Кіріспе

Литваның аймағы Литваның өзі (Lithuania propria; ) Литваның Ұлы Герцогтігінде литва тілі қолданылатын аймақты білдіреді. Негізгі мағынасы Литва герцогтігімен бірдей, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің қалыптасқан жері. Аумақты 1387 жылы Литваны христиандыққа айналдырғаннан кейін Литва Ұлы Княздігінің пұтқа табынушы Балтық елдеріне құрылған католиктік христиандық приходтармен іздестіруге болады. Литваның өзі (Lithuania Propria) әрқашан русиан жерлерінен ерекшеленетін, өйткені литвалықтар русиандардан тілдері мен діндері бойынша ерекшеленетін (бастапқыда пұтқа табынушылық, ал 1387-ден бастап католицизм). Латын тіліндегі термин орта ғасырларда кеңінен қолданылған және оны Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген тарихи карталарда кездестіруге болады. Литваны кейде Литва Үлкен деп те атайды, әсіресе Кіші Литвамен салыстырғанда. Литвалық географ Казис Паштас Литваның 1566 жылы Ұлы Литва княздігінің әкімшілік бөлінісінен бастап белгілі болғанын, сол кезде бұл атау Вильнюс пен Тракай палатинаттарына берілгенін жазды. Бұл есім құжаттар мен карталарда қолданылған. Литваның өзіне Самогития герцогтігі де кірді.

Литва Ұлы Герцогтігінің алдында

XII ғасырдың екінші жартысы мен XIII ғасырдағы бірнеше Балтық конфедерациялары белгілі. Тарихшылар Литваны (немесе Литва жерін тар мағынада) Литваның Ұлы княздігіне дейін басқа жерлерге жақын жерде болған литвалық жер деп атайды: Нальша жері, Дельтува жері, Упита жері. Генрик Ловмяньскийдің айтуынша, Литва болашақ Тракай воеводтығының ядросында: Немунас, Нерис және Меркис өзендері арасында болды. Томас Баранаускас Литваның қазіргі Беларусьтегі этникалық литвалық жерлер Ашмена аймағының айналасында болғанын айтады. Белоруссия жазушысы Микола Ермаловичтің айтуынша (бірақ оның сенімділігі ғалымдар тарапынан күмән тудырады) Литва (, әдеби: хроникалар Литвасы) қазіргі Белоруссияның жоғары Немунас аймағында болды.

Литва Ұлы Герцогтігінде

Ғалымдар көбінесе Литва терминімен этностық литвалықтар мекендейтін жерлерді, ал русиандар (қазіргі белорустар, украиндар және орыстардың ата-бабалары), поляктар, литвалық еврейлер немесе басқа да көптеген ұлттар мекендейтін Литва Ұлы Герцогтігі басқаратын жерлерді атайды. Ұлы княздік кезінде Литваның өзі литвалықтар тұратын жерді білдіретін термин болды. Әкімшілік жағынан ол Вильнюс воеводиясы, Тракай воеводиясы және Самогития герцогтігінен құралған. Бұл бөліну Польша-Литва одақтастығы бөлінгеннен кейін де жалғасты. Осылайша, Ұлы Литва Княздығы тарихи аймақтарға бөлінді Самогития (сөзбе-сөз Төменгі Литва), Литва және Рутения.

Литваның шығыс бөлігі

Ғасырлар бойы осы аумақтың шығыс және оңтүстік жерлері Рутения мен Польшамен тікелей байланыста болды, бастапқыда этникалық литвалықтар мекендеген, біртіндеп рутенизацияланды, полякшаланды және русификацияланды, ал литва тілінде сөйлейтін аумақ қысқарды. Литваның шығыс бөліктері Топан су кезінде, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде және 1710-1711 жылдары оба эпидемиясынан кейін халық санының көптеп жоғалуымен күресті. Рус және поляктардың бұл аумақтарға көшіп келуі процессті жеделдетті. Литва Ресей империясының құрамына кіргеннен кейін және әсіресе 1864 жылы литва тіліндегі кітаптарды латын әріптерімен басып шығаруға тыйым салынғаннан кейін литвалықтардың литвалықтан ажыратылуына айтарлықтай ықпал етілген. Бұл процесс поляк билігі кезінде жалғасты, өйткені литвалық тіл мектептері мен кітапханалар жабылды, ал кейіннен кеңес өкіметі кезінде бұл аумақтарда литвалық мектептер мүлдем болмағандықтан. Қазіргі кезде литва тілін меңгерген халықтың елеулі "айлдары" Литваның шығыс және оңтүстік бөліктерінде (қазіргі Беларусь (Гроднен облысындағы Герветьи [lt] және Пелеса, Беларусь [lt]) және Польшада (Подляски воеводствосындағы Пунска) сақталған. Қазір белорус тілінде сөйлейтін бұл аумақтардағы көптеген адамдар әлі күнге дейін өздерін литвалықтар деп атайды.

Қазіргі заманғы даму

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Литва Кеңесі литвалықтардың жерінде тәуелсіз литва мемлекетінің құрылуын жариялады. Большевистік Ресеймен келіссөздер жүргізілгеннен кейін Литваның үлкен бөлігін Литва Республикасының бөлігі ретінде мойындады. Бұл аумақтардың кейбіреулерін Польшаның Екінші Республикасы да талап етті. Бұл бірнеше әскери қақтығыстарға, ақырында соғысқа әкелді. 1943 жылы Антанас Сметона (ол кезде елден қуылған) "Lithuania Propria" атты зерттеу жұмысын бастады. Кітап полякшалану, русиялау және германизациялаудан бұрын литва жерлерінің тарихына арналған. Бұл кітап Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейбітшілік конференциясы кезінде қайтарылмаған аумақтарға деген талапты дәлелдеуге көмектеседі деп үміттенді. Оның еңбегі аяқталмай қалды, ұзақ уақыт бойы тек қолжазба түрінде ғана болды және ол мүлдем белгісіз болды. Қазіргі уақытта Литва Республикасының аумақтық талаптары жоқ.