирандықтар Омейядтардың билігінен бас тартты. Омейядтар дәстүрлі араб аристократиясынан шыққан. Олар басқа арабтармен некеге тұрып, этностық жіктелуді қалыптастырды, бұл ирандықтарды кемсітті. Арабтар Иранның дәстүрлі бюрократиясын қабылдаса да, арабтардың тайпалық қатынастары ирандықтарды кемсітті". Көптеген араб мұсылмандары ирандықтар арабтар сияқты киінбеуі керек деп сенді, және басқа да көптеген кемсітушіліктер болды. Мұғуавия I Ирактың сол кездегі губернаторы Зыяд ибн Абихке хат жолдаған деп айтылады: "Исламды қабылдап, Омар ибн Хаттобтың стилін таңдаған мауалилер мен ажамдарға назар аударыңыз, өйткені бұл олар үшін қорлық пен кемсіту. Арабтар өздерінің әйелдерін алсын, ал олардың әйелдері арабтармен некелеспейді. Арабтар мұрагерлік алсын, бірақ олар арабтардың мұрагерлері болмасын. Оларға мал-мүлкін, мал-мүліктерін аз беріп, соғыстарында алдыңғы қатарға шығарып, жолдарды күтіп, ағаштарды кесіп, жамағат намаздарында арабтардың имамы болмасын. Арабтар барда, олардың ешқайсысы намаздың алдыңғы қатарында болмасын. Сол себепті де араларындағы бірде-бір адамды (жалған тәңірлерге) сенбейтіндердің елшілері етіп тағайындамаңдар! Мұсылмандар үшін ереже мен шешім қабылдау үшін олардың ешқайсысы да губернатор болмауға тиіс, өйткені бұл Омардың стилі мен әдеті еді. Мұхаммедтің үмметі, әсіресе, Бани Умайяның үмметі, оны өте жақсы жазаласын. Омейядтар тұсында көптеген мавлалар (арап емес мұсылмандар) меценаттың қолдауымен араб мұсылмандарымен тең мәртебеге ие болды, бірақ олар әдетте мәдени бейімділіктің құрбаны болды және кейде құлдың теңдігіне қаралды. Сол кездегі деректерге сүйенсек, мавлаларды қатаң ұстау жалпы ережеге айналған. Омейядтардың билігі кезінде олар үкіметтегі кез келген лауазымнан бас тартылды. Омейид арабтары мауалидің куньяға ие болуына кедергі жасады, өйткені араб тек куньяға лайық деп саналды. Олар араб болмағаны үшін салық төлеуге міндетті болды: Ислам империясы шын мәнінде араб патшалығы болған Исламның алғашқы ғасырларында, араб иелерінің немесе кланының мауали немесе 'клиенттері' ретінде исламға барған сайын көбірек айналған ирандықтар, Орталық Азиялықтар және басқа да араб емес халықтар, тәжірибеде араб мұсылмандарымен салыстырғанда әлеуметтік-экономикалық және нәсілдік мәртебеге ие болды, бірақ мауалидің өзі империяның мұсылман емес азаматтарынан, Ахл әл Диммадан ('келісім халқы') жақсырақ болды. Мысалы, ةавали арнайы салықтар төледі, көбінесе джизьяға (салық) және харадж (жер салығы) сияқты, олар зороастрийлер мен басқа да мұсылман емес субъектілерге салынады, бұл салықтарды араб мұсылмандары ешқашан төлемеген.
And keep an eye on the Mawali (non Arab) and those Ajam who have accepted Islam and choose the style of Umar Ibn Khattab in dealing with them because in that is humiliation and degradation for them. And let Arab marry their women but their women should not marry Arab. Let Arab be their inheritors but they should not be inheritors of Arab. Reduce their subsistence and benefits and make them go in front in wars and let them maintain the roads, cut the trees and do not let them be the Imam of Arab in congregational prayers and do not let anyone of them be in the front row of prayer when Arab are present, unless the row is not completed by Arab. Do not appoint anyone of them as a Governor on the border of Muslims and do not appoint anyone as a Governor in any city. No one from them should be a Governor for making rules and decisions for Muslims because this was the style and habit of Umar. May Allah, from the Ummah of Muhammad (S. A. W), and particularly from Bani Umayyah reward him, reward him greatly |Mu'awiyaMistreatment of Iranians and other non Arabs during the early period of Islam is well documented. Under the Umayyads, many mawlas (non Arab Muslims) employed by a patron enjoyed favourable positions as equal to Arab Muslims, but they were generally victims of cultural bias and even sometimes considered to be on an equal footing of a slave. According to sources of that time, the mistreatment of mawlas was a general rule. They were denied any positions in the government under Umayyad rule. The Umayyid Arabs are even reported to have prevented the mawali from having kunyahs, as an Arab was only considered worthy of a kunya. They were required to pay taxes for not being an Arab:
During the early centuries of Islam when the Islamic empire was really an Arab kingdom, the Iranians, Central Asians and other non Arab peoples who had converted to Islam in growing numbers as mawali or 'clients' of an Arab lord or clan, had in practice acquired an inferior socio economic and racial status compared to Arab Muslims, though the mawali themselves fared better than the empire's non Muslim subjects, the Ahl al Dhimmah ('people of the covenant'). The ةawali, for instance, paid special taxes, often similar to the jizyaا (poll tax) and the kharaj (land tax) levied on the Zoroastrians and other non Muslim subjects, taxes which were never paid by the Arab Muslims.|Farhad Daftary|
Парсы әдебиетіндегі сілтемелер
Заринкуб өзінің "Екі ғасырлық үнсіздік" атты кітабында Персияны исламдық жаулап алғаннан кейінгі екі ғасыр ішінде жеңімпаз арабтардың әдебиетке, тілге, мәдениетке және қоғамға әсері туралы ұзақ талқылауды ұсынады.
