Кіріспе

Венгрия жазушысы (1908-1998) граф Альберт Вас де Сентегид эт Чеге (gróf szentegyedi és cegei Wass Albert; 1908 жылы 8 қаңтар - 1998 жылы 17 ақпан) - Венгрияның ақсүйек, орман инженері, романист, ақын, Вас де Чеге отбасының мүшесі. Васс 1908 жылы Австрияның Венгриядағы Валацут қаласында (қазіргі Клуж округінің Раскручи қаласында, Румынияда) дүниеге келген. 1944 жылы ол Венгриядан қашып кетті, содан кейін Үшінші рейхтің қашып бара жатқан күштеріне қосылды және Германияда аяқталды, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-қа көшіп барды. Румынияның халықтық соттары оны соғыс қылмыскері деп айыптады, алайда АҚШ билігі нақты дәлелдердің жоқтығын айтып, Вассты Румынияға экстрадициялаудан бас тартты. Альберт Васстың шығармалары 1940 жылдары Трансильваниядан бастап мажар әдебиеті аясында танымал болды. 1944 жылы Германияға, ал кейін 1952 жылы АҚШ-қа көшіп, 1998 жылы Флорида штатының Астор Парк қаласында қайтыс болғанға дейін сонда өмір сүрді. Коммунистік режим кезінде оның кітаптарына Венгрия мен Румынияда тыйым салынды. Оның еңбектерінің бір бөлігі 1989 жылы саяси жүйе өзгергеннен кейін Мажарстанда басылып шықты, бірақ осы уақытқа дейін оның еңбектері мажар жұртшылығына таныс емес еді. Ол Румыниядағы венгр азшылығы арасында танымал және Венгрияда танымалдылығы артып келеді. 2005 жылы қоғамдық бағалауда (Наги Конев) ол ең танымал венгр авторларының бірі деп табылды: оның "Фунтинельдік сиқыршы" кітабы ең танымал 12-ші кітап деп аталды; тағы екі кітап ең танымал 50 рейтингте аталды, оның ішінде "Кард és kasza" (Семсер мен балта) отбасылық сагасы.

Отбасы

Васс отбасы Арпад дәуірінен бастап шыққан және Трансильваниядағы ең көне асыл отбасылардың бірі. Отбасы 1744 жылы Мария Терезиядан граф атағын алды. Оның ата-бабасы Бела Васс парламенттік және Сольнок-Добока округінің лорд-лейтенанты (főispán) болды. Оның әкесі граф Эндре Васс (1886-1975), анасы баронесса Илона Банффи де Лосонк (1883-1960). Оның алты ұлы бар: Вид Вас де Чжеге, Чаба Вас де Чжеге, Хуба Вас де Чжеге, Миклош Вас де Чжеге, Геза Вас де Чжеге және Эндре (Андреас) Вас фон Чжеге.

Жастық шақ

Альберт Васс Válaszút (қазіргі Răscruci) қаласында Válaszút Bánffy сарайда, жақын маңдағы Bonchida Bánffy сарайынан бөлек дүниеге келді. Ата-анасы ерте ажырасып, оны негізінен бабасы Бела Васс тәрбиеледі. Ол Фаркас көшесіндегі Клуждегі Реформация шіркеуінің орта мектебін бітіріп, кейіннен Венгрияның Дебрецен қаласындағы Экономика академиясынан орман шаруашылығы бойынша диплом алды. Ол орман шаруашылығы мен бау-бақша шаруашылығы бойынша білімін Германияның Хогенхайм қаласында және Париждің Сорбонна университетінде жалғастырды. 1932 жылы әкесі ауырып қалғандықтан, ол Трансильванияға оралды. Ол Румыния армиясында міндетті әскери қызметке қатысып, кейіннен Трансильвания жазығында отбасылық меншікті басқаруға кірісті. Оның алғашқы әйелі Гамбургтің бароншасы Эва Симерс (1914-1991) болды. "Отбасы басымынан 1935 жылы мен туысқаныммен некеге тұрдым. Бұл отбасылық жерлердің банкротқа ұшырауының жалғыз жолы болды", - деп жазды Уасс кейін. Оның алты баласы болды (Вид, Цаба, Хуба, Миклош, Геза, Эндре); Цаба үш жасында қайтыс болды. Хуба Вас де Чжеге, 1941 жылы Колозварда (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) дүниеге келді және 1991 жылы Иракқа қарсы Шөлдік дауылды жоспарлауда қатысты. Уасс өлеңдер, әңгімелер, мақалалар жаза бастады. Оның алғашқы кітаптары 1927 және 1929 жылдары Клужда жарық көрді. 1934 жылы оның "Фаркасверем" романы Трансильвания өнер гильдиясы арқылы жарық көрді. 1935 жылы Трансильвания өнер гильдиясының мүшесі болып қабылданды, сонымен бірге ол Баумгартен сыйлығын алған алғашқы жас Трансильвания болды. Екінші Вена сыйлығынан кейін (30 тамыз 1940 ж.) солтүстік Трансильвания Венгрияға қайта тағайындалды, сондықтан 1941 жылы Васс Дес (қазіргі Дейж) маңындағы аумақ үшін Ауыл шаруашылығы министрлігінде негізгі орман бақылаушысы болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1942 жылдың мамыр айынан бастап ол Венгрия кавалериясының әскери даярлығына резервтегі офицер ретінде қатысып, прапорщик дәрежесіне жетті. Өзінің естеліктерінде Уасс 1943 жылы мамыр айында "Эллензек" басылымының бас редакторы болғанын, себебі оның бастығы әскерге шақырылды деп мәлімдейді. Ол былай деп жазады: гестапоның екі сарбазы редакцияға кіріп, газетті бақылауға алу туралы бұйрықты көрсетті. Мен ғимараттан шығып, тауларға қарай жүрдім. Екі аптадан кейін әкем маған немістердің мені іздеп жүргенін айтты. Түнгі Трансильваниядағы әскери әскерлердің қолбасшысы генерал Вересс қақтығыстан аулақ болу үшін маған киім-кешекті сыйлады. Ол мені сержант ретінде Украинаға 9-шы венгр атқышы әскерімен жіберді. 1944 жылы Уасс генерал Лайос Вересстің лагерь көмекшісі болды. Соғыс аяқталып, Кеңес (содан кейін румын) әскерлері Трансильванияға қарай қарай бет алған кезде, ол офицер ретінде Солтүстік Трансильванияның басып алынуын күтіп отырмады, бірақ 1945 жылы Пасхада шекарадан өтіп, эмиграцияны таңдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс соғыс қылмыстары үшін үкім

