Кіріспе

XVII ғасырдағы ағылшын мемлекет қайраткері және Карл I-нің қарсыласы, сондай-ақ австралиялық регбиші Джон Пим (20 мамыр 1584 – 8 желтоқсан 1643) – Лондондық саясаткер және әкімші, ол қазіргі заманғы ағылшын парламенттік жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 1642 жылғы қаңтарда тұтқындауға тырысқан Бес мүшенің бірі болған ол Бірінші ағылшын азамат соғысының басталуына себеп болған маңызды қадам жасады. Оның қарсыластарын озу үшін процедураны пайдалануы сол кезге ерекше жатты. Замандастары оны құрметтегенмен, оған риза болған жоқ. 1895 жылы тарихшы Голдвин Смит оны «ешқашан өмір сүрмеген Парламенттің ең ұлы мүшесі» деп атады. Пимнің әкесі ол жеті айлық болғанда қайтыс болды, оны өгей әкесі сэр Энтони Раус тәрбиеледі. Одан ол пуритандық көзқарасын және архиепископ Уильям Лаудтың реформаларына қарсылығын сіңірді. Сонымен қатар, ол Орталық Америкада пуритандық колония құруға тырысқан Провиденс аралы компаниясының жетекші мүшесі болды. «Нағыз революционер» деп сипатталатын Пим Джеймс I, содан кейін Карл I кезінде биліктің теріс пайдалануына қарсы күресті. Соғыстың басындағы оның басшылығы парламентшілер үшін өте маңызды болды, әсіресе шотландтық келісімшілермен Салтанатты Лига мен Одасты келісудегі рөлі. 1643 жылғы желтоқсанда рактан қайтыс болғаны үлкен қайғыға ұшыратты. Бастапқыда Вестминстер аббаттығында жерленген ол, 1660 жылы Стюарттардың билікке қайта оралуынан кейін, Вестминстердегі Сент Маргарет шіркеуінің шұңқырына, басқа парламенттік көшбасшылармен бірге тасталды. Кейіннен оның беделі Джон Хэмпден және Виконт Фолкленд сияқты қарапайым тұлғалармен салыстырғанда төмендеді, бірақ қазір ол білгір саясаткер және тиімді сөйлеуші ретінде танылады. Оның көптеген идеялары Америка революциясы кезіндегі патриоттар мен 19 ғасырдың американдық либералдары тарапынан қабылданып, қолданылды.

Жеке мәліметтер

Оның әкесі Александр Пим (1547–1585) Сомерсет графтығының Браймор елді мекенінен шыққан, кішігірім ақсүйектердің бірі болған. Ол 1584 жылы Джонның дүниеге келгені Лондон қаласында табысты заңгер қызметін атқарған. Александр жеті айдан кейін қайтыс болды, ал анасы Филиппа Коллес (1620 жылы қайтыс болды) бай Корнуолл жер иесі, сэр Энтони Роусқа үйленді. Сэр Франсис Дрейктің жақын досы және оның мүрагері болған сэр Энтони, өгей ұлына Испанияға деген терең жек көру сезімін, пуритандыққа деген ынталы сенімді, сондай-ақ католик шіркеуіне де, Арминийшіл протестанттық теологияға да қарсылықты сіңірді. Роустар үлкен және жақын қарым-қатынаста болған отбасы болды, көбінесе туыстары мен достарымен неке қию арқылы байланыс жасады. 1604 жылдың мамыр айында Пим Барбара Роус пен Джон Хуктің қызы, ғалым Роберт Хуктің әпкесі Энн Хукке үйленді. Ол 1620 жылы қайтыс болғанға дейін жеті балалары болды, олардың төртеуі ересек жасқа жетті: Филиппа (1604–1654), Чарльз (1615–1671), Дороти (1617–1661) және Кэтрин.

Мансап

Пим Оксфордтағы Пемброк колледжінде білім алған, ол кезде Бродгейтс деп аталып, "радикалды протестантизм" үшін танымал болған. Заң білімі білімнің маңызды бөлігі саналғандықтан, ол 1602 жылы Орта ғибадатханаға қабылданды; ол екі оқу орнынан да ресми түсірген жоқ, бірақ өмір бойына көптеген достар тапты, олардың ең жақыны Уильям Уитакер болды. 1605 жылдың маусым айында ол Хэмпшир, Глостершир және Уилтшир округтеріндегі қазыналық салық жинаушы болып тағайындалды; бұл оған көптеген замандастарына қарағанда, көбінесе отбасылық немесе округтік байланыстармен шектелгенге дейін кең ауқымды таныстықтар жасауға мүмкіндік берді. Уитакердің әкесі Уилтширдің Вестбери округінен парламент депутаты болған, ал 1621 жылы Пим жақын орналасқан Калн округінен сайланды.

