Кіріспе
Еуропа мен Таяу Шығыстағы мәдениеттердегі құттықтау рәсімі Әлемдегі мәдениеттердегі құттықтау рәсімі кезінде қонақтарға нан мен тұз ұсынылады. Бұл тағамдар жұбы славян елдерінде ерекше маңызды, бірақ солтүстік, Балтық, Балқан және басқа да еуропалық мәдениеттерде, сондай-ақ Таяу Шығыс мәдениеттерінде де байқалады. Албандықтар, армяндықтар және диаспорадағы яһудилер арасында нан мен тұз салтқа сай сәлемдесу әлі де кең таралған. Бұл дәстүр ғарышқа ұшуға дейін жалғасты.
Bread and salt are offered to guests in a ceremony of welcome in cultures around the world. This pair of foods is particularly significant in Slavic countries, but is also notable in Nordic, Baltic, Balkan and other European cultures as well as in Middle Eastern cultures. Bread and salt as a traditional greeting remains common in Albania, Armenia, and among the Jewish diaspora. This tradition has been extended to spaceflight.
Өмірбаян
Тұз - маңызды қоректік зат. Мысалы, Киелі кітапта бұл келісім онша рет, тіпті тұз келісім ретінде, айтылған. Ашытқысы бар не ашытқысыз нан - бұл негізгі тағам. Ол әдетте бидайдан жасалады, бірақ басқа да дәндерді қолдануға болады. Көптеген мәдениеттерде нан негізгі қажеттіліктерді және жалпы өмір сүру жағдайларын бейнелейді.
Этимология
Дәстүр жергілікті жерде "азық пен тұздың" әртүрлі сөздік нұсқаларымен белгілі: , , , , Chleb i Sól, Хлеб соль, , , Хліб і сіль. Бұл аймақ көршілес славян емес халықтар - латыштар мен литвалықтармен (екі Балтық елдері), румындармен (роман) және кейбір фин-угор халықтарымен бөлінеді, олардың барлығы да өздерінің славян көршілеріне мәдени және тарихи жағынан жақын: , , , , Pâine și sare . Ол сондай-ақ Албанияда, Арменияда (агху шапкалар), еврей диаспорасы арасында және Таяу Шығыстың кейбір бөліктерінде әр түрлі атаулармен таралған.
Мәдени бірлестіктер
Нан мен тұз дәстүрлі сәлемдесу ретінде кейбір славян емес халықтармен бөлінеді. Литвалықтар, латыштар (Балтық, румын) және кейбір фин-угор халықтары, мысалы карельдер, олардың барлығы мәдени және тарихи жағынан славян көршілеріне жақын.
Қазақстан
Нан, тұз және жүрек - бұл қонақтарды құрметтеудің дәстүрлі албандық тәсілі, ол Леке Дукаджинидің Канунынан басталады, 18-тарау, ал. 608: "Кейіпкерді нан, тұз және жүрекпен қарсы алу керек". Бұл жерде "жүрек" деген сөз қонақжайлылықпен байланысты, бұл ұғым сол кездегі ең қымбат нәрсені, яғни тұзды күткен қонаққа беруден бастау алады. Қазіргі кезде бұл күнделікті өмірде жиі қолданылмайды.