Иран тілдерін жою
Сасанидтер империясын исламдықтар жаулап алғаннан кейін, Оммаядтар әулетінің тұсында, араб жаулап алушылары бүкіл империядағы бағындырылған халықтардың негізгі тілі ретінде араб тілін таңуды бастады. Дивандағы иран тілдерінің таралуына риза болмаған Хаджадж ибн Юсуф жаулап алынған жерлердің ресми тілін араб тіліне ауыстыруды бұйырды, кейде күшпен. Бирунидің айтуынша, Әл-Хаджадж ибн Юсуфтың қолбасшылығындағы Құтайба бин Мұслим әскери экспедициямен Хоразмға жіберіліп, оны екінші рет жаулап алған кезде, Хоразмның тарихы, ғылымы мен мәдениеті туралы білетін Хоразмның ана тілін жазған адамды тез өлтірді. Ол содан кейін олардың барлық зороастрий діни қызметкерлерін өлтіріп, кітаптарын өртеп, ысырап етті, ақырындап тек сауатсыз адамдар ғана қалды, олар жазуды білмеді, сондықтан олардың тарихы негізінен ұмытылды. Ал Ағаниде парсы тілінде сөйлейтін адамдарды азаптау туралы мәліметтер де берілген.
When Qutaibah bin Muslim under the command of Al Hajjaj bin Yousef was sent to Khwarazmia with a military expedition and conquered it for the second time, he swiftly killed whoever wrote the Khwarazmian native language that knew of the Khwarazmian history, science and culture. He then killed all their Zoroastrian priests and burned and wasted their books, until gradually the illiterate only remained, who knew nothing of writing and hence their history was mostly forgotten.|Biruni From The Remaining Signs of Past Centuries|
It is difficult to imagine the Arabs not implementing anti Persian policies in the light of such events, writes Zarrinkoub in his famous Two Centuries of Silence, where he exclusively writes of this topic. Reports of Persian speakers being tortured are also given in al Aghānī.
Сафавилердің Иранды шиит исламға айналдыруынан кейін
Шииттік ислам Иран Әли (Мұхаммедтің інісі және күйеу баласы) мен оның ұрпақтарына әрқашан жанашырлық танытып келеді. Персияның басым көпшілігі сүнниттер болған кезде де, бұл әлі де айқын болды, бұл сол дәуірден қалған жазбалардан көрінеді. Мысалы, Руми "Алиден үйрен" деген бөлімде Әлиді мадақтайды. Онда Әлидің оны шайқаста жеңіп жатқанда бетіне түкіріп алған адамды өлтіруден бас тартқаны туралы түсіндірме жазылған. Әлидің ұрпағын мадақтайтын парсы әдебиеті кең тараған. Бұл Әлидің парсыларды арабтармен тең деп қарастырғаны туралы көптеген дәстүрлерден туындайды. Бірнеше шиит дереккөздері араб пен ирандық әйел арасындағы дау туралы айтады. Істі төрелікке беру үшін 'Алиге тапсырғаннан кейін, 'Али екеуінің арасында ешқандай кемсітушілікке жол бермеді. Оның бұл шешімін араб әйелінің наразылығы қозғайды. Сонда Әли (р.а.): "Мен Құранда Исмағұлдың ұрпақтарының Ираннан артық екендігін байқамаймын", - деді. Тағы бір дәстүрге сәйкес, бірде Әли Куфа қаласында уағыз айтып отырғанда, араб әскерінің қолбасшысы Аш'ас ибн Қаис: "Әмір әл Моменен! Ирандықтар сіздердің көз алдыңызда арабтарды жеңіп жатыр, ал сіздер бұған ештеңе істемейсіздер! Содан кейін ол: "Мен оларға арабтардың кім екенін көрсетемін!" - деп айқайлады. Әли бірден: "Сүйекті арабтар жұмсақ төсектерде тынығатын болса, ирандықтар ең ыстық күндері Құдайға ұнамды болу үшін көп жұмыс істейді. Арабтар менден не күтеді? Ирандықтарды қорлап, қанаушы болу! Мен ядроны бөліп, адамды жаратқан Құдайға ант етемін, мен пайғамбардың бірде былай дегенін естідім: "Сендер исламның атынан ирандықтарға семсерлеріңмен соққы бергендей, бір күні ирандықтар ислам үшін де солай соққы береді".
Ирак
Бағдадта тұңғыш араб ұлтшылдары, негізінен палестиналық және сириялықтар, өздерінің жалпы философияларының негізін құрды. Олардың арасында Мұхаммед Әмин әл-Хусейни (Иерусалим муфтияты) және Шукри әл-Куватли мен Джамил Мардам сияқты сириялық ұлтшылдар болды. Сати' әл Хусри білім министрлігінің кеңесшісі, кейін білім беру бас директоры және заң колледжінің деканы болып қызмет етті, ол ирактық білім беру жүйесін қалыптастыруда айрықша маңызды рөл атқарды. Басқа да танымал панарабистер Мишель Афлак пен Хайралла Талфа, сондай-ақ Сати' әл Хусри, Салах әл Дин әл Битар, Заки әл Арсузи және Сами Швкат (Наджи Швкаттың ағасы) болды. Бұл адамдар шынайы панарабизмнің өзегі мен генезисін құрады. Сати әл-Хусридің Персияға оң көзқарас танытқан деп күдікті мектептерге қарсы науқандары жақсы құжатталған. Бір керемет мысал 1920 жылдары, Ирактың Білім министрлігі Хұсриге Бағдад мектебінде Мұхаммед Әл-Жауахириді мұғалім етіп тағайындауға бұйрық бергенде. Гусридің мұғаліммен сұхбатының қысқаша үзіндісі: "Гусри: Біріншіден, мен сіздің ұлтыңызды білгім келеді. Жауахири: Мен ирандықпын. Х. - Онда біз сізді тағайындай алмаймыз. Саддам Хусейн Иран мен Израильге тыңшы болған деп айыпталғаннан кейін, 1970 жылдары Ирақтан парсы тектес он мыңдаған адамды қуып жіберді. Бүгінде олардың көбі Иранда тұрады.
