Бес қызыл майшабақ жұмбағы

Кіріспе

1931 жылғы Дороти Л. Сайерстің құпия романы.

Алдынғы сөз

Романның алғы сөзі автордың жеке хаты түрінде жазылған: "Ең мейірімді үй иесі, Джо Дигнамға". Хаттың басында: "Міне, Гейтхаус және Кирккубри туралы сіздің кітабыңыздың өзі. Барлық орындар нақты, барлық пойыздар да нақты, және пейзаждар да дұрыс, тек мен бірнеше жерлерге жаңа үйлер салып қойдым".

Сюжет

Романның оқиғасы Шотландияның суретшілер мен балықшылар арасында танымал Галлоуэйде өтеді. Сэнди Кэмпбелл – талантты суретші, бірақ сонымен қатар, көп ішетін, ұрысқақ мінезді адам. Ол өзеннен өлі табылғанда, үстіндегі жағалауда әлі ылғал жартылай бітірілмеген суретімен, ол кездейсоқ құлап, бас сүйегін сындырып алды деп болжанады. Балық аулау демалысында аймақта болған Лорд Питер Уимси оқиға орнында бірдеңе жоғалғанын байқағанда, суретшінің сурет салуына күдікпен қарайды. Сайерс бұл жерде жақша ішіндегі түсіндірме қосады: "Бұл жерде Лорд Питер Уимси сержантқа нені және неге іздегенін айтты, бірақ ақылды оқырман бұл мәліметтерді өзі қосып алатынын ескеретін болсақ, олар осы беттен алынып тасталды". Жергілікті дәрігердің айтуынша, денедегі қатаю белгілері Кэмпбеллдің кеше түнде қайтыс болғанын көрсетеді. Кэмпбеллді өлтірген адам суретті Кэмпбеллдің өзіне тән стилінде салған, осылайша оқиғаның жазатайым болғанын көрсетуге тырысқан. Осы аймақта Кэмпбеллмен жақында ұрысқан алты талантты суретші бар: Фаррен, Страхан, Гован, Грэм, Уотерс және Фергюсон. Олардың бірі қылмыскер, ал бесеуі – шатастыру үшін салған трюк. Барлық күдіктілер күдікті түрде әрекет етеді: кейбіреулері ауданнан себепсіз кетіп қалады, ал енді біреулері анық жалған мәлімдемелер жасайды немесе фактілерді жасырады. Уимси Лондондағы досы Чарльз Паркердің көмегімен тергеу жұмыстарын жүргізеді. Қылмыскерді анықтау қиынға түседі, себебі жергілікті пойыз кестесі күрделі, велосипедтер оңай қолжетімді, бұл кісі өлтірушіге із жасыруға мүмкіндік береді. Барлық алты күдікті де іздестіріліп, Кэмпбеллді өлтіргенін жоққа шығаратын мәлімдемелер береді, бірақ олардың ешқайсысы толыққанды қанағаттандырмайды. Прокурор, полиция бастығы және тергеуші полиция қызметкерлері Уимсимен бірге дәлелдерді қарау үшін жиналады. Полиция бірнеше теория ұсынады, барлық күдіктілерді қылмыскер немесе оған көмектескен адам ретінде қарастырады. Оның пікірін сұрағанда, Уимси соңында нағыз қылмыскер Фергюсон екенін айтады, ол сурет салғанда әдетте қалтасында қосымша бояу түтікшелерін сақтап, жалған суретті жасағанда ақ түтікшені ұмытып қалтасына салып алған. Уимси осы түтікшенің жоқтығын басынан байқаған еді. Полиция күмәнмен қарайды, бірақ Уимси оқиғаны қайта құруды ұсынады және жиырма төрт сағат ішінде қылмыскердің өзен үстіндегі оқиға орнын қалай жасағанын және жалған алибиді қалай құрғанын көрсетеді. Фергюсон кінәсін мойындайды, бірақ Кэмпбеллдің өлімі ұрыс кезінде жазатайым оқиға болып өтті, ол кісі өлтіру емес деп мәлімдейді. Сотта іс қаралатын болғанда, қазылар алқасы қасақана адам өлтіру деп айыптайды, сонымен қатар "Кэмпбелл, әрине, қиындық іздеген" деген негіздемемен мейірімділікке ұсыныс жасайды.

