Кіріспе
Византия империясының 1081 - 1185 жылдар аралығындағы тарихи кезеңі Комнендік қалпына келтіру - бұл тарихшылар Алексий I Комненнің 1081 жылы билікке келуінен бастап 1185 жылы Андроник I Комненнің өліміне дейін Комнен әулеті тұсында Византия империясының әскери, қаржылық және аумақтық қалпына келуін сипаттау үшін қолданатын термин. Алексий I билігінің басында империя 1071 жылы Манзикерт шайқасында Сельджук түркілеріне ұшыраған жеңісінен айырылып жатты. Империяға сондай-ақ оңтүстік Италиядан Балқанға шабуыл жасап жатқан Роберт Гискардтың норманндары да қауіп төндірді. Мұның бәрі империяның әскери институты бұзылып, жалдамалы әскерлерге тәуелді болып қалған кезде болды. Бұрынғы императорлар Константинополдың алтын кендерін шашып, империяның қорғанысын бұзғандықтан, ол жердегі бос орындарды толтыруға әскер аз болды. Алайда Комненойлар Византияның Жерорта теңізі әлеміндегі билігін әскери және мәдени жағынан қайта нығайта алды. Византияның шығысы мен Батыс Еуропа арасындағы қарым-қатынас гүлденді, Алексий І және кейінгі императорлардың крестоносшылармен ынтымақтастығымен көрініс тапты (Алексий Бірінші крестовый жорықты шақыруда маңызды рөл атқарды). Шашыраған және ұйымдастырылмаған Византия әскері Комнен әскері деп аталатын қабілетті жауынгерлік күшке қайта құрылды. Империя соңғы Комнен императоры Андроник І-нің 1185 жылы қайтыс болғаннан кейін тез ыдырап кеткенімен, Комнендік қалпына келтіру Рим империясының он бес жүз жылдық тарихының соңғы шыңын білдірді.
The Komnenian restoration is the term used by historians to describe the military, financial, and territorial recovery of the Byzantine Empire under the Komnenian dynasty, from the accession of Alexios I Komnenos in 1081 to the death of Andronikos I Komnenos in 1185. At the onset of the reign of Alexios I, the empire was reeling from its defeat by the Seljuk Turks at the Battle of Manzikert in 1071. The empire was also being threatened by the Normans of Robert Guiscard, who were invading the Balkans from their base in southern Italy. All this occurred as the empire's military institution was in disarray and had grown increasingly reliant on mercenaries. Previous emperors had also squandered the large gold deposits of Constantinople, so the defense of the empire had broken down, and there were few troops to fill the gaps. The Komnenoi nevertheless managed to reassert Byzantine pre eminence in the Mediterranean world, militarily and culturally. Relations between the Byzantine East and Western Europe flourished, epitomized by the collaboration of Alexios I and later emperors with the Crusaders (Alexios was instrumental in calling the First Crusade). The scattered and disorganized Byzantine army was restructured into a competent fighting force that became known as the Komnenian Byzantine army. Although the empire rapidly disintegrated after the death of the last Komnenoi emperor, Andronikos I, in 1185, the Komnenian Restoration represented the final apex of the fifteen hundred year history of the Roman Empire.