"Husri: First, I want to know your nationality. Jawahiri: I am an Iranian. Husri: In that case we cannot appoint you." Saddam Hussein forced out tens of thousands of people of Persian origin from Iraq in the 1970s, after having been accused of being spies for Iran and Israel. Today, many of them live in Iran.
Иран-Ирак соғысы
Саддам Хусейн мен оның жаһандық араб идеологтары өз мансабының басында Иранның оңтүстік-батысындағы арабтарды "араб ұлтына" қосылу үшін оларды бөлектеу мақсатында мақсат етті. Хусейн Иранға қарсы соғысында араб ұлтшылдығын жасыруға тырыспады (оны "ал-Кадисияның екінші шайқасы" деп атады). "Сары революция", "сары жел", "сары дауыл" деген терминдер Саддам Хусейннің Иранға қарсы лақап сөздері ретінде қолданылды. Бұл сөздерді Хулагудың 1258 жылы монғол соғыстары кезінде Бағдадты жаулап алуына байланысты және "парсы" және "эламдықтар" деген терминдерді Саддам қорлау ретінде қолданды. 1980 жылы 2 сәуірде, соғыс басталғанға дейін жарты жыл бұрын Саддам Хусейн Бағдадтағы Аль-Мустансирия университетінде болды. Ол 7 ғасырдағы әл-Кадисия шайқасында Парсы жеңілгеніне ұқсастырып, былай деп жариялады: "Сіздердің атыңызбен, бауырластар, және барлық жердегі ирақтар мен арабтар атынан біз әл-Кадисияның қайырымын қайтаруға тырысатын [парсы] қорқақтарға әл-Кадисияның рухы, сондай-ақ хабарды найзаларының ұшында жеткізген әл-Кадисия халқының қаны мен ар-намысы олардың әрекеттерінен әлдеқайда үлкен екенін айтамыз". Саддам Иранды "Исламның екінші (Умар), үшінші (Усман) және төртінші (Әли) халифаларын өлтіргені", Персия шығанағындағы Әбу Муса және Үлкен және Кіші Тунб аралдарына басып кіргені және араб тілі мен өркениетін жоюға тырысқаны үшін айыптап отырды. Соғыста Ирак химиялық қаруды (мысалы, қыша газы) ирандық әскерлер мен азаматтарға, сондай-ақ ирак күрдтеріне қарсы кеңінен қолданды. Иран бұл әрекетті БҰҰ-ның айыптайтынын күтіп, БҰҰ-ға айып тақты. 1985 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі "соғыста химиялық қару қолданылды" деген мәлімдеме жасады. Алайда БҰҰ-ның осы мәлімдемелерінде Ирактың аты аталмаған, сондықтан жағдай "қалай десек те, халықаралық қауымдастық Ирактың ирандықтарға және ирактық күрдтерге қарсы жаппай қырып-жою қаруын қолданғанына үнсіз қалды" деп қаралады және АҚШ БҰҰ-ның Иракты айыптауына кедергі жасады деп есептеледі. 2006 жылдың желтоқсанында Хусейн 1980-1988 жылдардағы соғыста Иранға қарсы химиялық немесе кәдімгі қаруды қолданған кез келген шабуыл үшін "ар-намыспен" жауапкершілікті өз мойнына алатынын айтты, бірақ ол ирақтықтарға шабуыл жасауға бұйрық бергені туралы айыптауды қабылдамады. Өлім жазасына кесілген күні Хусейн: "Мен бүкіл өмірімді имансыздар мен басқыншылармен күресуге арнадым, мен басқыншылар мен парсыларды жойдым". Ол сонымен қатар ирактықтардың америкалықтар мен парсылармен күресуі керектігін атап өтті. Мұвафак әл Рубиа, Ирактың ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі, ол Хусейннің өлім жазасына кесілгенін өз көзімен көрген, ол оны "парсыларға бас сауғала" деп бірнеше рет айқайлаған деп сипаттады. 1989 жылы Бағдадта Хусейн Иранға қарсы соғыста Иранды жеңгенін жариялау үшін Жеңіс қолдары деп аталатын антиирандық ескерткіш салдырды (бұл соғыс жалпы алғанда тұрақсыз деп саналады). Саддам билігінен құтылғаннан кейін жаңа ирак үкіметі Саддам дәуірінің символдарын жою жөніндегі комитетті құрды және Жеңіс қолдары ескерткішін бұзу басталды деп хабарланды. Алайда, бұзылма жұмысты кейін тоқтатты.
"In your name, brothers, and on behalf of the Iraqis and Arabs everywhere, we tell those [Persian] cowards who try to avenge Al Qadisiyah that the spirit of Al Qadisiyah as well as the blood and honor of the people of Al Qadisiyah who carried the message on their spearheads are greater than their attempts." Saddam also accused Iranians of "murdering the second (Umar), third (Uthman) and fourth (Ali) Caliphs of Islam", invading the three islands of Abu Musa and Greater and Lesser Tunbs in the Persian Gulf and attempting to destroy the Arabic language and civilization. In the war, Iraq made extensive use of chemical weapons (such as mustard gas) against Iranian troops and civilians as well as Iraqi Kurds. Iran expected a condemnation by UN of this act and sent allegation to UN. At time ( 1985) the UN Security Council issued statements that "chemical weapons had been used in the war." However, in these UN statements Iraq was not mentioned by name, so that the situation is viewed as "in a way, the international community remained silent as Iraq used weapons of mass destruction against Iranian as well as Iraqi Kurds" and it is believed that the United States had prevented UN from condemning Iraq. In December 2006, Hussein said he would take responsibility "with honour" for any attacks on Iran using conventional or chemical weapons during the 1980–1988 war, but he took issue with charges he ordered attacks on Iraqis. On the execution day, Hussein said, "I spent my whole life fighting the infidels and the intruders, [ ] I destroyed the invaders and the Persians." He also stressed that the Iraqis should fight the Americans and the Persians. Mowaffak al Rubiae, Iraq's National Security adviser, who was a witness to Hussein's execution described him as repeatedly shouting "down with Persians." Hussein built an anti Iranian monument called Hands of Victory in Baghdad in 1989 to commemorate his declaration of victory over Iran in the Iran Iraq war (though the war is generally considered a stalemate). After his fall, it was reported that the new Iraqi government had organized the Committee for Removing Symbols of the Saddam Era and that the Hands of Victory monument had begun to be dismantled. However, the demolition was later halted.
