Кіріспе

Сексуалды фетишизм немесе эротикалық фетишизм – адамның белгілі бір затқа немесе жағдайға жыныстық қызығушылық танытуы. Жыныстық фетиш – жансыз затқа немесе дене мүшесіне жыныстық тартымдылық. Бұл жыныстық қызығуды күшейтуге қатысты патологиялық емес көмек ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ егер ол адамға маңызды психоәлеуметтік қиындықтар тудырса немесе оның өмірінің маңызды салаларына кері әсер етсе, психикалық бұзылыс деп саналуы мүмкін. Дене мүшесіне деген жыныстық қызығушылықты жарымтараптық деп атауға болады. Медициналық анықтамалар жыныстық фетишизм терминін заттар мен дене мүшелерімен шектейді.

Анықтамалар

Жалпы тілмен айтқанда, «фетиш» сөзі кез келген жыныстық қоздыруға түрткіс беретін нәрселерді білдіру үшін қолданылады, бірақ олардың бәрі фетишизмнің медициналық критерийлеріне сай келмейді. Бастапқыда көптеген медициналық дереккөздер фетишизмді жансыз заттарға, дене мүшелеріне немесе сөлдерге деген жыныстық қызығушылық ретінде анықтаған. 1980 жылы DSM III жарияланымы бұл анықтаманы өзгертті, оның фетишизмнің диагностикалық критерийлерінен дене мүшелерінің қоздыруын алып тастады. 1987 жылы DSM III-тің қайта қарастырылған басылымы (DSM III R) дене мүшелерінің қоздыруы үшін жаңа диагноз – «парциализм» енгізді. DSM IV бұл айырмашылықты сақтап қалды. 2007 жылы жүргізілген зерттеуде интернеттегі талқылау топтарының мүшелері саналды, олардың есімдерінде «фетиш» сөзі болған. Дене мүшелеріне немесе ерекшеліктеріне арналған топтардың 47%-ы – аяқтарға (подофилия), 9%-ы – дене сұйықтықтарына (урофилия, скатофилия, лактафилия, менофилия, мукофилия қоса), 9%-ы – дене мөлшеріне, 7%-ы – шашқа (шаш фетиши), ал 5%-ы – бұлшық еттерге (бұлшық етке табыну) арналған. Аз танымал топтар басқа нәрселермен қатар, кіндіктерге (кіндік фетишизмі), аяқтарға, дене шашына, ауызға және тырнақтарға назар аударды. Киімге қатысты топтардың 33%-ы – аяқтарға немесе жамбасқа киетін киімге (мысалы, шұлық немесе юбка), 32%-ы – аяқ киімге (киім фетишизмі), 12%-ы – іш киімге (іш киім фетишизмі), ал 9%-ы – жакет сияқты бүкіл денеге киетін киімге арналған. Аз танымал заттарға арналған топтар бас киімдерге, стетоскоптарға, білезіктерге, сосқаларға және бекітпелерге (бекітпе фетишизмі) бағытталған. Девотизм – басқа адамның мүгедектігіне немесе дене өзгерісіне, мысалы, ампутация нәтижесінде болған өзгерістерге деген тартымдылықты білдіреді. Девотизм тек жыныстық фетиш болып есептеледі, егер фетишке ие адам басқа адамның ампутацияланған дене мүшесін жыныстық қызығушылықтың нысаны деп санаса.