Беларусь, Ресей және Украина
Басты, құрметке ие немесе ерекше қонақтар келгенде, оларға нан (әдетте, коровай) ұсынылады. Нанның үстіне тұз ұстайтын орын немесе тұз астына арналған жер астына қойылады немесе нанның үстіне тесікке бекітіледі. Ресми жағдайда "наны мен тұзын" әдетте ұлттық киім киген қыздар ұсынады (мысалы, сарафан мен кокошник). Бұл дәстүрден орыс тілінде қонақжайлықты білдіретін сөз пайда болды: хлебосолный (сөзбе-сөз: "тозы нан"). Жалпы алғанда, орыс мәдениетінде "азық" сөзі қонақжайлылықпен байланысты, нан - ең сыйлы тағам, ал тұз - ұзақ достықпен байланысты, бұл туралы орыс мақалында айтылғандай "бір пуд тұзды (біреумен бірге) жеу". Сонымен қатар, тарихи жағынан Ресей империясы тұзды өте қымбат және бағалы тауарға айналдырған жоғары тұз салығын алған (сонымен қатар, 1648 жылғы Мәскеу көтерілісін қараңыз). Сонымен қатар, орыс тілінде "Хлеб да сол!" деп салтқа сай келетін сәлемдесу бар. (Ланг ру) Бұл сөз тіркесін қонақ үйге келген қонақ үйге деген ізгі тілегін білдіру үшін айтады. Оны қайыршылар тамақ беру туралы жасырын нұсқау ретінде жиі қолданған, сондықтан мазақтаушы рифмалы жауап белгілі: "Хлеб да соль!" "Ем да сови!" (Хлеб да соль ем да свой! "Нан мен тұз!" "Мен жеп жатырмын, ол менің!"). Ресейлік үйлену тойында үйлену тойынан кейін отбасы мүшелері, әдетте, аналық, нан мен тұзды кестеленген матаға салып қарсы алады. Бұл жаңадан үйленген жұпқа жақсы денсаулық пен табыс әкеледі. Рус православие шіркеуінде шіркеуге немесе монастырға пасторлық сапарға келген епископты нан мен тұзбен қарсы алу әдет-ғұрып болып табылады.
Болгария
Нан мен тұз (хляб и сол) - қонақжайлықты білдіретін дәстүрлі болгар әдет-ғұрпы, бұл қонақты қарсы алуды көрсетеді. Нан мен тұзды қонақтарға әйелдер ұсынады. Бұл мейрамға арналған нанның түрін болгарлар әдетте пісіреді. Әдетте, әдеттегі нан қолданылмайды, бірақ бұл дәстүрде погача әлдеқайда жиі кездеседі. Әдетте қонақтарға погача ұсынылады, қонақ кішкентай бір бөлікті тұзға малып, жейді. Бұл әдет шетелдік немесе болгар қонақтарға қарамастан ресми сапарларда жиі кездеседі. Бұл дәстүрдің бір көрнекті мысалы - XIX ғасырдың соңында орыстар Болгарияны Осман империясынан азат етуге келгенде болған оқиға. Бұл кезеңдегі әдеттегі көрініс - бір болгар ауыл әйелінің орыс сарбаздарына нан мен тұз беріп, алғыс білдіргені.
Польша
Польшада нан мен тұз ("chlebem i solą")мен қарсы алу көбінесе қонақжайлықпен мақтанатын поляк ақсүйектерінің ("staropolska gościnność") дәстүрлі қонақжайлығымен байланысты. XVII ғасырдағы поляк ақыны Веспажан Коховский 1674 жылы былай деп жазды: "Қой, қонақтарға тұз және жақсы ниетпен берілген нан қандай жақсы!" Бұл әдет-ғұрыпты атап өткен тағы бір ақын Вацлав Потоцкий болды. Алайда бұл әдет тек ақсүйектерге ғана қатысты емес, өйткені поляктың барлық санаттағы адамдары бұл дәстүрді сақтады, бұл ескі поляк мақал-мәтелдерінде көрініс тапты. Қазіргі кезде бұл дәстүр негізінен үйлену тойында, ата-аналар жаңадан үйленгендерді шіркеуден қайтып оралғанда нан мен тұзбен қарсы алады.
Солтүстік Македония
Солтүстік Македонияда бұл дәстүр әлі күнге дейін қонақжайлық білдіретін әдет ретінде кейде қолданылады. Болгариядағы нанға ұқсас, сондай-ақ погача (panis focacius) деп аталатын нан дайындалады. Дүниежүзілік музыка гитарисі Влатко Стефановскийдің белгілі македониялық және бұрынғы югослав этно-джаз рок тобы "Leb i Sol" деген атауға ие болды, бұл "наны мен тұзды" білдіреді және қонақжайлылық термині туралы негізгі және дәстүрлі нәрсе ретінде айтады.