2019 жылғы ирактық наразылық
2019 жылдан бері Иракта Иранға қарсы тәртіпсіздіктер көбейді, себебі Иранды сектанттық және саяси араласу үшін кінәлады. Бұл 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңінде футболға айналды, Иран мен Ирак екі ойыннан кейін әр жеңісті бөлісті. Саддам Хусейннің билігін құлатудан кейін бұл екі шиит елдері тығыз қарым-қатынас орнатты.
Парсы шығанағының атаулары туралы дау
Персия шығанағының атауы 1960 жылдан бастап кейбір араб елдері арасында панарабизм мен араб ұлтшылдығының пайда болуымен байланысты дау туды. Нәтижесінде "Араб шығанағы" (الخليج العربي) топонимі (кейбір араб елдерінде қолданылады), "Көл шығанағы" және басқа да "Басра шығанағы" сияқты басқа да нұсқалар пайда болды.
Сауд Арабиясы
"Таймс" газетінде келтірілген "Аль-Салафи" журналында: "Иранның өзі Израильдің өзінен де қауіпті. Иран революциясы аймақтағы парсылардың үстемдігін қайта жаңғыртты. Бұл - нағыз өркениеттер қақтығысы". Иранның жоғарғы басшысы аятолла Али Хаменеидің 2015 жылғы Минадағы қақтығыста жарақат алған мұсылмандарды өлтіруге Сауд Арабиясының билігі жауапты деп айыптауына жауап ретінде Сауд Арабиясының Бас мүфтиі Абдул Азиз ибн Абдулла әл-аш Шейх 2016 жылы Иран басшылары зороастрийлердің ұрпақтары екенін және "мұсылмандар емес" деп мәлімдеді.
Бахрейн
Ислам революциясынан бері Бахрейн мен Иран арасында әрдайым шиеленістер болды. 1981 жылы Бахрейн шиит фундаменталистері Бахрейнді басқару үшін Ирандық дін қызметкерін орнату үмітімен Бахрейнді азат ету үшін Ислам майданы деген маңдай ұйымының қолдауымен төңкеріс жасауға тырысты. Содан бері екі елдің қарым-қатынасы берік емес. Иранның 2011 жылғы наурыз айында Бахрейнде болған наразылықтарды қолдауы Бахрейн мен Иран арасындағы шиеленісті арттырды, Бахрейн Иранды аралды тұрақсыз ету үшін наразылықтарды қаржыландыруда айыптайды. Ақырында, Бахрейн 2016 жылы Ирандағы Сауд Арабиясының дипломатиялық миссияларына жасалған шабуылдан кейін және Бахрейнге Иранның қатерінен кейін Иранмен байланысын үзді. 2002 жылғы әлем чемпионатының Бахрейн мен Иран арасындағы іріктеу кезеңінде Бахрейн Иранды 31 есебімен жеңді, осылайша Иран Сауд Арабиясына қарсы әлем чемпионатына тікелей іріктеуден айрылды. Бахрейндіктер Сауд Арабиясының туын көтеріп, саудиялықтарға және Иранға қарсы сезімге қолдау білдірді. 20 жылдан кейін де Бахрейндіктер Иранның ұлттық әнұранын әурелеп, Иран құрамасын мазақ етті. Бұл ойын да Бахрейннің жеңісімен аяқталды.
Кувейт
Ирандық тектес (Аджам) кувейттілер кемсітушілікке және ксенофобикалық жеккөрушілік науқанына ұшырайды. Кувейт үкіметі кувейт парсы тіліне қарсы ұстанымы ақырында Кувейт қоғамында тілдің жойылуына әкеледі, деп болжайды Абдулмұхсен Дашти. Парсы тілі басымдықты сунниттік араб халқына айтарлықтай қауіп төндіреді деп саналады. Кувейттің "Каримо" телехикаясы ирандық нәсілді кувейттіктердің жеке басын тану дағдарысына тоқталуға тырысты. Шоуда Кувейт актерлері парсы тілін еркін сөйлегенін көрсетті; Alrai телеарнасы шоуды фарси және араб тілдерінде жарнамалады. 1980 және 1990 жылдардан бастап көптеген Кувейттің ажам ата-аналары парсы тілін балаларына беруге дайын еместігін мәлімдеді, өйткені бұл олардың басым мәдениетке кірігуіне кедергі келтіреді. ЮНЕСКО Кувейт парсы тілін құрып бара жатқан тіл ретінде таныды. Кувейт парсы тілінің құлдырауы Кувейттің ұлттық бірегейлігінің мәжбүрлі біртектілігін және Кувейт азаматтарының этностық, тілдік және мәдени әртүрлілігін шетке шығаруды көрсетеді. Бахрейн мен Дубайдан айырмашылығы, онда Аджам азаматтары әлі күнге дейін өз тілінде сөйлейді (соның ішінде жас ұрпақтар).
Ливан
2019-20 жылғы Ливан наразылықтарының нәтижесінде Иран мен оның одақтасы Хезболла Ливан наразылықшыларының экономикалық құлдырауы мен Иранның Ливанның сектанттық жүйесіне араласуына қарсы шықты.