Қарыз алу және құқық туралы өтініш

Паймның күнделігі оның Парламент заңнамасын жалпы тұрғысынан қарастырғанын, тек өзіне қызықты мәселелермен ғана шектелмейтінін көрсетеді; оларды анық түсіндіру қабілетімен қоса, ол көптеген комитеттерге тағайындалуына себеп болды. Патшаны тікелей сынау мемлекетке қарсы қылмыс саналғандықтан, наразылықты білдірудің жалғыз жолы оның кеңесшілерін сынау, импичмент процесін қолдану еді. Пайм кінәлі немесе кінәсіздігін анықтау Парламенттің Төменгі палатасына тиесілі екенін, ал Лордтар камерасы тек жазаны белгілеуге құқылы екенін айтты; бұл оның болашақ Парламенттік қызметінде маңызды рөл атқарды. Ол кең таралған дәуірде болса да, католицизмге қарсылығымен және Англия шіркеуіндегі, деп саналатын католиктік амалдарға қарсылығымен ерекшеленді. Мұның бір себебі – 17 ғасырда дін мен саясаттың тығыз байланысы, олардың бірін өзгерткені екіншісін де өзгертетіндей көрінетін. Көптеген замандастары Оттыз жылдық соғыста қатысып, Джеймстің өзінің күйеу баласын және жалпы протестанттық Еуропаны қорғамағанына алаңдады. 1621 жылы Парламент таратылғаннан кейін Пайм тұтқындалып, Ұлы Кеңеске (Privy Council) жеткізілді, бірақ 1622 жылдың тамызында босатылды. 1624 жылы ол Бедфорд графының бақылауындағы Тависток округінен сайланды және мансабының соңына дейін осы мандатын сақтап қалды. 1626 жылы ол Букингем герцогін импичментке тартуға әрекеттенді, бұл Парламенттің таратылуына әкелді. Букингемнің 1628 жылдың тамызындағы қазасы ғана екінші әрекеттің алдын алды, ал Пайм 1628 жылы Карл I-ге құқық туралы петицияны ұсынуды қолдады. Пайм, оның әкесі Фрэнсис Роус және Джон Хэмпден, Роджер Мейнуаринг пен Роберт Сибторпқа қарсы Парламенттік шабуылға да басшылық етті. Бұл екі дін қызметкері патшалардың құдайға берілген құқығы және сөзсіз бағыну қағидаларын қолдап, уағыздар жариялады. Парламент оларды ағылшын конституциясына қарсы уағыздағаны үшін айыптаса да, Карл оларды кешіріп, Парламентті таратып, 1640 жылға дейін жалғасқан Жеке Басқару кезеңін бастады. 1630 жылы Пайм Провиденс аралы компаниясының қазынашысы болды, бұл лауазым оның уақытын көп ала бастады, және ол 1639 жылы қазынашылық лауазымынан бас тартты. Колониялық қозғалысқа қатысу пуритандық көшбасшылар арасында кең таралған, ал компанияның отырыстары кейіннен саяси оппозицияны үйлестіруге мүмкіндік берді. Олардың көптегені 1642 жылы Парламенттік оппозицияның жетекшілеріне айналды, олардың ішінде Хэмпден, Роус, Генри Дарли, Лорд Сей, Уильям Уоллер және Лорд Брук болды.

