Кіріспе

1648 жылғы Отыз жылдық соғыстың шайқасы

Ленс шайқасы (20 тамыз 1648) – Луи II де Бурбон, Конде принці басқаратын француз әскерінің, Отыз жылдық соғыста (1618–1648) архидюк Леопольд Вильгельмнің басқаратын испан әскеріне қарсы жеңісі болды. Бұл соғыстың соңғы маңызды шайқасы және француздың жеңісі еді. Бұл шайқас Конденің заманының ең ұлы генералдарының бірі екенін бекітті. Испан Фландриясының әскеріне қарсы Рокройдағы шешуші француз жеңісінен кейін өткен төрт жыл ішінде француздар Солтүстік Франция мен Испан Нидерландындағы ондаған қалаларды басып алды. Архидюк Леопольд Вильгельм 1647 жылы Испанияның Австриямен Габсбург одағын нығайту үшін Испан Нидерландының губернаторы болып тағайындалды және сол жылы кең ауқымды қарсы шабуылды бастады. Испан әскері алғашқыда Армантьер, Комин және Ландреси бекіністерін қайта басып алып, сәттілікке жетті. Конде принці Испанияға қарсы Каталониядағы сәтсіз жорықтан қайтарылып, Люксембург губернаторы Жан де Бек және архидюк басқаратын испан әскеріне қарсы 16 000 сарбаздық француз армиясының қолбасшысы болып тағайындалды. Конде Ипрді басып алды, бірақ содан кейін 18 000 испан-герман әскері Ленс қаласын қоршауға алды. Конде олармен кездесу үшін жорыққа шықты. Нәтижесінде болған шайқаста Конде испандықтарды биік төбедегі берік позициядан ашық далаға шығуға мәжбүр етті, онда ол өз кавалериясының тәртіптілігі мен жақын шайқастағы артықшылықтарын пайдаланып, испан қанаттарындағы валлондық лоррен кавалериясын шабуылдап, жеңді. Орталықтағы француз жаяу әскері мен кавалериясы испан орталығының күшті шабуылына ұшырады, ауыр шығынға ұшырады, бірақ өз позицияларын сақтап қалды. Қандай да бір қарсылықтан құтылған француз кавалериясы қанаттармен испан орталығын қоршап алып, шабуыл жасады, олар дереу капитуляциялады. Испандықтар әскерінің жартысы, шамамен 8 000–9 000 сарбазы жоғалды, оның 3 000-ы қаза тапты немесе жараланды, 5 000–6 000-ы тұтқынға алынды, 38 зеңбірек, 100 ту, сондай-ақ олардың понтондық құралдары мен мүлікті жоғалтты. Француздардың шығыны 1 500 қаза тапқан және жараланған сарбазды құрады. Француздың жеңісі Вестфалия бейбіт шартына қол қоюға ықпал етті, бірақ Фронда көтерілісі француздардың испандықтарға қарсы жеңісін толыққанды пайдалануына кедергі келтірді.

Өмірбаян

Ленс – тарихи Фландрия аймағындағы бекінілген қала, бүгінде Францияның солтүстігіндегі Па-де-Кале аймағындағы маңызды қала. 1647 жылы қала француздар басып алған. Конде принці Каталониядан Фландрияға асығып келді, ал Шампань, Лотарингия және Парижден әскер жиналды. Француз армиясы 16 000 адамнан, оның ішінде 7 000 жаяу әскер және 9 000 атты әскерден, сондай-ақ 18 зеңбірекпен құралған. Испан армиясы одан ірі, 18 000 адамнан – жаяу және атты әскер тең бөлісті, ал 38 зеңбірек болды. Леопольд 17 тамызда Ленс қаласын жаулап алды.

Кіріспе

20 тамызда қарсыластар Ленстің батысында орналасты; испандықтар биік жерде берік қорғаныс позициясын басталды. Леопольд Вильгельм шайқасуға ниеттенбеді, себебі оның төрт кавалериялық полкі азық-түлік жинап жүрген еді.

