Кіріспе
Артур Миллердің 1949 жылғы пьесасы «Сатушының өлімі» – американдық драматург Артур Миллер жазған 1949 жылғы сахналық пьеса. Пьесаның премьерасы 1949 жылдың ақпан айында Бродвейде өтіп, 742 қойылым көрсетілді. Бұл 1940 жылдардың соңындағы Бруклинде өтетін екі актілік трагедия, негізгі кейіпкер Вилли Ломанның естеліктері, армандары мен дау-жанжалдары арқылы баяндалады. Вилли Ломан – өміріне көңілі толмай, есінен жаңыла бастаған саяхатшы сатушы. Пьесада американ арманы, шындықтың мәні және адалдықсыздық сияқты түрлі тақырыптар көтеріледі. Ол 1949 жылғы Пулитцер сыйлығын (драма жанрында) және «Үздік пьеса» номинациясы бойынша Тони сыйлығын жеңіп алды. Кейбір сыншылар оны 20 ғасырдың ең ұлы пьесаларының бірі деп санайды. Пьеса 1948–1949 жылдардағы ең жақсы пьесалардың бірі деп танылды және оның бір бөлігі The Burns Mantle Best Plays of 1948–1949 жинағында жарияланды. Премьерадан бері пьеса Бродвейде бес рет қайта қойылды және «Үздік қайта қою» номинациясы бойынша үш Тони сыйлығын жеңіп алды. Ол он рет киноға бейімделді, соның ішінде 1951 жылғы сценарист Стэнли Робертстің Фредерик Марч қатысқан нұсқасы да бар. 1999 жылы «New Yorker» журналының драма сыншысы Джон Лар 11 миллион дана сатылғанын айтып, оны «бәлкім, ең табысты заманауи пьеса» деп атады.
the play
Death of a Salesman is a 1949 stage play written by the American playwright Arthur Miller. The play premiered on Broadway in February 1949, running for 742 performances. It is a two act tragedy set in late 1940s Brooklyn told through a montage of memories, dreams, and arguments of the protagonist Willy Loman, a travelling salesman who is despondent with his life and appears to be slipping into senility. The play addresses a variety of themes, such as the American Dream, the anatomy of truth, and infidelity. It won the 1949 Pulitzer Prize for Drama and Tony Award for Best Play. It is considered by some critics to be one of the greatest plays of the 20th century. The play was selected as one of the best plays of 1948–1949, with an excerpted version published in The Burns Mantle Best Plays of 1948–1949. Since its premiere, the play has been revived on Broadway five times, winning three Tony Awards for Best Revival. It has been adapted for the cinema on ten occasions, including a 1951 version by screenwriter Stanley Roberts, starring Fredric March. In 1999, New Yorker drama critic John Lahr said that with 11 million copies sold, it was "probably the most successful modern play ever published."
Өмірбаян
Пьесаның пайда болуы Миллер мен оның ағасы Мэнни Ньюманның, сатушының, 1947 жылы Бостон театрының вестибюлінде кездескен кездейсоқ кездесуі болды. Бостонда оны тағы да көріп, Мэнни драматургке "осылай ақымақ, әдеттегі тартылыс заңдарынан мүлдем оқшауланған, өзінің керемет өнертабыстарында өте күрделі" болып көрінді, бірақ атақ-даңқ пен байлыққа қатты ғашық болды, сондықтан "ол менің қиялымда болды". Мэнни көп ұзамай өзін-өзі өлтірді, ол әдеттегі қалалық пәтер ғимараттарының қатарында орналасқан. Вилли Ломан Бостонға іссапардан кейін кенеттен үйіне қажып оралады. Уиллидің көңіл-күйі мен жол апатына ұшырағаны үшін әйелі Линда оған жұмыс берушісі Хауардтан үйінде жұмыс істеуге рұқсат сұрап, сапарға шықпауға кеңес береді. Вилли Линдаға 35 жастағы Биф туралы шағымданады. Биф жоғары мектепте футбол карьерасын асқақтатса да, математикадан түк шықпады, сондықтан университетке түсе алмады. Биф пен оның бауырсы Хэппи, ол біртіндеп Вилли мен Линдамен бірге тұрады, Биф күтпеген жерден Батыстан оралғаннан кейін, бірге болған балалық шақтарын еске алады. Олар әкесінің психикалық күйзелісі туралы әңгімелейді, олар оның үнемі шешімсіздігі мен ұлдардың жоғары мектептегі жылдары туралы армандайтындығы түрінде куә болды. Ақыры, Вилли кіреді, ол екі жігіттің ешқашан ештеңеге қол жеткізбегеніне ашуланады. Биф пен Хэппи әкесіне бейбітшілік орнату үшін, Биф келесі күні үлкен бизнес ұсынысын жасамақшы екенін айтады. Келесі күні Вилли Говардтың кеңсесіне жұмыс іздеуге барады, ал Бифф