Тоғыз қоңырш (Toğız qoñırş)

Кіріспе

Дороти Л. Сайерстің 1934 жылғы құпия романы

Марапаттар мен ұсыныстар

1996 жылы Британдық қылмыс жазушылар қауымдастығы осы әңгімеге 1930 жылдардың ең жақсы қылмыс романы деп танылып, "Тозған қанжар" сыйлығын табыс етті. Бұл сыйлықты қауымдастық үшін ноар жанрындағы жазушы Рассел Джеймс ойлап шығарған және ұйымдастырған.

Әдеби мәні және сын

"Нью-Йорк Таймс" газетінде кітаптың алғашқы жариялануына орай жазған Айзек Андерсон: "Мүмкін, сіз де, бұл рецензент сияқты, кенттік боб-мажор мен грандсир-трипльдің аражігін білмейсіз, бірақ соған қарамастан, Дороти Сайерстің олар туралы және ежелгі қоңырау қағу өнеріне қатысты басқа да мәселелер туралы айтқандарын ұнататыныңыз мүмкін, себебі оның зерттеуі өте қызықты құпия әңгімеге толы. Бұл, әрине, Дороти Сайерстің ең жақсы туындысы". Джон Шэнд 1936 жылы "The Spectator" журналында былай деп жазды: "Ауылдық қоңырау шалушылар тобының суреттемесін бағалайтындар – кез келген лондондықтан жақсы арқан тарта алатындар – оны [осы романнан] таба алады, [онда] қоңыраулар, қоңырау шалушылар және осы өнер туралы маған белгілі ең жақсы сипаттама бар. Бұл, шынында да, камандологияны зерттеуге негізделген жалғыз роман болуы мүмкін. Оның атауы мен тарау тақырыптары осы өнердің ерекше лексикасына құрмет көрсетеді". Шэнд өлім құралын "Роман жазушының еркіндігі деп қорықпаймын. Бірақ мұндай ұсақ-түйек жақсы оқиғаны бұзбауы керек". Керісінше, американдық сыншы Эдмунд Уилсон 1945 жылғы "Кімге қызық Роджер Аккройдты кім өлтірді?" атты эссесінде, детективтік жанрдың барлығына шабуыл жасап, "Тоғыз тігінші" романын тым ұзақ, тым егжей-тегжейлі және тым жалықтыратын деп сынады. Ол қоңырау шалу туралы мәтінді "кампанология туралы энциклопедиялық мақаладан күтетін көптеген ақпарат" деп санады. Оның пікірінше, Сайерс жақсы жазбайды: "оның басқа детективтерге қарағанда әдебиетке көбірек мән беруі және осы салаға назар аударуы ғана". 1957 жылы "The New York Times" газетінде жазған Сайерстің некрологы көптеген сыншылардың "Тоғыз тігінші" романын оның ең үлкен әдеби жетістігі деп санайтынын атап өтті. Американдық жазушылар Барзун мен Тейлор қылмыс романдарын шолуларында (1989 жылғы қайта қарау) бұл романды "Доротидің қоңырау шалуды зерттеуіне және екі жақсы картаға қарамастан, көптеген себептермен үлкен сүйікті емес" деп атады. Алайда, өлім себебі түпнұсқа, ал шіркеудегі су тасқыны кезіндегі құтқару сахнасы шебердің қолынан шыққандығын көрсетеді. Бұл туынды көптеген оқырмандардың сүйіктісі екені де айтылады. Синклер Льюис оны өзінің төрт "қажеттілігінен" ең жақсысы деп бағалады. 1989 жылы Х. Р. Ф. Китинг автордың "Тоғыз тігінші" романында "қоңырау шалудың жабық әлеміне сақсыздықпен кіргенін, кездейсоқ табылған алты пеннилік памфлеттің ықпалымен, өлімге әкелмейтін өлтіру әдісін ойлап тапқанын және осы эзотерикалық өнердің негізгі ережесін бұзғанын – көмекші қоңырау шалушыға оның әйгілі тоғыз сағаттық чемпиондық қоңырауына қатысуға рұқсат бергенін" айтты.