Француз әскері

Конде бастаған француз оң жақ қанаты екі эшелонға бөлініп, 17 ат әскері эскадрильясынан тұрды. Шатион басқарған орталық бөлімде 12 жаяу әскер батальоны және алты ат әскері эскадрильясы болды. Маршал Антуан Грамонт басқарған сол жақ қанат 16 ат әскері эскадрильясынан құралды. Жан Луи д'Эрлахтың қол астындағы резервте алты ат әскері эскадрильясы болды. Жаяу әскердің 12 батальоны сегіз қатардан тұрып, әр батальонда 600-700 сарбаз болды. Ат әскері 200 атты әскерден тұратын 45 эскадрильядан құралды, олардың қатары төрт немесе бес қатарлы болды. 18 зеңбірекпен құралған француз артиллериясына граф де Коссе басшылық етті.

Испан әскері

Испаниялықтардың ортасында жаяу әскерлері, ал қанаттарда ат әскерлері орналасты, барлық үш бөлім де екі эшелонға бөлінді. Оң қанатты Валониялық ат әскерінің 27 ротасы Буккой басшылығында құрылды. Орталық бөлімде Люксембург губернаторы, генерал-майор Жан де Бек басқаратын 16 жаяу әскер батальоны мен 15 атты эскадрилья орналасты. 13 орталық эскадрилья жаяу әскер батальондары арасында 4 топқа бөлініп орналастырылды. Сол жақтағы Лигнивильдің қол астында Лоррайн атты әскерінің 20 эскадрильясы болды. Шайқас барысында Бектың оң қанатқа жеткілікті ат әскерін қоймай, орталыққа тым көп ат әскерін орналастыру қатесі анықталды. Испания армиясы 500-600 салдаты бар 16 кіші жаяу әскер батальоны үшін 10 қатардан тұратын, терең, Империя стиліндегі формацияларды қолданды. 62 атты әскер эскадрильясы француздарға қарағанда кішірек болды, олардың әрқайсысы 100-200 салдатынан тұрды. Олардың қатары француз әріптестеріне ұқсас, төрт-бес қатарлы болды. Француздардан айырмашылығы, испандық ат әскері көбінесе қарсы ат әскерге жылдам шабуыл жасамай, тұрып, жақын қашықтықтан мушкеттермен атып, шабуылды қабылдауды жөн көрді. Бұл, француздың толыққанды шабуыл тактикасынан нашар болып шықты.

Алдын ала мәліметтер

Конде испандықтардың күшті бекінісін көріп, тікелей шабуылдамауға шешім қабылдады. Оның әскері күні бойы шайқасқа дайын тұрған еді, бірақ тамақтанбаған. Олардың қолында азық-түлік, мал азысы және су жоқ еді, сондықтан ол екі сағаттық жолмен Неус ауылына қайтуды шешті. Ол Бетунадан жабдықтау алып, испан әскерінің қозғалысын ұстап тұруға болатын орынға жете алатын еді. Конде әскерінің кем дегенде екі офицері Конденің шегінуі испандарды ашыққа шығарып, шайқасқа шақыру үшін жасалған әдейі әрекет болғанын мәлімдеді.

Бектің шабуылдау

Таңғы сағат 5-те Коссе артиллериялық паркінен шыққан алты зеңбірек испандықтарға оқ атты, ал француздар әлі де шайқас формациясында, оң қанаты арттық күштерді құрай отырып, кері шегіне бастады. Генерал Бектың лорреньерлері Вилькье мен Нойрмутье басқаратын, 10 эскадрильядан тұратын француздың оқшауланған арттық күштеріне күтпеген шабуыл жасап, оларды жеңді. Конденің жеке хатшысы жараланып, тұтқынға алынды, ал Конде өзі қаза болмай немесе тұтқынға түспей жақсы қашып үлкерді. Пикардиялық жаяу әскер полкі француздың арттық күштерін қолдау үшін келді және оларды қайта жинауға көмектесті. Сағат 6:30-да Бек эрцгерцогқа француздарды талқандау үшін дереу шабуыл жасауға кеңес берді. Абайлаған эрцгерцог бастапқыда бас тартты және Бекке ешқандай тәуекелге бармау туралы бұйрығын қайталады. Бек оған ашық далада ешқандай қауіп жоқ екенін айтты, ал испандық офицерлер эрцгерцогқа Рокруадағы жеңілістің құны үшін кек алу мүмкіндігінен бас тартатынын жеткізді. Эрцгерцог содан кейін шабуылға рұқсат берді, қаруланды, иезуит діни қызметкеріне мойынсұнып, әскерін өз тағдырына қалдырып, шайқас алаңынан қашып кетті. Конде мен Граммон француздың бас күштеріне бұрылып, шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. Сағат 8-ге қарай әскерлер шайқасқа дайын болды. Шапшаң және жақсы басқарылған француздық зеңбіректер алға жылжыған испандықтарға оқ атып, оларды оңай нысанаға айналдырды, ал француздық жаяу әскері мен атты әскері керней мен барабандардың шуына қарай алға жылжыды. Конде желілерді ретке келтіру және формациялардың тығырылуын болдырмау үшін арақашықтықты сақтау үшін алға жылжуды жиі тоқтатты. Испан артиллериясы француздарды атуда қиындыққа тап болды. Испандықтар бір мезгілде төбеден төмен қарай жүріп, сонымен бірге шайқасқа дайындалып жатты, бұл қиын міндет болды.