бизнес ұсынысын жасауға барады, бірақ екеуі де сәтсіз. Говард Виллидің үмітсіз өтініштеріне қарамастан, Виллиге Нью-Йоркте жұмыс беруден бас тартады. Вилли ашуланып, Хауард оған ұзақ демалуға мұқтаж екенін және енді Вагнер компаниясының өкілі бола алмайтынын айтқанда, жұмыстан шығарылады. Біф бұрынғы жұмыс берушімен бірнеше сағат күтеді, бірақ ол оны есіне түсірмей, жұмыстан шығарып жібереді. Биф қатты күйзеліп, қаламды ұрлап алады. Вилли көршісінің кеңсесіне барады, онда ол Чарлидің ұлы Бернардты кездестіреді, ол қазір жоғары соттың алдында іс қозғаушы табысты заңгер. Бернард оған Бифтің математикадан түскен қателігін өтеу үшін жазғы мектепке барғысы келгенін айтады, бірақ Бостонда Биф әкесіне бара жатқанда бірдеңе болды, ол оның ойынан шықты. Чарли Виллиге тұрақты жұмыс ұсынды, бірақ Вилли жұмысынан айырылғанмен, қатты бас тартты. Шарли өзін қорлаған секілді сезінеді, енді жұмыссыз қалған Виллиге өмірді сақтандыру сыйлықақысын төлеу үшін ақша береді, ал Вилли Шарлиді ақыр соңында "адам тіріден гөрі өліге артық" деп таң қалдырады. Хеппи, Биф және Вилли бір мейрамханада кешкі асқа жиналады, бірақ Вилли Бифтен жаман хабарды естігісі келмейді. Бақытты Бифті әкелеріне өтірік айтуға көндіруге тырысады. Биф оған не болғанын айтып беруге тырысады, өйткені Вилли ашуланып, Биф онымен кездесуге келген күні Бостонда болған оқиғаның флешбэгіне түседі: Биф Виллиден Бифтің математикадан алған бағасын төмендетеді деп, мұғалімін көндіруін сұрап, Бостонға келді. Алайда, Вилли рецепционистпен некеден тыс қарым-қатынас жасап жатқан кезде, күтпеген жерден Бифф келіп, жартылай киінген әйелді көрді. Биф әкесінің оның бар екендігі туралы аңызын қабылдамады және ашуланып, оны өтірікші және жалған деп таныды. Сол сәттен бастап Бифтің әкесіне деген көзқарасы өзгеріп, оның ойынан адасып кетті. Биф ресторандан ұнжырғасы түсіп кетеді, соңынан Хеппи және Хеппи алып кеткен екі қыз келеді, ал Вилли шатасып, көңіліне кір береді. Кейінірек үйге оралғанда, Линда оларға ашуланып, әкесін тастап кеткендері үшін айыптайды. Биф Виллимен татуласуға тырысады, бірақ әңгіме тез эмоциялық қақтығысқа айналады. Биф әкесіне өзінің үлкен нәрсеге арналмағанын, екеуінің де қарапайым өмір сүруге арналғанын айтады. Біф Виллиді құшақтап, жылап, оны өзінің шынайы емес үміттерінен арылуға талпындырады. Бифтің не айтқанын тыңдаудың орнына, Вилли ұлының өзін кешіргеніне және оның ізімен жүретіндігіне сенген көрінеді, ал Линда төсекте ұйықтап жатқаннан кейін, ол көптен бері өлген бай ағасы Бенмен сөйлесіп жатыр деп ойлап, соңғы рет галлюцинацияға түседі. Виллидің ойы бойынша, Бен Виллидің өз өмірін өзі құртуды армандаған схемасын "мақұлдайды", бұл Биффке өзінің өмірлік сақтандыру ақшасын бизнесті бастауға көмектесу үшін береді. Вилли үйден шығып кетеді де, Биф пен Линда қатты жылап, Виллидің машинасының дыбысы көтеріліп, кейін әлсіреп қалады. Машина апатқа ұшырап, Вилли қай...
Қайғылы оқиға
Бірнеше мәлімдемесінде Миллер пьесаның кейіпкерлерін грек трагедиясымен салыстырды. Миллердің мақсаты, қарапайым адам мен мәртебелі адамдардың көп ортақ екенін көрсету болды. 1999 жылы The New York Times газетінде жазған журналист Джон Тирни бұл пьеса классикалық трагедия сияқты құрылмағанын айтты. Ол Ломанның психикалық сырқаты "биохимиялық бұзылыс" екенін, және бұл "классикалық пьесаға тән трагедиялық қате емес" екенін атап өтті. Бірақ ол "Уиллидің тағдыры, ішінен туған моральдық кемшіліктерінің, әсіресе, адалдыққа қиянат жасауының салдарынан болған деп есептеледі [ ], ол өзінің опасыздығының естелігімен және оның ұлының өмірін құртатынынан қорқумен мазаланады". Эрик Бентли бұл пьесаны "марксистік көзқарастарға байланысты нағыз жолынан ауытқыған, мүмкін трагедия" деп қарады.
Қытайда
Артур Миллер бұл пьесаны Қытайда өзі қойды, қытайлық көрерменге әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты түсіну оңайырақ болатынын айтып, "Пьесаның қытайлық жағы – Вилли ұлдарын жетістікке жеткізуге тырысуында" деді. Көптеген дәстүрлі қытай әкелері өз ұлдарын "аждаһа" болсын деп тілейді.