Комненойдың алдында
Комненойдан бұрынғы онжылдықтарда Византия империясы көптеген факторларға байланысты тұрақты түрде құлдырап кетіпті, ең бастысы Константинополдегі мемлекеттік бюрократия мен Византия әскери аристократиясы арасындағы саяси қақтығыс болды. Император Василий II қайтыс болғаннан кейін жыл сайын аристократия империяның шығысы мен батысында көтеріліске шығып, әскерді алға-артқа жылжытып, өздерінің шекараларын норман, печенег немесе түрік аттыларының шабуылына ұшырады. Империяның Оңтүстік Италиядағы иеліктері ақырында Роберт Гискард пен оның баласы Богемонт Тарантоның басшылығымен Норманға ұшырады, олар тез арада Византияның әлсіз Балқан провинцияларына бет бұрды, олар тонау үшін пісіп тұрды. Ауылда Батыс Еуропадан айырмашылығы бар ерікті шаруалар болды. Алайда, аристократияның өсіп келе жатқан билігі ерікті шаруаларды жоюға және аристократияның жеке меншіктерін кеңейтуге әкелді, кейде сатып алу арқылы, бірақ жиі қорқыту немесе тікелей зорлық-зомбылық арқылы. Василий II өзінің билігі кезінде олардың өсіп келе жатқан күшін аямай, сәттілікпен тоқтатты, бірақ оның өлімінен кейін бұл процесс қайтадан басталды және жеделдетілді. Тағы бір мәселе Василий II-нің ағасы және оның орнын басушы Константин VIII-нің өліміне байланысты орын алған мұрагерлік дағдарысында туындады. Константин VIII-нің мұрагерлері еркек болмады, сондықтан Константинополь бюрократтары оның қыздары Зоя мен Теодораны билікке жарамсыз, жасы үлкен және қабілетсіз ер адамдарға үйленді, олар ақылсыз болды және ақшаны қарапайым нәрселерге ысырап етті. Аристократияның күшейіп, күресшілдікке ұшырауы және мұрагерлік дағдарысы нәтижесінде Константинополдегі бюрократтардың саясаты анатолиялық шаруаларды әскери қызметтен босатып, салық төлеуші халыққа айналдыру арқылы осы аристократиялық таптың күшін әлсірету болды. Византияның шекаралық қорғанысы ақша үнемдеу үшін, бірінен соң бірі императорлар бұрынғы дәуірлердің үлкен тұрақты әскерлерін таратқанда, құлдырап кетті. Бұл әскерлерді сыртқы шабуылдарға төтеп беру үшін одан да әлсіз етті. Содан кейін бюрократтар жалдамалыларды, әсіресе норманндарды жалдап, кәсіби әскерді алмастырды және ескірген әскерге шақырылғандарды әлсіз шекараны қорғауға жалдады. Алайда, бұл жалдамалы әскерлердің сенімсіздігі, биліксіздігі, өркөкіректігі және шығындары олардың мемлекеттік билікті құрметтемеуін білдірді және сонымен қатар Византиялық Анатолияда рейдтер жүргізді, тіпті кейде олар қарсы күресу үшін жұмысқа алынған түрік рейдкерлерімен жұмыс істеді. Бұл жалдамалы топтар үкіметке қарсы көтерілген аристократтармен қызметтесті. Осы уақыт аралығында әрмендермен қақтығыс қайтадан басталды. Мемлекеттік басқару, экономика және әскери жүйе негізінен өзін-өзі жаралау арқылы назардан тыс қалды. 1071 жылға дейінгі Византия мемлекетінің суреті қатал болды. Селжұқ сұлтандығымен соғыстан кейін 1071 жылы император Романос Диоген Анатолияда Византияның үстемдігін қайта нығайтуға және сатқындықпен Селжұқ түріктеріне жоғалтқан қамалдарды қайтаруға тырысты, бірақ оның армяндық азаматтары орталық және шығыс Анатолия арқылы жолын қиындатты. Византияның Манзикертке қарай алға жылжуын және олардың бейбіт келісімін бұзуын білген Селжұқ сұлтаны Альп Арслан әскерін Фатимид халифалығына шабуылдан бұрып, Византия әскеріне қарай бұрды. Византия әскері ішкі саяси жағынан бәсекелес аристократтар мен Византия монархиясына Дукидтер сияқты талапкерлер арасында бөлінді. Бұл дукидтер Манзикерт маңындағы аймақтан қашып кетіп, император Романосты жалғыз қалдырып, Альп Арсланмен шайқасты. Манзикерт шайқасы әскери тұрғыдан бірден шешуші болмады, бірақ кейінгі оқиғалар бақылаудан шығып, Византия тарихында маңызды сәт болды. Император Романос ұрыста тұтқындалып, өлді деп жариялады. Дукидтер Константинополға Михаил VII Дукасты император деп жариялап қайтып оралды. Романосты төлем төленгеннен кейін босатты, бірақ Анатолия арқылы оралғанда Дукидтер тұтқындады, соқырланды және жарақаттарынан қайтыс болды. Михаил VII билігі босқындармен, Византия әскерлерінің шекарадан кетуімен жаңа азаматтық соғыстармен болды. Түркі топтары көбейіп, шығыс, содан кейін Орталық Анатолияға қарай қарақшылықпен барады. Осы уақыт аралығында Анатолияның көп бөлігін Селжук түркілері басып алды, тіпті Константинопольдің қарама-қарсы шығыс жағалауына дейін шабуыл жасады. Империяның әскері қорғаныс позициялары тасталғанда, �...