The novel is set in Galloway, a part of Scotland popular with artists and recreational fishermen. Sandy Campbell is a talented painter, but also a notoriously quarrelsome drunkard. When he is found dead in a stream, with a still wet half finished painting on the bank above, it is assumed that he fell in accidentally, fracturing his skull. Lord Peter Wimsey, who is in the region on a fishing holiday, suspects murder when he realises that something is missing from the scene which makes it likely that another artist painted the picture. Sayers includes a parenthetical note at this point: "Here Lord Peter Wimsey told the Sergeant what he was looking for and why, but as the intelligent reader will readily supply these details for himself, they are omitted from this page." A local doctor believes that the degree of rigor mortis suggests that Campbell died during the previous night. Whoever killed Campbell also executed the painting in Campbell's distinctive style, to contrive the appearance of an accident. Six talented artists in the area have had recent public brawls with Campbell: Farren, Strachan, Gowan, Graham, Waters, and Ferguson. One of the six is the criminal, and five are red herrings. All the suspects behave suspiciously: some leave the district without explanation, others give obviously inaccurate statements or conceal facts. Wimsey investigates, with some assistance from his friend in London, Charles Parker. The task of identifying the culprit is made more difficult because of the complexities of the local train timetables, the easy availability of bicycles, and the resultant opportunities for the murderer to evade notice. All six suspects are eventually traced and give statements in which they deny killing Campbell, but none are entirely satisfactory. The Procurator Fiscal, the Chief Constable and the investigating police officers meet with Wimsey to review the evidence. The police put forward several theories, implicating all of the suspects either as killer or as accessory. Asked for his opinion, Wimsey finally reveals that the true killer was in fact Ferguson, the only one of the artists who while painting often kept spare tubes of paint in his pocket and who absentmindedly pocketed a tube of white while creating the faked painting. It was the absence of that tube that Wimsey had noted at the start. The police are sceptical, but Wimsey offers a reconstruction, and over the course of twenty four hours demonstrates how the killer contrived the scene above the stream and also established a false alibi. Ferguson confesses, but states that Campbell's death happened accidentally during a fight, and was not murder. When the case is tried, the jury brings in a verdict of manslaughter, with a strong recommendation to mercy on the ground that "Campbell was undoubtedly looking for trouble".

Әдеби мәні және сын

Бірінші басылымын 1931 жылғы "The Spectator" журналында М. И. Коул шолу жасады, ол суретшілердің бір-бірінен ажырату қиындығын, сондай-ақ кестелерді, билеттерді және басқа да нәрселерді мұқият қарастырудың зихиянды екенін айтты. Ол Лорд Питер Уимси мен автордың әдеттегі жағымды фантазияларына назар аудару азайғанын, ал "таза жұмбақ" кітабы қалғанын, бұл көңіл көтермейтін, құрғақ және жалықтыратын екенін атап өтті. Дегенмен, ол осы кітапты "көлемді сөздерді шешуді ешқашан тоқтатпайтын" жұмбаққа құмар жанкүйерлердің жоғары бағалағанын мойындады. "Қылмыстың каталогы" (1989 жылы қайта жаңартылған басылымы) Жак Барзун мен Венделл Гертиг Тейлор "Бес қызыл елік" туындысын "қайта оқыған сайын құндылығы артатын, оның топтық зерттеулерінің ең бай, ең әсем үлгісі ретінде есте қалатын туынды" деп атады. Шотландиядағы оқиға орны, колониядағы суретшілер, пойыз билетіне қатысты жұмбақ және соңғы қуғын-сүргін осы жемісті туындыны оның ең үздік төрт-бес туындысының қатарына қояды.

Бейімделулер

Бес қызыл шалығу 1975 жылы Ян Кармайкл Лорд Питер рөлінде және Глин Хьюстон Бунтер рөлінде ойнаған бірнеше бөлімді телесериал ретінде бейімделді. Сондай-ақ, ол BBC радиосы үшін Кармайкл Лорд Питер және Питер Джонс Бунтер рөлінде драматизацияланды.