Кіріспе

Халықтың, ресурстардың және өндіріс құралдарының халықаралық қозғалысы Халықаралық экономикада факторлардың халықаралық қозғалысы - бұл елдер арасындағы еңбек, капитал және басқа да өндіріс факторларының қозғалысы. Халықаралық факторлар қозғалысы үш жолмен жүзеге асады: иммиграция/эмиграция, халықаралық қарыз алу және несие беру арқылы капитал трансферттері және тікелей шетелдік инвестициялар. Халықаралық факторлар қозғалысы тауарлар мен қызметтер саудасында жоқ саяси және әлеуметтік мәселелерді де көтереді. Ұлттар иммиграцияны, капитал ағынын және тікелей шетелдік инвестицияларды жиі шектейді.

Факторлар мен тауарлардың алмастыруы

Тауарлар мен қызметтер саудасы белгілі бір дәрежеде факторлардың қозғалысын алмастырушы болып саналуы мүмкін. Сауда кедергілері болмаған жағдайда, тіпті факторлар жылжымайтын болса да, фактор бағасын теңестіруге деген бейімділік бар. Факторлардың қозғалысына кедергілер болмаған жағдайда, тауар бағалары еркін қозғалмаса да, теңестіруге қарай қозғалады. Алайда, өндіріс факторлары мен тауарлар арасындағы толық алмастыру тек теориялық және тек Хекшер-Олин моделі немесе 2 × 2 × 2 моделі деп аталатын экономикалық модель бойынша ғана толық жүзеге асырылады, онда екі ел, екі тауар және екі өндіріс факторы бар. Бұл модельдің болжамдары шындыққа сай келмеуі мүмкін, бірақ модель әлі де факторлар мен тауарлардың бағасы сауда кедергілері орнатылғанда немесе жойылғанда қалай әрекет ететінін көрсетеді.

Халықаралық еңбек мобильділігі

Халықаралық еңбек миграциясы біздің халықаралық экономикамыздың басты ерекшелігі болып табылады. Мысалы, АҚШ-тағы көптеген өндірістер Мексика мен Кариб бассейндерінен келген заңды және заңсыз жұмысшыларға қатты тәуелді. Халықаралық еңбек мобильділігі саяси тұрғыдан да даулы тақырып болып табылады, әсіресе, халықаралық шекаралар арқылы жұмыс іздеу үшін адамдардың заңсыз қозғалысын қарастырған кезде. Мысалы, Еуропаның бірқатар елінде 1990-шы жылдары иммигранттарға қарсы саяси партиялар пайда болды, мысалы, Францияда Ұлттық майдан, Италияда Ұлттық Альянс және Германияда Республикашылдар. Бұл тақырып шетелдік және отандық экономикаға иммиграцияның заңсыз және заңды әсеріне қатысты көптеген теорияларды қолдаған ғалымдар арасында да даулы. Дәстүрлі халықаралық экономикалық теорияда еңбек мобильділігіне кедергілерді азайту барлық елдерде жалақыны теңестіруге әкеледі деп айтылады. Халықаралық еңбек мобильділігінің әсерін зерттейтін бірқатар ғалымдар жоғарыда келтірілген модельдің болжамынан ауытқушы қосымша иммиграция - бұл жалпы құбылыс деп дәлелдеді. Құқықтық заңсыз көші-қон АҚШ-та осы сынның бір мысалын көрсетеді. Жоғарыда келтірілген модель АҚШ-тағы заңсыз көші-қонның отандық біліктілігі жоқ жұмысшылардың жалақысының төмендеуіне әкелетінін болжайды. Заңсыз көшіп келгендер өз елдеріне қарағанда жоғары жалақы іздеп АҚШ-қа көшіп кетеді. АҚШ-қа көшіп келу алдындағы нарықтық бағадан төмен жалақыға жұмыс істеуге дайын шетелдік жұмысшылардың ағыны АҚШ-тағы үйде жұмыс істейтін біліктілігі жоқ жұмысшылардың жалақысының төмендеуіне және АҚШ-тағы үйде жұмыс істейтін біліктілігі жоқ жұмысшылардың жаңа шетелдік жұмысшыларға жұмыссыз қалуына әкеледі. Алайда, теориялық және эмпирикалық дәлелдер бар, бұл әрқашан бола бермейді. Бұл сынның негізі - иммигрант біліктілігі жоқ жұмыс күшінің кейбір негізгі қасиеттері отандық біліктілігі жоқ жұмыс күшінен ерекшеленеді. Негізгі айырмашылық иммигранттардың үйде жұмыс істейтін біліктілігі жоқ жұмысшылармен жұмыс істеуге дайындығы болуы мүмкін. Зерттеулер "табиғи эксперименттер" және уақыт сериясы деректерін пайдалана отырып жүргізілді, олардың нәтижелері қима зерттеулеріне ұқсас болды. Алайда Гарвард университетінің Джордж Борхас және басқа да бірнеше экономистер уақыт реті бойынша зерттеулер жасап, жалақы теңсіздігі туралы деректерді қарастырды және иммиграцияның үйдегі жұмысшыларға елеулі әсерін тигізгенін анықтады. Уақытша сауда - бұл бүгін тауарлар үшін ертеңгі тауарлар үшін сауда-саттық, оны уақыт аралық саудамен салыстыруға болады, бұл тауарлар бірден алмасу. Уақытша сауда төлем балансының ағымдағы шоты арқылы өлшенеді. Шетелдік меншік иесі көбінесе фирма болып табылады. ТШИ - бұл өндіріс факторларының, атап айтқанда капиталдың халықаралық қозғалысының бір түрі. Бұл халықаралық қарыз алудан және капитал беруден ерекшеленеді, өйткені ТШИ мақсаты ресурстарды ауыстыру ғана емес, сонымен қатар ТШИ бақылау орнату. Жоғарыда келтірілген анықтаманың екі аспектісі олардың түсініктілігімен байланысты жиі талқыланады. Біріншіден, егер бір фирма басқа фирманың меншіктік үлесін иеленсе, сатып алушы немесе сатып алынған фирмалардың "ұлттығын" қалай анықтаймыз? Көптеген компаниялар бірнеше елде жұмыс істейді, сондықтан оларға азаматтығын беру қиын. Мысалы, Honda компаниясының бірнеше елде, соның ішінде АҚШ-та зауыттары бар, бірақ фирма Жапонияда басталған. Сонымен, біз қалайша Honda-ға ұлттылық бере аламыз? Ол қай жерде құрылған, қай жерде өндірілген немесе басқа өлшемдерге негізделуі керек пе? Ұлттық атау беру, әсіресе, ішкі нарығы өте кішкентай елдерде құрылған және халықаралық нарықта тауар сатумен айналысатын компаниялар үшін қиын. Халықаралық экономика тұрғысынан қарағанда, МТК-ның не үшін пайда болғаны туралы екі негізгі сұрақ бар. Бірінші сұрақ: неліктен тауарлар мен қызметтер бір ғана елде емес, бірнеше елде өндіріледі? Технологияны беру (осы жерде кез келген пайдалы экономикалық білім ретінде анықталады) интернализацияның себебі ретінде де қарастырылады. Алайда бұл мәселелерді егжей-тегжейлі талқылау осы мақалада қарастырылмайды.