Алексий I Комнен (1081 - 1118)
Алексийдің билігі оның қызы Анна Комнененің жазған Алексиаданың сақталуына байланысты жақсы құжатталған, ол Алексийге қатысты бейімділікпен болғанымен, оның билігінің барлық оқиғаларын егжей-тегжейлі баяндайды. Алеппоға көтерілгеннен кейін Алексий сол кезде әлсіреп қалған империяны мұра етті. Нормандар бұрынғы император Михаилдың биліктен түсуін Балқанды жаулау үшін casus belli ретінде пайдаланды. Алексийдің басқыншылыққа қарсы тұру үшін күшті әскері болмады және Дирахиум шайқасында (1081) ауыр жеңіліске ұшырады, бұл Роберт Гискард пен оның ұлы Богемонтқа Балқанның көп бөлігін басып алуға мүмкіндік берді. Нормандар 1082 жылдың ақпан айында Диррахиумды басып алды және Македония мен Фессалияның көп бөлігін басып алып, ішкі аймаққа қарай өрлеп кетті. Содан кейін Роберт өзінің одақтасы Папа Григорий VII-ге Священная Рим императоры Генрих IV-тің шабуылына қарсы тұру үшін Грекиядан кетуге мәжбүр болды. Роберт Грекиядағы әскерді ұлы Богемонтқа қалдырды. Богемонт бастапқыда бірнеше шайқаста Алексийді жеңіп, сәттілікке қол жеткізді, бірақ ол Алексийден Ларисадан тыс жерде жеңілді. Богемонт Италияға кері қашуға мәжбүр болды, ол Норманның жорығында алған барлық аумағын жоғалтты. Бұл жеңіске байланысты Комненияның қалпына келуі басталды. 1085 жылы Роберт қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Дунайдың солтүстігіндегі көшпелі топ - печенегтер империяға 80 000 адамнан тұратын күшпен бас сұрады. Печенегтерді әдеттегі құралдармен жеңе алмайтынын түсінген Алексий I оған көмектесу үшін басқа көшпелі топтармен, кумандармен одақтасып, 1091 жылы 28 сәуірде Левоньон шайқасында печенегтер тобын жояды. Алексий I көп ұзамай император ретінде өзінің ең маңызды іс-қимылын жасады, ол Папа Урбан II-ге Анатолия мен Леванттағы мұсылмандарға қарсы күресте көмек сұрады. Алексий әсіресе Сирияны және бұрынғы ғасырларда Византия империясының құрамына кірген басқа да аймақтарды қайтарып алуға үміттенді. Ол Батыс Еуропаның қолдауына қол жеткізуге тырысты, өйткені Готфрид Буйонның (басқа еуропалық ақсүйектер арасында) қолбасшылығындағы крестшілер тобы Батыс Еуропадан шығып, Анатолия арқылы Иерусалимге дейін жол жүрді. Крестшілер мен Византияның арасындағы қарым-қатынас әрқашан да жылы болған жоқ, бірақ екі әскердің арасындағы үйлестіру Кіші Азиядағы көптеген маңызды қалаларды және ақыр соңында Иерусалимнің өзін басып алуда маңызды рөл атқарды. 1097 - 1101 жылдары Алексий Никея, Родос және Ефес қалаларын қайтарып алды, сонымен қатар Антиохияны өзінің қол астына алды. Бұл 1071 жылы Манзикерттен бұрын империяның ең үлкен көлемін әкелді. Алайда, осы маңызды әскери жеңістерге жету үшін Алексийге империяны көптеген әскери жорықтардың арасында қаржы жағынан үнемі ұстап тұру үшін қатаң шараларға жүгіну керек болды. Ол бұл үшін көптеген шіркеу бұйымдарын балқытып, шіркеу жерлерін сатып, сонымен қатар әскерге шақыруды қолдана отырып, әскерге жақсы адам жинады. Бұл оның танымалдылығының төмендеуіне әкелді, бірақ ол 1118 жылы қайтыс болған кезде Византия империясын қайта тірілтуде сәтті болды.