1946 жылдың мамырында Альберт Васс пен оның әкесі Эндре Васс Румыния соты Сукутард пен Мюрешени де Кампиден румын шаруаларын өлтіруге бұйрық бергені үшін сотқа тартылып, Румынияның екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі үкіметі құрған соттың Румыниямен жасалған соғыс қылмыскерлері туралы 14-бапқа сәйкес соғыс қылмыскерлері деп күдіктенгендерді соттауға арналған одақтас бақылау комиссиясының бақылауымен құрылған Румынияның халық соты олардың иеліктерін тәркіледі. Бұл трибуналдың құрылуы негізінен Нюрнберг халықаралық трибуналының үлгісіне сүйенеді. Екеуі 1940 жылдың қыркүйегінде болған оқиғалар үшін айыпталды, ол кезде венгр әскерлері Солтүстік Трансильванияға аттанды, онда венгр лейтенанты Пакуч алты тұрғындарды (румын діни қызметкері мен оның отбасы, оның венгр қызметшісі, сонымен қатар румын шаруалары және жергілікті еврей саудагер мен оның отбасы) Сукутардтан (Сцентготард) тұтқындады, содан кейін екі румын еркегі мен екі еврей әйелін, Эстер мен Роза Михалыны, Альберт пен Эндре Васс бұйрығы бойынша, олар қашып кетуге тырысқанда атып өлтірді. Альберт Васс сондай-ақ, Мюрешени де Кампи (Омбоцтельке) атты атыс үшін, лейтенант Гергели Цордас бастаған венгр сарбаздары 11 яһудиді өлтірген кезде, айып тағылды. Бұл Wiesenthal Center оны айыптағаннан кейін де расталды, өйткені оның есімі АҚШ-та тұратын соғыс қылмыскерлерінің тізімінде болды. Істі талдағаннан кейін АҚШ Флорида университетінің зейнеткер тіл профессорына қарсы айыптауды алып тастады. Васс румын коммунистерінің оған Венгрияның ұлттық ұстанымы үшін айып тағуды көздегенін айтты. Уасс өзінің қазаға қатысы жоқ екенін айтып, "сионистік румындықтардың" заговоры құрбаны болғанын мәлімдеді. Уасс: "Мен қалай біреудің соғыс қылмыскері болатынын және 30 жыл бойы тұтқындалмағанын көре алмаймын. Әсіресе, мен сияқты әрдайым назар аударған адам". 2008 жылы оның ұлы Андреас Васс Румыния соттарына үкімнің күшін жою туралы шағымданды, бірақ Румыния соттары жаңа дәлелдер келтірілмегенін анықтады және үкімді бекітті.