Writing in The New York Times on the book's first publication, Isaac Anderson said, "It may be that you, like this reviewer, do not know the difference between a kent treble bob major and a grandsire triple, but even so, you will probably enjoy what Dorothy Sayers has to say about them and about other things concerned with the ancient art of change ringing, since her dissertation is all woven into a most fascinating mystery tale This is, most emphatically, Dorothy Sayers at her very best." John Shand, writing in The Spectator in 1936, said "Those who would appreciate an artist's picture of a group of village bellringers – of the kind who can pull a rope with any Londoner – may find one in [this novel], [which] contains the best description known to me of the bells, the ringers and the art. It is probably, indeed, the only novel based on a study of campanology. Its very title and chapter headings pay tribute to the peculiar vocabulary of the art." Shand considered the means of death to be "Novelist's licence, I am afraid. But a trifle like that cannot spoil a good story." Taking the opposite view, the American critic Edmund Wilson, in his excoriating 1945 essay attacking the entire genre of detective fiction, Who Cares Who Killed Roger Ackroyd?, criticised The Nine Tailors in particular for being dull, overlong and far too detailed. He considered the bell ringing prose to be "a lot of information of the kind that you might expect to find in an encyclopaedia article on campanology". In his view, Sayers does not, really, write very well: "it is simply that she is more consciously literary than most of the other detective story writers and that she thus attracts attention in a field which is mostly on a sub literary level." Sayers’ obituarist, writing in The New York Times in 1957, noted that many critics regarded The Nine Tailors as her finest literary achievement. In their review of crime novels (revised edn 1989), the American writers Barzun and Taylor called this novel "For many reasons, no great favourite despite Dorothy's swotting up of bell ringing and the two good maps. The cause of death, however, is original, and the rescue scene in the church amid the flood shows the hand of the master. It should be added that this work is a favourite with many readers. Sinclair Lewis judged it the best of his four 'indispensables'. " Also writing in 1989, H. R. F. Keating said that the author "incautiously entered the closed world of bell ringing in The Nine Tailors on the strength of a sixpenny pamphlet picked up by chance – and invented a method of killing which would not produce death, as well as breaking a fundamental rule of that esoteric art by allowing a relief ringer to take part in her famous nine hour champion peal."

Өмірбаян

Бала кезінде және жасөспірім шағында Сэйерс Фенс аймағының оңтүстік жиегіндегі Блантишем-кум-Эритте тұрды, онда оның әкесі пастор болып қызмет еткен. 1910 жылы әкесі Блантишем шіркеуінің қоңырауларын жаңартқаннан да шабыт алды. Романның көптеген техникалық тұжырымдары Чарльз Тройттің "Change Ringing" кітабынан алынған, оның цитаталары көптеген тараулардың басында келтірілген. Кітап туралы пікір білдірген хатында Сэйерс: "Мен ешқашан қоңырау соғуды көрмей, Тройттің "Change Ringing" еңбегін зерттеп, оның техникалық сипаттамаларын көрінетін эффекттерге аударуға тырысып, осы романды жаздым. Нәтиже мен күткеннен де жақсы болды" деді.

Бейімделулер

"Тоғыз тігінші" бірнеше рет BBC радиосы үшін бейімделген: 1954 жылы Джайлс Купердің BBC Light Programme үшін төрт бөлімді сериал ретінде, Алан Уитли Лорд Питер Уимси рөлінде; 1980 жылы Алистер Битонның Radio 4 үшін сегіз бөлімді бейімделуі ретінде, Ян Кармайкл Уимси рөлінде; және 1987 жылы Мишельен Вандордың екі сағаттық "Рождестволық қылмыс" бағдарламасы ретінде, Гари Бонд Уимси рөлінде. 1974 жылы роман Энтони Стивен тарапынан BBC телеарнасы үшін төрт сағаттық эпизодтардан тұратын сериал ретінде бейімделді, басты рөлді Ян Кармайкл ойнады.