Оппозиция басшысы; 1640 - 1641 жылдар

Біскуп соғыстарының біріншісінде жеңілгеннен кейін, Карл 1640 жылдың сәуірінде Парламентті шақырды. Қысқа Парламент саяси жеңілдіктерсіз оған салық салудан бас тартқан кезде, ол оны үш аптадан кейін таратып жіберді. Шотландиялықтар екінші жеңілістен кейін Рипон шартын қабылдағаннан кейін, оны қарашада жаңа сайлау өткізуге мәжбүрледі, сол кезде Пим оппозицияның бейресми жетекшісіне айналды. Тим Харрис сияқты тарихшылар 1640 жылы, бірнеше радикалдарды қоспағанда, Парламентсіз билеуге қатысты жалпы пікір қалыптасқан деседі. Бұл 1641 жылдың қарашасындағы Ұлы Петициядан кейін өзгерді, онда Кларендон сияқты конституциялық монархистер тарап ауыстырып, Парламент енді тым көп талап етуде деді. Пим Кларендоннан және көптеген әріптестерінен айырмашылығы, Чарльз өзіне күштеп таңылған міндеттемелерді орындамайтынын түсінді. Парламентпен келіссөздер кезінде де ол және Генриетта Мария шетелдік елшілерге кез келген жеңілдіктер уақытша екенін және қажет болған жағдайда күшпен қайтарып алынатынын ашық айтты. Бұл күдіктер 1641 жылдың қазан айынан кейін ирландтық католик көтерілісшілері олардың іс-әрекеттеріне оның келісімін білдіргеннен кейін күшейді. Көптеген адамдар оларға сенді, өйткені Чарльз бұрын шотландтарға қарсы ирланд әскерлерін пайдалануға тырысқан және көтеріліске наразылық білдіруден бас тартқан. Алайда, Пимге Чарльз тұрақты үкімет пен қоғам үшін қажет болғандықтан қиындықтар туды. Дініне немесе саяси нанымына қарамастан, 1642 жылы көпшілік «жақсы басқарылатын» монархияның құдайдан келгеніне сенді; олар келіспеген нәрсе – «жақсы басқарылатын» дегеннің мағынасы және діни мәселелерде соңғы билік кімде екендігі болды. Корольшілдер әдетте король тағайындаған және оған жауап беретін епископтар басқаратын Англия шіркеуін қолдады; Парламент мүшелері ол шіркеудің жетекшілеріне жауап береді деп сенді, олар өз қауымдары тағайындайды. Пуритан – Англия шіркеуін реформалауды немесе «тазалауды» қалаған кез келген адамды білдіретін термин және көптеген түрлі секталарды қамтыды. Пресвитериандар ең белгілілері болды, олардың қатарында Пим мен Джон Хэмпден сияқты көшбасшылар бар еді, бірақ конгрегациялистер сияқты тағы да көптеген адамдар болды, олар көбінесе тәуелсіздер ретінде біріктірілді. Діни және саяси байланыстар одан әрі күрделілікке әкелді; епископтарға қарсылықтың бір себебі – олардың Лордтар палатасында болуы, онда олар парламенттік заңнаманы жиі тоқтататын. 1640 жылғы дін қызметкерлерін жою туралы заң соғысқа апаратын жолдағы маңызды қадам болды. Пресвитериандардың көпшілігі саяси консерваторлар болды, олар шектеулі сайлау құқығына сенді және Англия шіркеуін сақтағысы келді, бірақ Шотландия шіркеуіне ұқсас реформаланған, пресвитериандық орган ретінде. Жалпы алғанда, Англия құрылымды, әлеуметтік консервативті және көбінесе бейбіт қоғам болды, ал Отыз жылдық соғыстың салдарынан көптеген адамдар кез келген құрбандылыққа бармай, қақтығыстан аулақ болғысы келді. Пим тек әскери жеңіліске ұшыраған Чарльзды мағыналы реформаларға келісуге мәжбүрлейтін санаулы адамдардың бірі болды.