Иордания
Иран революциясының басталуы мен содан кейін Иранда ислам режимін орнату қарым-қатынасты оңдан теріске өзгертті. Иордания 1980 жылдары Иран-Ирак соғысында Саддам Хусейнді дереу қолдады, ал Иран содан кейін Иорданиямен дипломатиялық байланысын үзді. Иорданияның Иракты қолдауынан, тіпті Перс шығанағындағы соғыс кезінде Иран мен Иорданияның қарым-қатынастарын қалыпқа келтіруіне он жыл уақыт кетті. Сонымен қатар Иорданияның өз шығанақтарындағы одақтастарының көпшілігімен ынтымағы Иранмен қарым-қатынасын одан әрі шиеленістіріп, Иранға қарсы сезімді күшейтті. Иордания Иранның Ирак пен Сириядағы ықпалына қатты қарсылық білдірді және Иранның ықпалын жою үшін Сауд Арабиясымен, Израильмен және Ресеймен жұмыс істеуге тырысты. 2017 жылы Иордания Иран елшісін араб елдерінің арасында патшалыққа қарсы көтерілістерге шақырған саяси пікірлеріне байланысты шақырды.
Әл-Қайда
2011 жылдан бері "Әл-Қаиданың" басшысы болған Айман әл-Зауахири өзінің хабарларында Иран мен шиит мұсылмандарын жиі атап өтті. 2008 жылы "парсылар" арабтардың жауы екенін және Иран Иракты басып алған кезде АҚШ-пен ынтымақтасқандығын мәлімдеді.
Тұрғын үйді оқшаулау
1920-1960 жылдар аралығында Вашингтонның маңындағы Кенсингтонның Рок Крик Хиллс маңындағы кейбір үйлер ирандықтарға қарсы тілді мүліктік актілердің бір бөлігі болған нәсілдік келісімдерге енгізді. Рок-Крик-Хиллстегі бір құжатта көршілес аймақтағы үйлерді "негролар немесе негролық қан немесе шығу тегі бар адамдар ешқашан пайдалануға немесе тұруға болмайды, не семит нәсілі, қан немесе шығу тегі бар адамдар, не еврейлер, армяндар, еврейлер, парсылар және сириялықтар, үй қызметшілері үйлерді ішінара тұрмаса, басқа".
Иран тұтқындық дағдарысы
1979 жылы қарашада Тегеранда АҚШ елшілігінде болған Иранның тұтқындық дағдарысы АҚШ-та Иранға қарсы, жаңа ислам режиміне, Иран азаматтары мен иммигранттарына қарсы сезімдер толқынын тудырды. Дегенмен, мұндай сезімдер 1981 жылдың басында тұтқындардың босатылуынан кейін біртіндеп төмендеді. Осыған байланысты АҚШ-қа көшіп келген кейбір ирандықтар өздерінің ұлты мен тек қана өздерінің этникалық немесе діни көзқарастары бойынша ғана өздерін танытады. Ирандық-американдықтардың қоғамдық істер альянсы (PAAIA) бойынша 2008 жылы Zogby International компаниясы жүргізген сауалнамада Ирандық-американдықтардың жартысына жуығы өздерінің ұлты немесе шыққан елінің салдарынан кемсітушілікке ұшыраған басқа бір ирандық-американдықты жеке өздері көрген немесе білетін. Дискриминацияның ең көп таралған түрлері - әуежайдағы қауіпсіздік, әлеуметтік дискриминация, жұмысқа орналасу немесе бизнес бойынша дискриминация, нәсілдік профильдеу және иммиграциялық қызметкерлердің тарапынан дискриминация. 1979 жылдан бастап үш он жыл бойы Хьюстондағы Техас штатындағы BBQ мейрамханасында Иранға қарсы линчтеудің бейнесі бейнеленген плакат ілінеді. Бұл ателье плакаты 2011 жылы мейрамханаға наразылық білдіргендерді де, жанкүйерлерді де тартты. Неда Магбуле - америкалық туылған канадалық социолог және автор, Ираннан келген мигранттардың, сондай-ақ бүкіл Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка аймағының нәсілге бөлінуіне баса назар аударған.
Иран-АҚШ қақтығысы
2020 жылдың қаңтар айында Иранның жоғары қолбасшысы Касем Солиманидің АҚШ-та өлтірілуі Иран-Америка қауымдастығында "Иранфобия" үрейін арттырды, бұл Иран мен АҚШ арасындағы дағдарыстың күшейуіне әкелді. АҚШ-тың кейбір реакциясынан кейін, соның ішінде көшеде құқық қорғау органдарының патрульдері Лили Таджаддини, Вашингтондағы ирандық-американдық белсенді, былай деп мәлімдеді: "Осындай жазбалар Иранды террористік ел деп, сондықтан ирандықтар террористер деп қарастырады. Бұл адамдардың өзгелердің қалай жауап берерінен қорқып, өздерін ирандық деп айтудан қорқып отырғанын көрсетеді. Жаңалықтарда ирандықтар террористер деп айтылады.
Голливудтағы ирандықтардың суреттері
1980 жылдан бастап және әсіресе 1990 жылдан бастап Голливудтың ирандықтарды бейнелеуі 24 , Джон Доу , Бөркіттің қанатында (1986) және Ираннан қашу: Канадалық капер (1981) сияқты теледидар бағдарламаларында ирандықтарды қорлады. Бұл шын оқиғаға негізделген. Сарапшылар Голливудтың "ирандықтар мен олардың ұжымдық болмысын бұрмалайтын кино индустриясы туралы" "бұрынғыдай ғана жоққа шығару мен кемсітудің биік қабырғалары құлап түспейді" деп санайды. 2013 жылдың наурыз айында Иран Голливудқа түрлі фильмдер туралы шағымданды, мысалы, Бен Аффлектің "Оскар" сыйлығын алған "Арго" фильмі, ол елді шын мәнінде жағымсыз жарықта суреттейді.
