Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы – Аспидистра (/æ//s//p//ᵻ/'/d//ɪ//s//t//r//ə/) – Asparagaceae тұқымдасы, Nolinoideae кіші тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Олар Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Қытай мен Вьетнамда табиғи түрде өседі. Ағаштар мен бұталардың көлеңкесінде өседі. Олардың жапырақтары және гүлдері көбінесе жер бетінен тікелей шығады. 1980 жылдардан бастап белгілі түрлердің саны едәуір артты, 2013 жылға қарай шамамен 100 түрі мойындалды. Аспидистра элатиор бүкіл әлемде кең таралған, ол жапырақты үй өсімдігі ретінде күтімге талап етпейтінге төзімді. Ол және басқа да түрлерді сыртта көлеңкеде өсіруге болады, онда олар әдетте 5 °C (23 °F) температураға дейін шыдай алады.

Сипаттама

Аспидистраның түрлері – тамырсабақтан өсетін көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Жапырақтары жалғыз немесе екі-төрт жапырақтан тұратын шағын "шоғырларға" бірігіп өседі. Олар сабақ емес, тамырсабақтан тікелей шығады. Әр жапырақтың ұзын сабағы (петиолы) және көптеген тамырлары бар жапырақ тілімі болады. Гүлшоғыры (скейпі) көбінесе өте қысқа болады, сондықтан гүлдер жапырақтардың арасында төмен орналасқандай көрінеді. Гүлдері ет тәрізді, қоңырау, құмыра немесе кесе тәрізді болады.

Таксономия

Aspidistra туысы 1822 жылы ағылшын ботанигі Джон Кер Гоулердің грек тіліндегі ασπίς/ασπίδ (aspid) сөзінен, яғни "қалқан" деген мағынасынан және Тупистра туысының атынан құрастырылған атаумен аталды. Бұл туыс бір кезде көптеген басқа лилиоидты монокорттармен бірге кеңінен қарастырылатын Лилиацеялар (Liliaceae) тұқымдастығына жатқызылған болатын.

Тарату және экология

Аспидистра түрлері жер асты флорасының құрамына кіреді, орман мен бұталардың астында, шығыс Үндістан, Индокитай және Қытайдан Жапонияға дейін, жауын-шашыны мол аймақтарда өседі. Түрлердің ең көп саны Қытайдың Гуанси провинциясында кездеседі, ал Вьетнам екінші орында тұр. Көптеген түрлер кеңінен таралмаған, олардың көпшілігі Қытай немесе Вьетнамға ендемик. Аспидистра гүлдерін құрттар мен жұмырқактар тозаңдатады деген қамыт бар. Бұл "аңыз" деп есептеледі. Жапонияда A. elatior-ді тозаңдатуға амфиподтар – шағын құрлықтағы шаяңқылар жауапты. Амфиподтар Австралияға әкелінген аспидистра түрлерін де тозаңдатады. Көкпарлар мен саңырауқұлақтар да тозаңдаушылар ретінде қарастырылған. Жақында сипатталған вьетнамдық A. phanluongii түрін Megaselia туысына жататын шыбындар тозаңдатады деп болжануда. Аспидистра Уоллес пен Громиттің "Автошеф" атты қысқаметражды фильмінде көрсетілген. 1930 жылдардың ортасында Дороти Л. Сайерстің "Баланың тойы" және "Тоғыз тігінші" атты екі кітабында кейіпкерлер аспидистра туралы сыни пікірлер білдіреді. Аспидистралар терең көлеңкеге, күтімсіздікке, құрғақ топыраққа, ыстық температураға және үй ішіндегі ластанған ауаға (көмір немесе табиғи газды жағудан туындаған) төтеп бере алады, бірақ жарқын күн сәулесіне сезімтал. "Аспидистра" – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияға қарсы насихат және алдау мақсатында қолданылған өте қуатты британдық радио таратушының кодтық атауы (осы әннен шабыттандырылған). 1980 жылдарғы британдық телешоу "The Adventure Game" Кенни Бейкер басқарған Аргтың Рангдосы деп аталатын жылжымалы аспидистраны көрсетті.