Иоанн II Комнен (11181143)
Иоанн Алексийдің әскери жетістіктерін жалғастырды және билік ету барысында Византия әскерлерін үлкен апатқа әкелуі мүмкін үлкен қақтығыстарда ешқашан тәуекелге ұшыратпаған мейірімді және сақтықпен басқарушы ретінде танылды. Оның орнына, ол өзінің билігі кезінде Анатолияның барлық бекіністерін әдепті түрде қайтарып алды. Алайда, бұл аймақтағы түрік күшті болғандықтан және Византия әскері бұрынғы биіктігіне жете алмағандықтан, ілгерілеу баяу және біртіндеп болды. Алайда, Иоанн Анадолудағы билік кезінде тұрақты түрде алға жылжуда, ақырында Антиохияға баратын жолды басып алып, сол жерде билік жүргізген крест әскері әміршілерін бақылап отыра алды. Балқан жағында Иоанн 1122 жылы Берея шайқасында печенегтерге қарсы жеңіске жетті. Береядағы жеңісі соншалықты шешуші болды, содан кейін печенегтер тәуелсіз халық болудан бас тартып, тарихи жазбалардың көпшілігінде жоғалып кетті. Оның үздіксіз әскери табыстарының арқасында Византия империясы қауіпсіз сақталды және оның аймақтары жойылудан азат болды және өсуге және өркендеуге мүмкіндік алды. Осы уақыт аралығында Иоанн Византия әскерін қайта ұйымдастырып, оны кәсіби жауынгерлік күшке айналдырды, ал бұрын жергілікті күштердің аралас-құралас емес. Ол Анатолия мен Балқанда тұрақты, бекіністі әскери лагерьлер құрды, онда оның далалық әскерлері шоғырлануы және жаттығуы мүмкін болды, және әскерге үлкен атлы құрамды қосты (ең танымал - Македонияның Катафрактои), бұл Византиялықтарға түрікпен тиімді күресуге мүмкіндік берді. Алайда 1143 жылы Иоанн кенеттен қайтыс болды, мүмкін, оған қызғанышпен келген крестшілер жіберген улы жебеден, олар оның өз аумағына немесе егемендігіне қол сұғуды қаламайды. Оның кенеттен қайтыс болуы Византиялықтардың Анатолияны жаулап алуын жалғастыруына кедергі болды. Тарихшы Зои Олденбург егер Джон тағы бірнеше жыл өмір сүрсе, Византиялықтар әлдеқайда үлкен аумақтық жетістіктерге қол жеткізетін болады деп санайды.
Мануэль I Комненос (1143 1180 ж.)
