Кіріспе

Патрисия Хайсмиттің 1950 жылғы психологиялық триллер романы Поездағы бейтаныс адамдар (англ. Strangers on a Train, 1950) - Патрисия Хайсмиттің екі адам туралы психологиялық триллер романы. Олардың өмірі біреуінің "сауда" қылмыстарын ұсынғаннан кейін өзара байланысып кетеді. Оны 1951 жылы режиссер Альфред Хичкок және 1969 жылы Роберт Спарр фильмге түсірді. Содан бері ол бірнеше рет толық немесе ішінара фильмге және теледидарға бейімделді. Романды 2004 жылы Крейг Уорнер радиоға, ал 2013 жылы сахнаға бейімдеген (сонымен қатар Уорнер).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Архитектор Гай Хейнс өзінің сүйіктісі Анн Фолкнерге үйлену үшін адал емес әйелі Мириамнан ажырасуды қалайды. Пойызда әйелімен кездесуге бара жатқанда, ол психопаттық плейбой Чарльз Энтони Бруномен кездеседі. Ол "қазалауларды алмасу" идеясын ұсынады: Бруно Мириамды өлтіреді, егер Гай Бруноның әкесі Бруноны өлтірсе; олардың ешқайсысының мотиві болмайды, ал полицияның екеуін де күдікке тартуға еш себебі болмайды. Гай Бруноны маңызды қабылдамайды, бірақ Бруно Гай Мексикада болған кезде Гайдың әйеліне қол жұмсайды. Бруно Гайға қылмысын айтады, бірақ Гай оны полицияға беруден тартынады. Ол Бруноның Гайдың жоспарланған алмасудағы кісі өлтірулерге қатысы бар екенін айта алатынын түсінеді; алайда, ол неғұрлым ұзақ үнсіз қалса, соғұрлым өзін кінәлайды. Бұл жасырын кінәлілік алдағы айларда Бруноның Гайдан өз үлесін атқаруды талап етуі арқылы күшейе түседі. Бруно Гайдың достары мен әріптестеріне жасырын хаттар жаза бастағаннан кейін, қысым тым жоғары болады, ал Гай Бруноның әкесі Бруноны өлтіреді. Кейін Гайды кінәлі сезініп, ал Бруно ештеңе болмағандай Гайдың компаниясын іздейді. Ол Гайдың үйлену тойына шақырусыз келіп, бір оқиға жасайды. Сонымен қатар, Бруноның әкесі үшін жұмыс істеген жеке детектив Бруноның әкесі өлтірілуін ұйымдастырғанын күдіктенеді, Бруно мен Гай арасындағы пойызбен басталған байланысты анықтайды және Бруноны Мириамды өлтірген деп күдіктенеді. Гай Бруномен танысуы туралы қарама-қайшылықтарға байланысты да кінәлі болады. Бруно палуандық круиз кезінде суға құлаған кезде, Гай Бруномен қатты ұқсайды, сондықтан ол өз өміріне қауіп төндіре отырып, оны құтқаруға тырысады. Бруно суға батып қалады, ал тергеу аяқталады. Алайда Гай кінәсін сезініп, Мириамның бұрынғы сүйіктісіне қос кісі өлтіргенін мойындайды. Алайда бұл адам Гайды айыптамайды, керісінше, Гайдың арақ-шараптарынан ләззат алып, Мириамды, сондай-ақ жалпы әйелдерді де жұмыстан шығарады. Алайда, кісі өлтіруді тергеген детектив Гайдың мойындауын естіп, онымен бетпе-бет келеді. Ол дереу детективке тапсырады.

Театр және радиоға бейімделулері

Драматург Крейг Уорнер 1995 жылы "Поездағы бейтаныс адамдар" атты драманың сахналық құқықтарын сатып алды және әңгіменің театралды және радио адаптацияларын жазды. Радио нұсқасын BBC жаздырып, таратты және 2004 жылдың мамырында CD-де жарық көрді. Спектакльдің Вест-Энд қойылымы 2013 жылдың 2 қарашасынан 2014 жылдың 22 ақпанына дейін Гиелгуд театрында өтті. Жұлдыздар Джек Хьюстон, Лоуренс Фокс, Миранда Райсон, Имоген Стаббс, Кристиан МакКей және МайАнна Бьюринг. Оны Роберт Аллан Акерман режиссерлік етті, оның жеті продюсеріне Барбара Броколи кіреді. 2018 жылдың қаңтар мен наурыз айлары аралығында Ұлыбританияда гастрольдік кесте жарияланды. Хичкок фильміндей, Уорнер нұсқасында гомосексуалистік мағына бар. Радио нұсқасы романның сюжетіне жақын, бірақ оның аяғында бірнеше айырмашылықтар бар. Гейдің мойындауы - Аннаға, Мириамның сүйіктісіне емес. Детектив алғашқы қылмыстың жоспарын шешуге қол жеткізеді және Бруномен егжей-тегжейлі кездеседі, бірақ одан әрі әрекет етуден бас тартады, өйткені ол екі адам да өмірінің қалған бөлігін кінә мен қорқынышпен жазалаумен өткізеді деп санайды. Қауіпсіздіктері жойылған, Гайдан қолдау мен сүйіспеншілік таппайтынын түсінген Бруно өз-өзіне қол жұмсайды. Энн Гайды бүкіл мәселені артына қалдырып, сәулет өнерімен айналысуды жалғастыруға көндіреді.