Румыния мен Молдова
Көршілес славян елдеріндей, нан мен тұз - бұл қонақжайлықты білдіретін дәстүрлі румындық әдет-ғұрып, бұл қонақты қарсы алуды көрсетеді. Трансильванияда күннің жындарынан қорғану үшін нан мен тұз беріледі.
Сербия
Нан мен тұз - бұл қонақтарды қарсы алудың дәстүрлі түрі, оны басқа нәрселерден бұрын ұсыну әдеті, нан серб дәстүрінде маңызды орын алады, ырымдарда қолданылады. Дәстүрлі нан - погача - отбасылық бірлік пен ізгіліктің, ал тұз - қонақтың өркендеуі мен қауіпсіздігінің символы. Бұл Сербия княздігі кезінен бері қолданылып келе жатқан мемлекеттік протоколының бір бөлігі болып табылады, ол көбінесе шетелдік өкілдерді қарсы алғанда қолданылады.
Словакия мен Чехия
Словакия мен Чехияның славян елдері ретінде маңызды сапарларды нан мен тұзбен қарсы алудың ұзақ дәстүрі бар. Мысал ретінде Братислава 2021 жылы Папа Францискті президент Зузана Чапутованың қарсы алуы.
Финляндия, Эстония, Латвия және Литва
Финляндияда, Эстонияда, Латвияда және Литвада дәстүр бойынша нан мен тұз жаңа үйге бата беру рәсімі ретінде беріледі. Бұл дәстүр бүгінде де жалғасуда, ал ақ нанның орнына көбінесе талшықты қара қара нан қолданылады. Бұл дәстүрді Шығыс Карелияда және Ингрияда Балтық жағалауындағы фин халықтары әлі күнге дейін сақтап келеді.
Түрік мәдениеті
Түркілердің кейбір аңыздарына сәйкес, нан мен тұзды түркілердің мұсылман ата-бабасы Яфеттің немерелері ашқан. Түрік тілінде тұз кейде қант және дәм сөздерінің синонимисі ретінде қолданылады. "Сөздеріне тұз қосып" деген сөз "жағымды сөздерді айтады" деген мағынаны білдіреді. Жаңа туған нәрестелерді иісі кетірмеу үшін тұзды сумен жуу керек еді, тұз жаман көзді алып тастайды деп сенді және түрік фольклорында тұз әулиесі Туз Баба бар. Нан қасиетті деп саналады және қадірленеді. Тұз мен нан бірге "tuz ekmek hakkı" деген ұғымды жасайды, яғни "тоз нан дұрыс" дегенді білдіреді, егер екі адам (немесе одан да көп) бірге нан мен тұз жесе, олар достыққа айналады, олардың арасында одақ болады. Бұл ұғым Осман әдебиетінде және түрік халық әдебиетінде кеңінен таралған. Тұз бен нанға байланысты әр түрлі фольклорлық нанымдар бар, олар көбінесе балаларға әсер етеді; босануды жеңілдету үшін ананың қасына нан, тұз және пышақ қойылады. Самсун қаласында 40 күн бұрын бала туған екі ана көшеде кездессе, балаларының жүре алмайтынына сенушілердің көпшілігі бар. Бұған жол бермеу үшін аналардың бірі қызын тәрбиелеп отырған анаға тұз мен нан беруге тиіс. Түрік фольклорында Albastı деп аталатын, аналарға зиян келтіретін жын бар. Аданада аналар туылғаннан кейін 40 күн өткенге дейін тұз, нан және шеге салынған қаппен жүреді. Нан мен тұз жаңбыр сиқырына да қолданылады. Жаңбыр жауғанда, ата-ана тұңғыш баласына бір қолына нан, екіншісіне тұз береді. Бала: "Бұл тұз ерігенше жаңбырды тоқтатайық" дейді. Муш халқының пікірінше, Хыдреллез кезінде тұздалған нан жеп, ұйықтайтын алдында су ішпеген қыз өзінің жарын армандайды. Тұз мен нан махаббат сиқырында да қолданылады.