Қызымсыз жоқ (1991)
1991 жылы шыққан "Қызымсыз" фильмі ирандық қоғамды бейнелеуі үшін сынға ұшырады. Израильде түсірілген фильм Бетти Махмудидің автобиографиясына негізделген. Кітапта және фильмде америкалық әйел (Махмуди) жас қызымен бірге Тегеранға күйеуінің ирандық туыстарына барады. Содан кейін Махмудидің күйеуі Иранда ерекше өзгеріске ұшырайды, білімді және дамыған азаматтан қатыгез, артта қалған шаруаға айналады, ақырында олар АҚШ-қа қайтып бармайтындығын шешеді. Беттиге ажырасып, кетуге болады, бірақ олардың қызы ислам заңы бойынша Тегеранда қалуға тиіс. 18 айдан кейін Бетти қызымен бірге Түркиядағы Америка елшілігінде қашып құтылады. Бірнеше батыс сыншылары, соның ішінде Чикаго Sun Times-тың Роджер Эберт және The New York Times-тың Карин Джеймс, фильмді ирандықтарды әйелге жек көруші және фанатикалық деп стереотиптеу үшін сынға алды. Эберттің айтуынша, фильм ислам қоғамын "көктемді түрде" бейнелейді, онда әйелдер "еркектерінің ерікті немесе еріксіз тұтқындары" болып табылады, "Батыста негізгі адам құқықтары деп саналатын" адамдардан айырылған. Бұдан басқа, Эберт былай дейді: "Мұсылмандық көзқарасты түсіндіруге, қатаң бұйрықтар мен жатталған мәлімдемелерден басқа, ешқандай әрекет жасалмайды". Содан кейін Эберт: "Егер Америкада кез келген басқа этностық топ туралы осындай қатыгез және қатал сипаттағы фильм түсірілсе, ол нәсілшіл және алалаушылық деп айыпталатын болады" деп мәлімдейді. Джейн Кэмпбеллдің айтуынша, фильм "ирандықтарды террористер ретінде бейнелеуді күшейтеді. Олар қоғамдық ғимараттарды бомбалау немесе әуе жолаушыларын тұтқынға алу үшін белсенді емес, бірақ олар сенімсіз, ақылсыз, қатыгез және варварлық". Фильм Иранда да сынға ұшырады. 2002 жылы Ислам Республикасының жаңалықтар агенттігінің мақаласында фильм "Иранға қарсы лас сөздер шығарды" және "ирандықтарды қатыгез кейіпкерлер және әйелдерін ұрып-соғушылар ретінде стереотипке айналдырды" деп мәлімделген. Фин фильмінде "Қызым жоқ" деп аталатын фильм түсіруші Алексис Курос Махмудидің күйеуінің жағын айтып, ирандық куәгерлерді көрсетіп, Голливуд фильмін өтірік және "әділетсіздік" таратуға айыптайды. Тегеранда ирандық күйеуімен бірге тұратын америкалық Элис Шариф Махмуди мен фильмнің түсірушілерін АҚШ-та иранға қарсы сезімді оятуда деп айыптайды.
Александр (2004)
2004 жылы америкалық режиссер Оливер Стоунның "Александр" фильмі парсыларды теріс және дұрыс бейнелеуде деп айыпталды. Тарихшы Каве Фаррохтың айтуынша, Гаугамела шайқасында шайқасқан парсы сарбаздары жақсы тәртіпті грек армиясынан айырмашылығы, таза емес, ұйымдаспаған және қалпақ киген ретінде қате суреттеледі. Персеполисті жойған Александр Иранның жек көретін тұлғасы. Кардифф университетінің ежелгі тарих профессоры Ллойд Ллевелин Джонстың айтуынша: "Оливер Стоунның "Александр" (2004) фильмі шығыс қоғамдарының төмендігі мен көркемдігі туралы барлық таныс шығысшыл түсініктерді көрсетеді. Шынында да, Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынасты суреттеу тұрғысынан алғанда, Александрды ескірген мәдени мәлімдеме ретінде және ойдан шығарылған экзотикалық Шығысқа деген батыс қызығушылығының тозған көрінісі ретінде қарастыру керек".
300 (2007) жыл
2007 жылы Зак Снайдер түсірген 300 фильмі Франк Миллердің 1998 жылғы графикалық романының бейімделуі болып табылады. АҚШ-тағы және басқа да елдердегі сыншылар "Батыстың Иран сюжетіне қарсы саяси астары мен парсылардың асыл гректерге қарағанда құлдырап кеткен, жыныстық жағынан әсем және зұлым ретінде суреттелетінін атап өтті". Фильмнің халықаралық релизі және АҚШ-тың кассалық табысы туралы жаңалықтар Тегеранда фильмнің контрабандалық нұсқалары қолжетімді болғандықтан, Иранда кеңінен ашу туғызды. "Time" журналының Азаде Моавени басылымы: "Барлық Тегеран ашуға белшесінен батты. Кеше мен қайда барсам да, фильмге деген наразылық туралы сөз болды". Иран газеттерінде "Голливуд ирандықтарға соғыс жариялады" және "300 70 МИЛЛИОНА КӨРСІНДЕ" (Иран халқы) деген тақырыптар жарияланды. Ирандық тәуелсіз газет "Айенде Но" "фильмде ирандықтар мәдениетсіз, сезімсіз, адамгершіліксіз, басқа халықтарға шабуыл жасап, адамдарды өлтіруден басқа ештеңе ойламайтын жын-шайтан ретінде бейнеленген" деп жазды. Ирандық кино түсірушілер тобы фильмде Иранның тарихы мен мәдениеті бұрмаланғаны туралы ЮНЕСКО-ға наразылық хат жолдады. Иран президенті Махмуд Ахмадинежадтың мәдени кеңесшісі фильмді "Американың Иранға қарсы психологиялық соғыс жүргізу әрекеті" деп атады. Моавени фильмге қатысты ирандықтардың ашуын арттырған екі факторды анықтады. Біріншіден, ол фильмнің жарық көру мерзімін, яғни Норуз, парсы жаңа жылы қарсаңында, "жаман" деп сипаттады. Екіншіден, ирандықтар фильмдегі кезеңді "өздерінің тарихындағы аса абыройлы кезең" деп санайды. Моавени сонымен қатар "Александрдің салыстырмалы сәтсіздіктерімен салыстырғанда 300-тің кассадағы табысы (парсылармен айналысатын тағы бір жалған эпостық эпос) АҚШ-тың қатерлі ниеттерін білдіріп, айтарлықтай алаңдаушылық туғызады" деп болжайды.