Басқа ақпарат құралдарында бейімделу
1951 жылы Стэнли Робертс пен Лазло Бенедек түсірген американдық фильм, Бенедек «Алтын глобус» сыйлығын «Үздік режиссер» номинациясы бойынша жеңіп алды. «Оскар» сыйлығына ұсынылған номинациялар: «Ең үздік актер» (Фредерик Марч), «Ең үздік қосалқы актер» (Кевин Маккарти), «Ең үздік қосалқы актриса» (Милдред Даннок), «Ең үздік операторлық жұмыс (ақ-қара)» және «Ең үздік музыка (драмалық немесе комедиялық фильм үшін)». 1960: Теодор Вольфович режиссерлік еткен советтік фильм, «Көпірден өте алмайсың» деген атпен шықты. 1961: Колбьёрн Кнудсеннің басты рөлде ойнаған және Ханс Абрамсон режиссерлік еткен швед фильмі «En Handelsresandes död» (швед тілінде). 1968: Хайнц Рухманның қатысуымен және Герхард Клингенбергтің режиссерлік еткен неміс фильмі «Der Tod eines Handlungsreisenden». 1966 (CBS): Ли Дж. Кобб, Джин Уайлдер, Милдред Даннок, Джеймс Фарентино, Карен Стил және Джордж Сегалдың қатысуымен түсірілген телефильм, режиссері Алекс Сегал. 1966 (BBC): Род Стайгер, Бетси Блэр, Тони Билл, Брайан Дэвис және Джосс Экланд ойнаған, Алан Кук режиссерлік еткен телефильм. 1979: Карл Густав Линдштедт басты рөлде ойнаған және Бо Видерберг режиссерлік еткен швед фильмі «En Handelsresandes död» (швед тілінде). 1985: Дастин Хоффман, Кейт Рид, Джон Малкович, Стивен Ланг және Чарльз Дёрнинг ойнаған, Волкер Шлёндорф режиссерлік еткен американдық фильм. 1996: Уоррен Митчелл, Розмари Харрис, Иан Глен және Оуэн Тил ойнаған, Дэвид Такер режиссерлік еткен британдық телефильм. 2000: Бриан Деннехи, Элизабет Франц, Рон Элдард, Тед Кох, Говард Витт және Ричард Томпсонның қатысуымен, Кирк Браунинг режиссерлік еткен американдық телефильм. 2008: Филип Сеймур Хоффманның ойнаған рөлі бар «Синекдоке, Нью-Йорк» американдық фильміндегі қойылым. 2015: Дэвид Сучет пен Зое Ванамейкердің қатысуымен, Говард Дэвис режиссерлік еткен радио драмасы, BBC Radio 3 арнасында көрсетілді. 2016: Шахаб Хоссейни, Тараннех Алидости, Бабак Карими ойнаған және Асгар Фархади режиссерлік еткен ирандық/француздық «Сатушы» (Forushande) фильміндегі қойылым, негізгі сюжетке қарама-қарсы тұрады.
1975 жылғы Бродвей қойылымы
Жыл Сыйлық Санаты Үміткер Нәтиже 1976 Tony Award Ойындағы ең үздік актер Джордж С. Скотт
2019 жылы Вест-Энд қойылымы
Жыл Сыйлық Санаты Номинация Нәтижесі2019 Сынышылар шеңберінің театр сыйлығыҮздік актрисаШарон Д. КларкЕскелік стандарт театры сыйлығыҮздік актерУенделл ПирсҮздік режиссерМарианн Эллиот және Миранда Кромвелл2020Лоуренс Оливье сыйлығыҮздік қайта қойылымҮздік актерУенделл ПирсҮздік актрисаШарон Д. КларкҮздік қосымша актер рөліндегі актерАринзе КенеҮздік режиссерМарианн Эллиот және Миранда Кромвелл
2022 жылы Бродвей қайта жаңғыруы
+ Жыл Сыйлық Санаты Тұсаукесер Нәтижесі2023 Tony AwardsБасты рөлдегі ең үздік актер (пьеса)Уенделл ПирсПьесаға ең үздік жарық дизайныЖен ШриверDrama Desk AwardsПьесаның ең үздік қайта қойылуыПьесаны ең үздік режиссуралауМиранда КромвеллПьесадағы ең үздік басты рөлдегі орындауШарон Д. КларкУенделл ПирсDrama League AwardsЕрекше өнер көрсету сыйлығыШарон Д. КларкOuter Critics Circle AwardПьесаның ең үздік қайта қойылуы (Бродвей немесе Бродвейден тыс)Бродвей пьесасындағы ең үздік эпизодтық орындаушыШарон Д. Кларк
Басылымдар
Миллер, Артур «Сатушының өлімі» (Хармондсворт: Пингвин Кітаптары, 1996) Джеральд Уильздің кіріспесі және редакциялық жұмысымен. Толық мәтін мен түрлі сын мақалаларын қамтиды.