Араб мәдениеті
Араб мәдениеті "наны мен тұзы" (خبز وملح немесе عيش وملح) ұғымына ие, бұл қарсы алу тұрғысынан емес, екі адамның арасындағы жақындасуды бейнелейтін, бірге тамақтану арқылы одақтың көрінісі ретінде. Досыңызбен бірге нан мен тұз жеу - алғыс білдіруді талап ететін моральдық міндет. Бұл көзқарас араб тілінде "біздің арамызда нан мен тұз бар" (بيننا خبز وملح немесе بيننا عيش وملح) және "олардың арасында тұз" (بينهما ملح) сияқты одақ шарттарымен де көрініс табады.
Яһуди мәдениеті
Сондай-ақ, Диаспорадағы және Исраилдегі яһудилер арасында да осындай салт бар. Кидуш рәсімінен кейін шаланың бір бөлігін тұзға малып, жейді. Шалах - мерекелер мен үйлену тойлары, сондай-ақ әр шабат күндері арнайы жағдайларда желетін негізгі тағам. Бұрын да сыйлы адамдарға нан мен тұз сыйлау рәсімі өткізілетін.
Иран мәдениеті
Ирандық мәдениетте қонақты үйге қош келдіңіз деп қабылдағанда, олар нан мен тұз жеген дейді, бұл қонақтың адалдығына әкеледі.
Ғарышта
Совет ғарыш бағдарламасының пайда болуымен бұл дәстүр ғарышқа тарады, онда қазіргі кезде нан мен тұздың кішкентай пакеттері қолданылады. Нан мен тұз Жерге оралған космонавттарды қарсы алу үшін де қолданылады.
Көркем шығармаларда
Қонақтарға нан мен тұз ұсыну әдет-ғұрыптары Джордж Р. Р. Мартиннің "Бұз бен от жыры" романдарында қайталанатын сілтеме болып табылады, онда құттықтау рәсімі тек қана Вестероси меймандостық дәстүрі ретінде ғана емес, сонымен қатар "қоныстың құқығы" туралы ресми кепілдік, қатысушылардың, қонақтар мен қонақтардың ешкімге зиян келтірмейтінін кепілдендіретін сенім мен құрметтің қасиетті байланысы. Қонақтардың құқығын бұзу ең жоғарғы моральдық қылмыстар қатарында қарастырылады, бұл ең жаман лайықты қорлау, тек туыстық қатынаспен ғана бәсекелеседі. Game of Thrones телесериалының үшінші маусымында, 9-шы бөлімде, "Кастамер жаңбыры" дәстүрі айқын көрінеді. Peaky Blinders 2-ші маусымының 4-ші бөліміне сәйкес, Альфи Соломонс Чарльз Сабиниге нан мен тұз ұсынады, ал Сабини бітімгершілікке ақ ту ұсынады. Рудиард Киплинг көптеген еңбектерінде нан мен тұзды атаған. "Шығыс пен Батыс баладасында" ашытқымен пісірілген нан мен тұз қан бауырмалдық антын бекітетінін айтады. Puck of Pook's Hill Puck-тің басында Puck бала кейіпкерлеріне ортақ тамаққа көп тұз бүркіп беруді сұрап, өзінің сенімхаттарын бекітеді. "Осыдан менің қандай адам екенімді білесіңдер". Розмари Сатклифтің "Қалған жерлер" атты тарихи романында нан мен тұз бір тайпаға тиесіліліктің белгісі ретінде айтылған: "Сендер менің халқымсың, менің өз халқымсың, от пен нан мен тұз арқылы". "Монте-Кристо графы" атты еңбегінде 72-тарау "Нан мен тұз" деп аталады. Мерседес кейіпкері басты кейіпкерді жемістерді жеуге көндіруге тырысады, бұл араб әдет-ғұрыптарының бір бөлігі ретінде, бір шатыр астында бірге тамақ пен сусын бөліскендер мәңгілік дос болатынына көз жеткізу үшін. 1946 жылы шыққан "Өмір керемет" фильмінің бір көрінісінде нан мен тұз үйге қоныстануға арналған сыйлық ретінде беріледі. "Қара кітапхананың "Терраны қоршау" сериясына жататын "Күн соғысы" атты кітабында Сигиллит Малкадор кейіпкері адамзаттың шаршаған императорына нан мен тұз ұсынады.