Себеп

Фетишизм көбінесе жасөспірім шақта көріне бастайды, бірақ одан бұрын да дамуы мүмкін. Джон Банкрофттің сөзіне сәйкес, жағдайлық рефлекс ғана фетишизмді түсіндіре алмайды, себебі ол көптеген адамдарда фетишизмге әкелмейді. Ол жағдайлық рефлекс жыныстық білім алу процесіндегі аномалия сияқты басқа факторлармен бірігеді деп санайды. Жыныстық бейімделу теориясы адамдардың бала кезінде жыныстық тартымды қасиеттер мен іс-әрекеттерді тануды үйренетінін көрсетеді. Егер балаға жыныстық объект туралы тым шектеулі немесе қате түсінік қалыптасса, фетишизм пайда болуы мүмкін. Бейімделу баланың алғашқы қоздыру және құштарлық сезімдері кезінде пайда болады және ол "жеке адамдар арасында әртүрлі болатын марапат немесе ләззатқа байланысты ерекше сипаттамалардың эгоцентрикалық бағалауына" негізделген. Бір ерекше жағдайда, алдыңғы уақытша лобтың кесілуі эпилепсиямен ауыратын адамның қауіпсіздік инелеріне деген құштарлығын басып тастады. Фетишист әйелдердің сирек кездесуіне қатысты түрлі түсіндірмелер бар. Фетиштердің көпшілігі көру арқылы сезінуге байланысты, ал еркектер көру стимулдарына жыныстық жағынан сезімтал деп есептеледі. Рой Баумейстер ерлердің жыныстық қабілеті бала кезінде фетишизм қалыптасатын қысқа мерзімді кезеңнен басқа, өзгеретіндей емес, ал әйелдердің жыныстық қабілеті өмір бойы өзгеріп отырады деп санайды.

Диагностика

ICD 10 фетишизмді жыныстық қоздыру мен қанағаттандыру үшін тірі емес заттарға тәуелділік ретінде анықтайды. Бұл бұзылу деп есептеледі, егер фетишистік әрекеттер жыныстық қанағаттандырудың басты көзі болса, және олар соншалықты күшті немесе қоғамдық нормадан шығып кетсе, мазасыздық тудырып, немесе қалыпты жыныстық қатынасқа кедергі келтірсе. DSM 5 бойынша фетишизм – тірі емес заттардан немесе дененің генітальдық емес бөліктерінен жыныстық қоздыру, киімдерден басқа (өйткені ол трансвеститтік бұзылысқа жатады) және жыныстық стимуляцияға арналған секс-тойлар. Фетишистік бұзылыс деп диагноз қою үшін, қоздыру кем дегенде алты ай бойы сақталуы керек және өмірдің маңызды салаларында айқын психосоциалдық қиындықтарға немесе бұзылуларға әкелуі керек. DSM IV-де дене мүшелеріне деген сексуалдық қызығушылық фетишизмнен «парциализм» (Paraphilia NOS диагнозымен) деп ажыратылды, бірақ DSM 5-те ол фетишистік бұзылыспен біріктірілді. Сексолог Одд Рейерсёл фетишизммен байланысты мазасыздықтың көбінесе ұяттан туындайтынын және диагноз қою оны одан әрі күшейтетінін айтады. Ол, егер адам зиянды мінез-құлқына бақылау жасай алмаса, оған тұлғалық немесе импульстік басқару бұзылысы диагнозы қойылуы керек деп санайды. Когнитивтік-мінездік терапия – танымал әдістердің бірі. Когнитивтік-мінездік терапевттер клиенттерге фетишистік мінез-құлқының себептерін анықтап, олардан аулақ болуға үйретеді, сондай-ақ фетишті қамтитын қиялдарды фетишсіз қиялдармен алмастыруға көмектеседі. Аверсиялық терапия мен жасырын шарттау қысқа мерзімде фетишистік қоздыруды азайта алады, бірақ оның әсерін сақтау үшін қайталау қажет. Фетишистік мінез-құлқымен психодинамикалық тәсілдермен емдеу туралы көптеген жағдайлар да хабарланған. 2014 жылғы зерттеуде әйелдердің 26,3%-ы және ерлердің 27,8%-ы «фетишпен немесе жыныстық емес затпен жыныстық қатынас жасау» туралы қиялдары бар екенін мойындады. Үлгідегі сүйікті қиялдардың мазмұндық талдауы көрсетті, ерлердің қиялдарының 14%-ы фетишизмге (аяқ, жыныстық емес заттар және белгілі бір киімдер) қатысты, ал 4,7%-ы аяқтан басқа дене мүшелеріне назар аударды. Әйелдердің сүйікті қиялдарының ешқайсысы фетишистік тақырыптарды қамтыған жоқ. Тағы бір зерттеуде ерлердің 28%-ы және әйелдердің 11%-ы фетишистік қоздыруды (аяқ, маталар және «туфли, қолғап немесе плюш ойыншықтар сияқты» заттарды қоса) баяндады. 1980 жылғы зерттеуде ерлердің 18%-ы фетишистік қиялдар туралы айтты. Фетиш – бұл үстімізден тыс күштерге ие деп саналатын зат, әсіресе, басқаларға билік ете алатын адам жасаған зат. Негізінде, фетишизм – бұл затқа ішкі құндылық немесе күштерді тағайындау. «Фетишизм» терминін алғаш рет Альфред Бине 1887 жылы эротикалық контексте қолданды. Бұған дейін Жюльен Шевалие «азофилия» деген ұғымды ұсынған.