Соғысқа апаратын жол; 1641 - 1643 жылдар

Ұзақ парламент жиналғаннан кейін көп ұзамай оған 15 мың лондондық қол қойған Тамыр мен тармақ петициясы ұсынылды, ол Англияның шотландтардың үлгісін алып, епископтарды қууын талап етті. Бұл Англия шіркеуіндегі «католиктік амалдар» немесе арминиандықтар туралы кең таралған алаңдаушылықты көрсетті, оған Карлдың протестант шотландтарға қарсы соғысқа дайындығы, бірақ оның жүрегіндегі туысы Карл Луиге мұралық жерлерін қайтаруға көмектеспеуі себеп болды. Көптеген адамдар Карлдың Испаниямен одаққа келуі мүмкін деп қорқып, Венеция сияқты тәжірибелі дипломаттар, тіпті Франция да осы пікірді бөлісті. Сондықтан Карлдың қасақана билігін тоқтату Англия үшін ғана емес, жалпы протестанттық іс үшін де маңызды болды. Монархия институтына деген құрмет Карлға тікелей шабуыл жасауға кедері келтіргендіктен, дәстүрлі жол – оның «жаман кеңесшілерін» соттау болды. Осылайша патша заңнан жоғары болғанымен, оның қол астындағылар заңнан жоғары емес екені және ол оларды қорғай алмайтыны анық болды; мақсаты – басқаларды өз әрекеттері туралы екі рет ойлануға мәжбүрлеу еді. Архиепископ Уильям Лауд 1640 жылдың желтоқсанында импичментке ұшырады және 1645 жылы өлім жазасына кесілгенге дейін Лондон мұнарасында тұтқын болды; 1640 жылғы епископтар соғысын ұйымдастырған және Ирландияның бұрынғы лорд-депутаты Страффорд 1641 жылдың мамырында сотталып, өлім жазасына кесілді. Палата сонымен қатар үшжылдық актілерді, Жұлдыз палатасын таратуды және Парламенттің келісімінсіз салық салуды тоқтатуды қамтитын конституциялық реформалар сериясын қабылдады. Епископтар бірлесіп дауыс беріп, Лордтардың осылардың барлығын қабылдамауын қамтамасыз етті. 1641 жылдың маусым айында Пим жалпы палатада Клирлер туралы заңның қабылдануын қамтамасыз етті; оның басты қағидаларының бірі – епископтарды Лордтар палатасынан шығару болды, сондықтан ол қабылдамады. Саяси шиеленіс қазан айында Ирландия көтерілісімен күрт өршіді. Карл мен Парламент оны басу үшін әскер жинауды қолдады, бірақ ешқайсысы оларды бақылауды бір-біріне сенбеді, өйткені кез келген армия бірінші кезекте оларға қарсы қолданылатынынан қорқып еді. Пим 1 желтоқсанда Карлға ұсынылған Ұлы наразылық жобасын жасауға көмектесті. 1641 жылдың 23-29 желтоқсаны аралығында Вестминстерде Лондон шәкірттері бастаған кең ауқымды тәртіпсіздіктер болды. Пимнің және басқа парламенттік көшбасшылардың осы тәртіпсіздіктерді ұйымдастыруға көмектескені туралы айғақтар дәлелденген жоқ, бірақ оның нәтижесінде епископтар Лордтар палатасына қатысуын тоқтатты. 30 желтоқсанда Йорк архиепискобы Джон Уильямс және тағы он бір епископ Лордтар палатасы олардың қатысуынсыз қабылданған заңдардың заңдылығына дау айтып, шағымға қол қойды. Палата Карлді Парламентті таратуға шақырып отыр деп есептегендіктен, он екі епископ та қаскөйлік үшін түрмеге қамалды. Көбейіп келе жатқан тәртіпсіздікке жауап ретінде 4 қаңтарда Карл Бес мүшені, оның ішінде Пимді тұтқындауға сәтсіз әрекет жасады. Ол оны тұтқындауға жетпегендіктен, Лондоннан көптеген роялист депутаттарымен және Лордтар палатасындағы оның жақтастарымен бірге кетті, бұл оппозицияға екі палатада да көпшілік берген үлкен тактикалық қателік болды. Бірінші ағылшын азаматтық соғысы тамыз айында басталғанда Пим Қауіпсіздік комитетін басқарды; оның адалдығы мен әртүрлі мүдделерді біріктіру қабілеті соғыстың алғашқы 18 айында аман қалу үшін маңызды болды. 1643 жылдың тамызының басында, маусым айында танымал Джон Хэмпденнің қайтысымен байланысты роялисттердің жеңістері парламенттік істің құлауға жақын екенін көрсетті. Осы шешуші сәтте Пимнің басшылығы мен табандылығы оны құтқарып, соғысты жеңуге жаңадан кірісуге әкелді. Ол Парламенттің жеткілікті қаржылық және әскери ресурстармен қамтамасыз етіп, жеңіске жетудің негізін қалады, оның соңғы істерінің бірі – Шотландияның қолдауын қамтамасыз еткен Салтанатты Лига мен Келісімді келіссөздер жүргізу болды. Ол 8 желтоқсанда 1643 жылы Дерби-хауста, мүмкін, қатерлі ісіктен қайтыс болды; Парламент оның жеке бизнесіне немқұрайлылық танытқандықтан туындаған қарыздарын төлеуге келісті, бірақ олар 1665 жылға дейін даулы болып келді. Вестминстер аббаттығында жерленген оның сүйектері 1660 жылы Стюарттардың қайта орнатуынан кейін эксгумацияланды және Вестминстердегі Сент-Маргарет шіркеуіндегі жалпы шұңқырға қайта жерленді. Оның басты қарсыласы, Кларендон графы, Бірінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде Карлдың аға кеңесшісі, кейіннен былай деп жазды: «Ол өте әдемі және салмақты түрде сөйлей білетін және корольдіктің мінез-қалпы мен сезімдерін басқа ешкімдей жақсы түсінетін еді». Пимнің беделі Хэмпден және Фолкланд виконты сияқты күрделі емес тұлғалармен салыстырғанда төмендеді, әсіресе Роялисттердің ісін романтизациялаған Виктория дәуірінде. Бір ғана ерекшелік – тарихшы Голдвин Смит, ол оны «ешқашан болған ең ұлы парламент мүшесі» деп сипаттады. Қазіргі таңда ол заманауи парламенттік демократияның негізін салған және тиімді сөйлеуші болған сарайшыл саясаткер ретінде қарастырылады, оның идеялары мен тілі американдық революция кезінде және 19 ғасырдың американдық либералдары тарапынан қабылданды.