Көшіп кету

Алдымен Сопронға, содан кейін Блейхбахқа және Гамбургке (Германия) көшіп барып, 1951 жылға дейін сол жерде тұрды. Ол құрылыс алаңында түнгі күзетші болып жұмыс істеді. 1951 жылы Уасс төрт ұлы (Вид, Хуба, Миклош және Геза)мен бірге Құрама Штаттарға көшіп барды. 1970 жылдары жазушыға қарсы бірнеше рет Securitate агенттері өлтіруге тырысты, олардың қаруларынан шыққан оқ іздерін Альберт Васс тіпті 1996 жылы өзімен бірге түсірілген репортаждық фильм кезінде көрсете алды. Екі кісі өлтірушіні АҚШ полициясы ұстады, бірақ олардың румындық дипломатиялық паспорттары болғандықтан, оларды босатты. 1985 жылдың күзінде "Securitate" Кливлендтегі "Holiday Inn" қонақ үйінде Васс Альбертке қарсы sui-censorship әрекеті жасады, ол Интерполдың ақпарат және қылмыстың алдын алу жұмысының арқасында ғана бұзылды. Бұл факторлар сонымен қатар 1988 жылы Румынияның адам құқықтары саясатына байланысты АҚШ Мемлекеттік департаменті Румынияның ең қолайлы сауда мәртебесін тоқтатуға ықпал етті. Чаушеску 1988 жылы Бухарест радиосында Уассты "Румынияның бірінші нөмірлі жауы" деп атады. Альберт Уасс бұл туралы Зита Сзелецкийге былай деп жазды: "Мен өмірде бұдан үлкен құрмет көрген емеспін!" 1993 жылы 20 тамызда оған президент Арпад Гёнч премьер-министр Йозеф Анталдың ұсынысы бойынша Флоридадағы мажар консулы мен Сандор Цориден үйінде алған. Венгрияда азаматтығын алу туралы Васстың өтініші алғаш рет 1994-1998 жылдар аралығында үкімет тарапынан қабылданбады, өйткені Венгрияда оның өлім жазасына кесілген үкімі жойылмаған еді, содан кейін 90 жастағы автордың азаматтығын алу туралы куәлігі берілген күннен бастап бір жыл ғана жарамды болатындығы туралы жауаппен кедергі келтірілді. 1998 жылы 17 ақпанда 90 жасында Флорида штатындағы үйінде ұзақ уақыт бойы ауырған ауруынан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Оның соңғы тілегі - оның сүйегі жазушы Янош Кеменің қабірінің жанында, Мюреш округіне қарасты Бранковенешти қаласындағы Кемен вилласының бақшасына орналастырылуы. Оның төртінші ұлы Миклош Васс әкесінде өзін-өзі өлтіруге деген бейімділік байқалмаған. Соңғы жылдары Румыниядағы венгр азшылығының кейбір өкілдері және оның отбасы оны оңалтуға тырысты. Оның ұлының істі қайта қарау туралы өтінішін 2007 жылы Румынияның жоғары кассациялық және сот соты қабылдамады. Оның өмірі ешқашан сот алдында толық зерттелмеген, сондықтан румындар арасында Альберт Вас қылмыскер, румындар мен еврейлерді өлтіруге жауапты және оның сотталуы әділ деп есептеледі. Оның оңалту әрекеттерін әсіресе оның өлтіргені үшін айыпталғандардың туыстары моральдық емес деп санайды. 2004 жылы 22 мамырда Одорхейу Секуэйеде аты жоқ мүсін ашылды, тек қана мажар тілінде "Вандр Сзекели" (Жолғап жүрген Сзеклер) деген жазу жазылған. Румын баспасөзінде мүсін Альберт Васс деп түсіндірілді. Васстың екі мүсіні Регин мен Лунка Мурешулуидегі венгр шіркеулерінің ішіне көшірілді. Румыния заңдары "бейбітшілік пен адамзаттың мүддесін бұзу немесе фашистік, расистік немесе ксенофобикалық идеологияны насихаттау" үшін сотталғандарға табынуға тыйым салғанмен, кейбір румыниялық жерлерде әлі күнге дейін Альберт Васстың ескерткіш мүсіндері сақталған. Олар 2004 жылғы 21 маусымда Румынияның Жоғарғы прокуратурасы басқа бір сот процесінде: "Румыния ратификациялаған соғыс қылмыстары мен бейбітшілікке және адамзаттың қанық қанық қанық қылмыстарына қатысты қолданылатын тиісті халықаралық заңдарды талдау туралы (Женева конвенциясы 12. 08-ге дейін. 1949 "") қорытындысында сотталған Альберт Васстың іс-әрекеті осы халықаралық конвенцияларда көрсетілген қылмыстарға жатпайды. Қорытынды: " " Альберт Вас бейбітшілік пен адамзаттың мүддесін қорлау үшін сотталған жоқ " Ақыры ол айыптан босатылып, билік мүсінді бастапқы орнына қайтаруға міндетті болды. Альберт Васс Венгрияның бірнеше жерлерінде ескерткіштерге ие, онда оңшылдар оны режимнің батыры және құрбаны деп санайды. Биліктегі Фидес партиясы мен радикалдық ұлтшыл Джоббик партиясының өкілдері 2011 жылдың басында Будапешттегі бірнеше алаңға оның есімін беру туралы дауыс берді. Альберт Васстың шығармалары 2012 жылдан бастап Венгрияның ұлттық оқу бағдарламасының (НАТ) бөлігі болып табылады. 2020 жылдан бастап жазушы міндетті оқу бағдарламасында одан да көп орын алады, оның ішінде "Адjátok vissza a hegyeimet" романы бар.

Мүсіндер

Альберт Васс 60-тан астам қоғамдық мүсінге ие.