Арго (2012)
Арго Иранда көпшілік алдында көрсетілмеген. Бұл фильмде 1979 жылы Ирандағы тұтқындық дағдарысы және Орталық барлау агенттігінің алты американдық дипломатты құтқаруы туралы әңгімеленеді. Фильм Ислам республикасын жақтаушылар мен қарсыластар тарапынан бірнеше рет сынға ұшырады. Фильм революционерлер мен азаматтарды қоса алғанда, ирандықтарды теріс суреттеу үшін сынға түсті.
Иранның ядролық бағдарламасы
2015 жылы Нидерландының Білім және сыртқы істер министрліктерінің Иран студенттерін бақылау туралы өтініші олардың Твенте университетінде және Эйндховен технология университетінде оқуына кедергі келтірді. Соңғы университет тіпті Голландияның құпия қызметіне (AIVD) ирандық студенттерді бақылауды тапсырған. AIVD мұны істеу оның міндеті емес екенін мәлімдеді және университет талап етілген дәрежеге қарамастан, Ираннан кез келген өтініш берушілерді қабылдауды тоқтатуға шешім қабылдады. Голландия үкіметі Иран үкіметіне ядролық қару жасауда көмектесе алатын құпия ядролық технологияның ұрлануынан қорқатынын айтты. Нааразылық акцияларынан кейін Нидерланд үкіметі Иран студенттері мен Нидерландтың Иран мұрасынан шыққан азаматтарына Нидерландтың көптеген университеттерінде оқуға немесе Нидерландтың кейбір аймақтарына баруға рұқсат берілмейтінін тағы да жариялады. Сонымен қатар, 2008 жылы бірнеше басқа университеттер үкімет оларға Ираннан студенттерді қабылдауға тыйым салғандығын мәлімдеді, ал техникалық колледждерге ирандық студенттерге ядролық технология туралы білім беруге рұқсат етілмеген. Ол екінші дүниежүзілік соғыста Германияның басып алуынан кейін Нидерландыда тұңғыш рет этникалық, діни немесе нәсілдік негіздегі шектеулер енгізілгенін атап өтті. Голландияның Социалистік партиясының (СП) парламенттік мүшесі Гарри ван Боммель екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты неміс сөзін әдейі қолданып, "беруфсвербонды" айыптап шықты. Нидерланд билігі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1737 (2006) қарарымен БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттеріне осындай шараны қолдануға рұқсат беріп, оларды міндетті түрде орындауға міндеттегенін айтса да, бұл шешімді қабылдаған жалғыз ел болып қала береді. 2010 жылдың 3 ақпанында Гаагадағы сот Нидерланд үкіметінің ирандық студенттер мен ғалымдарға белгілі бір магистрлік дәрежелерді және ядролық зерттеу объектілерін тыйым салу саясаты тым кең және халықаралық азаматтық құқықтарды бұзу болып табылады деп шешті.
Түркия
2013 жылғы сауалнамаға сәйкес, түріктердің 75%-ы Иранға жағымсыз қарайды, ал 14% жағымды көзқараспен қарайды. Саяси ғалым Ширин Хантер Түркияда Иранға қарсы екі маңызды топ бар екенін айтады: "әскери мекемелер мен ультракемалистік элита" және "пантүркілік ұмтылысы бар ультраұлттықтар" (мысалы, "Сұр қасқырлар"). Канадалық автор Каве Фаррох пантүркістік топтардың (әсіресе, "Сұр қасқырлар") Иранға қарсы сезімдерді көтермелеуге ықпал еткенін айтады.
Осман империясы
Тарихи тұрғыдан алғанда, шиит мұсылмандары Осман империясында кемсітілді, өйткені олар Иран / Парсы көршілерімен байланысты. Түркияда түрік, күрд және зазалардың салыстырмалы түрде үлкен қауымдастықтары алеви шииттер, ал Шығыс Анатолияның кейбір аймақтары, атап айтқанда Карс және Агри, он екі шииттер.