Халықтық мәдениетке әсер ету

1971 жылы жарық көрген "Жалпы жәбірленуші" фильмі сюжеттің таңғажайып имитациясы болып табылады. 1987 жылы түсірілген "Маманы пойыздан лақтырып таста" фильмі "Поездағы бейтаныс адамдар" фильмін комедиялық жағынан өзгертеді, Хичкок фильмі Дэнни ДеВитоның кейіпкерінің копиялық мысық схемасын шабыттандырады. 2003 жылы CSI: Crime Scene Investigation эпизодындағы "Кинодағы түн" эпизодындағы оқиғаны еске салады, өйткені ол екі әйелдің әрқайсысы екінші әйел үшін проблема болып табылатын адамды өлтіруге келіскенін қамтиды. Бірі өз міндетін орындамаса, екіншісі оны кек алу үшін өлтіреді. 2004 жылы полиция процессуалдық Law & Order "C. O. D". сериалының бір эпизодында бір-бірінің күйеуін өлтіруге сөз байласып отырған екі әйелді қамтиды. 2018 жылы "Заң және тәртіп: арнайы құрбандар бөлімі" сериясында "Аза" деп аталатын серияда бір-біріне қатысы жоқ кісі өлтіру оқиғалары пайдаланылады, бірақ ерлер оларды елемеген әйелдерді зорлап, бір-бірін зорлайды. Хичкок фильмін А.Д.А. Питер Стоун (Филип Винчестер) атап өтті, ол былай дейді: "Сізге "Поездағы бейтаныстарды" көрген судьяны табу керек". "The Bodies in the Book" эпизодындағы оқиғалар туралы әңгімелейді және кейінірек үш адам өлтірген үш адам өлтірген деп танылған, кейіпкердің басылған романдары негізінде үш бөлек өлтіруді қамтиды. J.D. Robbтың "Strangers in Death" (2008) кітабында Хайсмит романы мен Хичкоктың фильмі де қарастырылған. 2009 жылы ABC телеарнасының "Касл" сериясының "Дабл Даун" атты бөлімі романның сюжетіне сәйкес келеді. Екі адам паромда кездесіп, бірін өлтіруді келіседі, бұл екіншісіне бір жақсылық жасау үшін. Мёрдок құпияларының 7-маусымы 12-эпизоды "Тоқталмаған істі" бір-бірімен байланысты емес қос кісі өлтірудің сюжеті қолданылады. 2010 жылы "Modern Family" эпизодындағы "Тредмиллдегі бейтаныс адамдар" эпизодтағы сюжетті атап өтеді, өйткені ол екі басты кейіпкерді, аралас отбасының бауырларын қамтиды, олардың әрқайсысы екіншісінің жақын отбасындағы сүйіктісіне шыншыл, бірақ қатал сын айтуға келіседі. 2012 жылы Criminal Minds эпизодының "The Pact" эпизодындағы сюжетті атап көрсетеді, өйткені ол екі әйелдің әрқайсысы екінші әйелдің баласын өлтіруге қатысы бар бұрынғы сотталған адамды өлтіргенін көрсетеді. Олар келісімге қол жеткізу барысында білетін қалған өлтірушілерді табуға шешім қабылдайды. 2013 жылы "Риззоли және аралдар" атты TNT сериясының "Қылмыстағы серіктестер" деген эпизоды эпизодта айтылған романның сюжетіне сәйкес келеді. Бір түнде екі жерде бір мезгілде болған екі кісі өлтірудің екі қылмыскердің өз иттерін серуендетіп жүргенде паркте кездескендері және бірін-бірі өлтіруді жасырын түрде келіскендері анықталады. 2013 жылғы NCIS эпизоды "Алиби" эпизодтағы сюжетті атап көрсетеді, өйткені ол алкоголиктердің анонимді кездесулеріне қатысушылардың өз проблемаларын шешу үшін бір-біріне кісі өлтіруді жоспарлауға келісуін қамтиды. Бірі сәтті орындалды, келесі қылмыс жасалмас бұрын, қатысқан барлық тараптар тұтқындалды. Бұл - басқа кісі өлтіру үшін, оның алибиі, ол жоспардың бір бөлігі ретінде жасаған, сондықтан оның қорғаушы адвокаты тергеушілерді шындыққа дейін сырын бұзбай алып келді. Shameless (АҚШ) 2016 жылғы эпизодында Фрэнк пойызда Бруно есімді адаммен кездеседі, ол оған кісі өлтіруді ұсынады. Питер Свонсонның 2020 жылғы "Сегіз кемелді кісі өлтіру" романында кітап кеңінен талқыланып, оны негізгі сюжеттік нүкте ретінде қолданады. 2021 жылы шыққан "Отбасылық жігіт" сериясында Стьюи мен оның досы ұқсас нәрсе жасайды. 2022 жылы Netflix-тің Do Revenge фильмі романның тұжырымдамасынан шабыт алды.