Кавалерия қанатпен күреседі

Сағат 8:30-да Буккойдың испандық оң жағындағы валлондық ат әскері, кішкентай төбенің басынан бес қадам артта орналасқан, Граммонттың ат әскері эскадрильяларымен кездесті. 20 қадам қашықтықта валлондар карабинмен атып, француздың алдыңғы қатардағыларының көбісін өлтірді немесе жаралады. Бірақ француз атты әскерінің келесі қатарлары валлондардың қатарынан өтіп, оларды дүрліктіріп, тез жеңіліске ұшыратты. Валлондардың екінші эшелоны содан кейін жолдастарын құтқаруға шабуыл жасады, бірақ француз атты әскерінің күшті шабуылы оларды жеңуге жеткілікті болды. Осы күресте тек Граммонттың гвардиялық эскадрильясы ауыр залал көріп, көп шығынға ұшырады. Лигнивильдің лорреньерлері Конде бастаған француздың оң жақ атты әскерімен кездесу үшін жаяу қарқынмен жылжуды бастады. Екі жақ та тапанша ату қашықтығында тоқтады, біраз уақыт ешкім де қимыл жасамады. Шабысқа дейін Конде неміс атты әскерінің атыс тәртібіне таң қалды. Олар ешқашан бірінші болып оқ атпады және жаудың қайта жүктеу кезіндегі әлсіздігін пайдаланып, шабуылдап, жеңіске жетті. Сондықтан ол өзінің атты әскерінің командирлеріне де оқ атпауға бұйрық берді, немістерге артықшылық беруге жол бермеу үшін. Лорреньерлер ақырында оқ атып, француздың алдыңғы қатарындағы барлығын өлтірді, жаралады немесе аттан түсірді. Конде өз эскадрильяларына оқ атуға сигнал берді, содан кейін Гассион эскадрильясын шабуылға жетектеп, қарсы тұрған Лорреньер эскадрильясын талқандады. Алты француз эскадрильясы генералдың үлгісімен ілесіп, Лорреньер қатарының қалғанын жеңді. Эрлахтың басқаруындағы француз атты әскерінің қоры келіп, лорреньерлердің әлсіз сол жағын қоршап алып, жанынан шабуыл жасап талқандады.

Ортадағы шайқас

Таңертеңгі сағат 9-да шабуыл жасаған испан жаяу әскері шабуылында үлкен жетістікке қол жеткізіп, француздың 12 жаяу әскер батальонының 4-ін жойды. Конде ат әскеріне от ашуды тоқтату туралы бұйрығын мушкетерлер ар-намысқа алу белгісі ретінде қабылдады, олар да бірінші болып, жау өте жақынға келмей атудан бас тартты. Француз гвардиясы бірінші болып атып жіберді, ал Пикардия және Эрлах батальондары көбірек сабырлылық танытты. Француз гвардиясы мен шотланд гвардиясы полкі қоршауға алынды, ал француз гвардиясы Бонифас және Бентивоглио жаяу әскер батальондарынан жеңіліске ұшырады. Бұл жетістік көп нәрсені білдірмеді, өйткені испан ат әскерінің екі қанаты да шайқас алаңынан қашып жатты. Француз орталығы Пикардия полкінің айналасына жиналды, ал испан жаяу әскері көп ұзамай француз атты және жаяу әскерімен қоршалып, барлық жағынан шабуылға ұшырады, Рокройдағы жағдайға ұқсас. Рокройдағы испандықтардың соңғы қарсыласуы қайталанбады, қоршаудағы испан батальондары соңғы деміне дейін күресудің орнына капитуляциялауды жөн көрді.