Әзірбайжан
Әзірбайжан Республикасындағы Иран мен оның тарихына қатысты тарихи жалғандықтар "мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдық органдармен қолдау табады", "бастауыш мектептен бастап университеттердің ең жоғары деңгейіне дейін". XIX ғасырдағы екі ресей-парсы соғысының нәтижесінде қазіргі Иран мен Әзірбайжан Республикасы арасындағы шекара қалыптасты. Тарихта сөз болатын тарихи Әзірбайжан мемлекеті болмағанымен, Арыс өзенінде белгіленген шекара, кейіннен "Әзірбайжандар" деп аталатын адамдардың едәуір санын Арыс өзенінің солтүстігіне қалдырды. Кеңес Одағының Әзербайжан КСР-і кезінде коммунистік мақсатқа адал болған Бакудің пантүркілік саяси элиталары, кеңестік дәуірдегі тарихи ревизионизм мен мифтер құрылысымен қатар, 1828 жылғы Түрікменшай келісімінде Иран-Ресейдің қастандықтарымен бөлініп кеткен Арыс өзенінің солтүстігі мен оңтүстігіндегі аймақтарға үстемдік еткен азербайжандық ұлт мемлекетінің барлығына негізделген ұлттық тарихын ойлап тапты. Бұл романтикалық ой "сағыну әдебиеті" деп аталатын ностальгиялық әдеби шығармалардың негізін қалауға әкелді; мысалы, Мәммед Саид Ордабадидің "Тымырықты Тәбриз" және Мирза Ибрагимовтың "Келесі күн". Кеңес елін құру науқаны кезінде қазіргі Әзербайжан Республикасы мен Иран Әзербайжанында болған кез келген оқиғалар "Әзербайжан мәдениеті" құбылысы ретінде қайта аталды. Бұл аймақта өмір сүрген кез келген иран билеушісі немесе ақыны Транскавказ түркі тілдерінің жаңадан қайта аталатын жеке басын басқаша айтқанда "Әзербайжандықтар" деп атады. Майкл П. Круасанның айтуынша: "Бір кезде біріккен "екі Әзірбайжанды" империялық Ресей мен Иранның араздасуы арқылы қолдан ажыратуды айыптап отырды". Әзірбайжан КСР-інде Низами Гянджавиді "түрікшелендіру" үшін "түрік диваны" сияқты жалған деректер және жалған өлеңдер жарияланды. Тарих профессоры Джордж Бурнутианның айтуынша:"Білгеніміздей, азербайжандықтардың ұлттық тарихы мен ұлттың аумақтық анықтамасы негізінде бірегейлігін құру үшін, сондай-ақ ислам мен Иранның ықпалын азайту үшін, азербайжандық ұлтшылдар Мәскеудің үгіт-насихаттарымен араб-парсы жазуын алмастыратын "азербайжандық" әліпбиін ойлап тапты. 1930 жылдары бірқатар кеңес тарихшыларына, соның ішінде белгілі орыс шығыстанушысы Илья Петрушевскийге Кремль бұрынғы Иран хандықтарының аумағы (Ереваннан басқа, ол Кеңес Армениясына айналды) азербайжан ұлтының бөлігі болды деген мүлдем дәлелсіз түсінікті қабылдауға нұсқау берді. Петрошевскийдің Оңтүстік Кавказмен байланысты екі маңызды зерттеуінде оның аймақтың XVI-XIX ғасырлардағы тарихы туралы еңбектерінде Әзірбайжан және Әзірбайжандық деген терминдер қолданылады. Орыс ғалымдары тіпті одан да ары барып, азербайжандықтар ежелден бар екендігін және олардың қазіргі заманға дейін өмір сүріп келе жатқанын айтады. Ресейлік зерттеулер мен XIX ғасырдағы барлық дерлік негізгі орыс дереккөздерінде Оңтүстік Кавказда тұратын мұсылмандар "азербайжандықтар" емес, "татарлар" деп аталғандықтан, кеңес тарихшылары татарлардың орнына тек қана азербайжандықтарды қолданды. 1937 жылдан бастап азербайжандық тарихшылар мен жазушылар осыған ілесіп, аймақтың үш мың жылдық тарихын Әзірбайжанның тарихы ретінде қарастыра бастады. Иранға дейінгі, Иран және араб дәуірлері жойылды. Совет Әзербайжан аумағында өмір сүрген кез келген адам азербайжандық деп саналды; сондықтан тек парсы тілінде жазған ірі иран ақыны Незами Әзербайжанның ұлттық ақыны болды". Боурнутиан былай деп қосты:Сталиннің өлімінен кейін азербайжандық тарихшылар мен аймақтың ежелгі дәуірдегі (әсіресе, мидиялықтардың дәуірі) тарихымен айналысатын кеңестік ираншылдар арасында даулар туындағанымен, ешқандай кеңестік тарихшы қазіргі уақытта "Азербайжан" немесе "Азербайжан" терминінің қолданылуына күмән келтіруге батылы бармады. 1991 жылы КСРО Ғылым академиясының Тарих институты азербайжан тарихшысының кітабын шығарды, онда ол "татарларды" қазіргі азербайжандықтармен ғана теңестірген жоқ, бірақ автор 1842 жылғы халық санын талқылап, Нахичеван мен Ордабадты да "Азербайжанға" енгізді. Автор, Петрушевский сияқты, 1828-1921 жылдар аралығында Нахичиван мен Ордабадтың әрмен провинциясының, содан кейін Ереван губерниясының бөлігі болғанын және тек сегіз жылдан кейін ғана Кеңес Әзірбайжанының бөлігі болғанын мүлдем елемеді. () XIX ғасырдағы орыс және ирандық, сондай-ақ қазіргі еуропалық тарихшылардың басым көпшілігі Иранның Әзірбайжан провинциясын және қазіргі Ә�...
Иран-Израиль прокси-керісі
Израильдегі Иранға қарсы сезім 1979 жылдан бері Иранда ислам теократиясының орнауының тікелей нәтижесі болды. Алайда, исраилдіктердің көпшілігі Иранның қарапайым азаматтарына емес, ислам үкіметтеріне ашық қарсылық білдіреді. Осылайша, Израильдегі Иранға қарсы саясаттың басым бөлігі Иран мен Израильдің ислам үкіметі арасындағы қақтығысқа байланысты болды, бұл тұрғындардың көбіне қатысты емес.
Ресей империясы
XIX ғасырда Ресей империясы кезінде ресейліктер Иранды төменгі "Шығыс" ретінде қарастырды және оның халқын менсінбей, Иран мәдениетінің барлық аспектілерін мазақ етті. Алайда, батыс елдерінің өз заманындағы жоғарылық туралы көзқарастары ресейліктердің көзқарастарынан өзгеше болды. Ресейдің ұлттық болмысы Шығыс пен Батыс арасында бөлінгендіктен және орыс мәдениеті көптеген азиялық элементтерді ұстағандықтан, ресейліктер өздерін екіжақты және тіпті батыс еуропалықтарға қарағанда төмен сезінеді. Өздерінің төмендігі туралы түсініктілігін жою үшін олар Батыс Еуропа мемлекеттеріне өздерінің еуропалық екендігі мен христиандық сенімін тым жоғарылату арқылы, сондай-ақ ирандықтарға деген төмен пікірін мазақпен білдіру арқылы өтемақы төлеуге тырысты. Тарихшы Елена Андреева бұл үрдіс тек 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында Иран туралы жазылған 200-ден астам орыс саяхатнамаларында ғана емес, сонымен қатар дипломатиялық және басқа да ресми құжаттарда да айқын көрінді деп қосты.