Мануэль Джонның төрт ұлының ең кішісі болғанымен, ол әкесінің кеңестерін тыңдай білгені және қателіктерінен сабақ ала білгені үшін оның орнын басатын болды (немесе әкесі осылай деп түсінді). Ол Комнендік қалпына келтіруді керемет жалғастырды, әсіресе Балқандарда Византияның иеліктерін нығайтып, 1167 жылы Сирмиум шайқасында Венгрия патшалығын қатты жеңді. Бұл жеңісімен Венгрия Корольдігі империяның вассалы болды және белгілі Византиялық тарихшы Пауль Магдалиноның айтуынша, Византияның Балқанды бақылауы соңғы антикалық кезеңнен бері ең тиімді кезең болды. Сонымен қатар, Мануэль Батыс патшалықтарымен қарым-қатынас орнатып, олардың әртүрлі мәдениеттерін бағалай бастады, тіпті тұрақты жюст жарыстарын ұйымдастырды. Осы сүйіспеншілігінің арқасында ол Батыспен дипломатиялық байланыстарды арттырып, Папамен және Алыстағы крестшілермен одақ құрып, өз елдері арқылы өткен қиындықты Екінші крест жорығын сәтті жеңді. Ал Батыс Еуропалықтар оны өте жоғары бағалады, ал латын тарихшысы Вильгельм Тирский оны "Құдай сүйген, теңдесі жоқ энергиясы бар үлкен жанды адам" деп сипаттады, бұл оның бұрын жауласқан Батыс Еуропа державаларында жақсы ниетке ие болғанын көрсетеді. Шынында да, Византия императорларының бәрінен де Мануэль Шығыс пен Батыс христиан шіркеулері арасындағы ғасырлар бойына созылған ажырымды жоюға ең жақын болды, дегенмен ол бұл мақсатқа ешқашан толық жетпеді. Бірақ Анатолияда Мануэльдің табыстары күмәнді болды, оның билігі 1176 жылы Мириокефалон шайқасында Селжуктардың қолынан жеңілгенімен ерекшеленді. Тарихшылар бұл жеңістің маңыздылығын ұзақ уақыт талқылады, кейбіреулері оны толықтай апат деп атаса, басқалары императордан әскерінің көпшілігімен аман шықты деп айтады. Алайда, барлығы да бұл шайқаспен Комнианның жеңімсіздігі аяқталғандығы туралы келіседі. Шындыққа қарамастан, Мириокефалоннан кейін Византияның Анатолиядағы жетістіктері мәңгілікке тоқтатылғаны және олардың тек қана статус-квоны сақтап қалуы анық. Алайда, ол тез арада өтеліп, келесі жылы Мануэльдің әскерлері "сайланған түрік" әскерін жеңді. Византиялық қолбасшы Иоанн Вататз, түрік басқыншыларын Хейлион мен Леймохейр шайқасында жойған, астанадан әскерлер алып келгені ғана емес, сонымен қатар жол бойына әскер жинауға мүмкіндік алды; Византия әскерінің күшті болғанының және Кіші Азияның батыс қорғаныс бағдарламасының әлі де табысты болғанының белгісі.
Андроник І және Комнениялық қалпына келтірудің соңы
1180 жылы Мануэль қайтыс болғаннан кейін Византия империясы тағы да мұрагерлік дағдарысқа ұшырады, өйткені оның ұлы Алексий II Комнен әлі кәмелетке толмаған. Мария империяны регент ретінде басқарып, бірақ бірқатар көтерілістердің нәтижесінде тез арада биліктен шығарылды, ал оның орнына Андроник І император болды. Андроник өзінің айтарлықтай қатыгездігімен танымал болды; ол басқаларды өзінің бұйрықтарына бағындыру үшін жиі зорлық-зомбылық әрекеттерін қолданды, қарапайым адамдардың жанашырлығын туғызды. Андроник империядағы сыбайлас жемқорлықты жою үшін аянбай еңбек еткенмен, оның аристократияға қарсы күшті әрекеттері қарсылыққа әкеліп, ақырында 1185 жылы биліктен құлдыраған. 1182 жылы Константинополде латындықтардың қырғынға ұшырауына жол бермеудің маңыздылығы да сол сияқты, ондаған мың батыс еуропалық саудагерлер ксенофобикалық қызу толқындармен қырғынға ұшырады. Бұл Шығыс пен Батыс арасындағы ынтымақты бұзған, ал 1204 жылы Төртінші крест жорығының мүшелері Константинопольді тонап алған. Андрониктің өлімімен Комненойдың бір ғасырлық қайта өркендеуі аяқталды, ал империя аристократия мен әскери элитаның бақылау үшін күресуімен азаматтық соғысқа түсті. Бұл әскери әлсіздікке әкеліп, түріктерге Анатолиядағы аумақтарының көп бөлігін қайтаруға мүмкіндік берді. Екі ғасыр ішінде Константинопольді Византия империясының астанасы ретінде мың жылдық тарихында алғаш рет шет елдік держава басып алды. Империяның құлдырауы бірден басталды, өйткені күшті Комненой императорлары болмағандықтан, империяның бұрынғы қаржылық және әскери проблемалары айқын және тоқтатылмас болды.