Себеп туралы алғашқы көзқарастар

Альфред Бине фетишизмді ассоциациялардың патологиялық нәтижесі деп күдіктенді. Ол кейбір осал адамдарда балалық шақта фетиш объектісімен эмоционалды түрде қоздыратын тәжірибе фетишизмге алып келуі мүмкін деп дәлелдеді. Ричард фон Крэфт-Эбинг пен Хаволок Эллис фетишизмнің қауымдастық тәжірибелерден туындайтынына сенеді, бірақ қандай бейімділіктің қажеттілігі туралы келіспеді. Жыныстық қатынас зерттеушісі Магнус Хиршфельд 1920 жылы өзінің ішінара тартымдылық теориясын ұсынғанда, басқа бір көзқарас ұстанды. Оның пікірінше, жыныстық тартымдылық ешқашан адамға тұтас ретінде тумайды, бірақ әрқашан жеке ерекшеліктердің өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады. Ол дерлік барлық адамның ерекше қызығушылықтары бар екенін, соның салдарынан фетишизмнің денсаулыққа пайдалы түрінен зардап шегетінін, ал жалғыз ерекшелікті бөліп алып, оны аса бағалау патологиялық фетишизмге әкелетінін айтты. Бүгінде Хиршфельд теориясы көбінесе жыныстық рөлге тән мінез-құлық контекстінде еске алынады: әйелдер дене бөліктерін, киімдерді немесе аксессуарларды ерекшелендіру арқылы жыныстық ынталандыруды көрсетеді, ал ерлер оларға жауап береді. Зигмунд Фрейд ерлердегі жыныстық фетишизмнің ананың жыныс мүшелерінен туындайтын санасыз қорқыныштан, ерлердің жалпыға ортақ кастрациядан қорқуынан және анасының жыныстық мүшесі болған, бірақ одан айырылған деген қиялынан пайда болатынына сенді. Ол әйелдердегі жыныстық фетишизмді талқыламады. 1951 жылы Дональд Уинникотт өзінің өтпелі объектілер мен құбылыстар теориясын ұсынды, соған сәйкес саусақты сору сияқты балалық әрекеттер мен құшақтайтын ойыншықтар сияқты заттар ересектердің көптеген мінез-құлқының, соның ішінде фетишизмнің де көзі болып табылады. Ол баланың өтпелі объектісінің жыныстық сипатқа ие болғанын болжады.

Басқа жануарлар

Адам фетишизмі басқа жануарлардың жыныстық жауабының Павловтық шарттаумен салыстырылды. Тышқандарда белгілі бір күйбелеулерге жыныстық тартылыс жасанды түрде туындауы мүмкін. Еркек және әйел тышқандар бұрынғы жыныстық тәжірибелерімен байланыстырылған, бейтарап немесе тіпті жағымсыз иісі бар серіктестерге жыныстық қалау дамытуы мүмкін.