Салдары

Конде 5 000–6 000 жау тұтқындарын Аррас пен Ла-Бассеге қадағалап жеткізу үшін Вилькье басқаруындағы екі кавалериялық полк пен жаяу әскер полкін жіберді, бұл бірнеше рет қайта-қайта сапар шегуді қажет етті және француз әскерін келесі сегіз күн бойы соғыс алаңына жақын күтіп отыруға мәжбүр етті. Тұтқындар қауіпсіздігі қамтамасыз етілген соң, Конде әскері Фурнс қаласын қоршауға қатысқан Джозиас фон Ранцау әскерімен бірікті.

Шығындар

Архиегердің 3000 әскері қаза тапты немесе жараланды, 5000–6000 әскері тұтқынға алынды, барлық 38 зеңбірек, 100 ту, понтондық көпірлер және шарап пойызымен бірге. Бек тұтқынға алынды, ал Конде оған Аррасқа дейін жеткізу үшін арбасын ұсынды, онда ол он күннен кейін жараларынан көз жұмды. Француз армиясы 1500 адамды қаза қылды немесе жараланды.

Саяси салдарлар

1648 жылы Ленс шайқасына тікелей байланысты екі саяси оқиға болды, бірақ олардың нәтижелері қарама-қарсы болды. Біріншіден, бұл монархияның парламенттерге қатысты ұстанымын қатайтты, нәтижесінде Парижде алғашқы қақтығыс пен одан кейін созылған күрес туды.

Француздық ұрыс тәртібі

Француз армиясы Ленс қаласы, 20 тамыз 1648 жыл. Құрамалардың күші

Оң қанат
Лейтенант-генерал Луи II де Бурбон Конде 3,400
1-ші Конде гвардиясы эскадрильясы
1-ші Орлеан гвардиясы эскадрильясы
2-ші Орлеан гвардиясы эскадрильясы
Ла Мелерэ эскадрильясы
Сент-Симон эскадрильясы
Бусси эскадрильясы
Штрейф (неміс) эскадрильясы
Аркур эскадрильясы
Божу эскадрильясы
2-ші
1-ші Шапп эскадрильясы
2-ші Шапп эскадрильясы
Равенель эскадрильясы
Кудрэ эскадрильясы
Салбрик эскадрильясы
Видам эскадрильясы
1-ші Вильет эскадрильясы
2-ші Вильет эскадрильясы

Орталық
Маршал Гаспар IV де Колиньи Шатильон 8,200
1-ші Пикарди эскадрильясы
Эрлах (неміс)
Перро эскадрильясы
Шотландия эскадрильясы
1-ші француз гвардиясы
2-ші француз гвардиясы
Швейцар гвардиясы
Персан эскадрильясы
6 кавалерия эскадрильясы
2-ші
Ла Рен эскадрильясы
Эрлах (француз)
Разилли эскадрильясы
Мазарин (итальян) эскадрильясы
Конти эскадрильясы
Конде эскадрильясы

Сол қанат
Маршал Антуан III де Грамон 3,200
1-ші
Маршал Антуан III де Грамон
Грамон
Ла Ферте гвардиясы эскадрильясы
Карабин эскадрильясы
Мазарин эскадрильясы
1-ші Грамон эскадрильясы
2-ші Грамон эскадрильясы
1-ші Ла Ферте эскадрильясы
2-ші Ла Ферте эскадрильясы
1-ші Бен эскадрильясы
2-ші Бен эскадрильясы
2-ші
Лейтенант-генерал Анри де Ла Ферте Сен-Терр
Рокелор эскадрильясы
Жезвр эскадрильясы
Лильбон эскадрильясы
1-ші Нуатлиэ эскадрильясы
2-ші Нуатлиэ эскадрильясы
Мейль эскадрильясы
Шемерау эскадрильясы

Резерв
Лейтенант-генерал Иоганн Людвиг фон Эрлах 1,200
3-ші
1-ші Эрлах эскадрильясы
2-ші Эрлах эскадрильясы
1-ші Рувиньи эскадрильясы
2-ші Рувиньи эскадрильясы
1-ші Сиро эскадрильясы
2-ші Сиро эскадрильясы

Артиллерия
Граф де Коссе 18 зеңбірек

Армияның жалпы саны 16,000: 7,000 жаяу әскер, 9,000 кавалерия, 18 зеңбірек.