Кіріспе
Мексикадағы футбол турнирі
1986 жылғы ФИФА әлем чемпионаты – 13-ші ФИФА әлем чемпионаты, төрт жылда бір рет өткізілетін ерлер ұлттық құрамалары арасындағы футбол турнирі. Ол 1986 жылдың 31 мамырынан 29 маусымына дейін Мексикада өтті. Турнир 24 командадан тұратын форматта өткізілген екінші жарыс болды. ФИФА бастапқыда Колумбияны жарысты қабылдауға таңдаған, бірақ негізінен экономикалық себептерге байланысты, ол мұндай мүмкіндікке ие болмады және 1982 жылдың қарашасында құрметтен бас тартты. Мексика 1983 жылдың мамыр айында жаңа қабылдаушы ел ретінде таңдалды және бұрын 1970 жылғы жарысты қабылдағаннан кейін, әлем чемпионатын екінші рет қабылдаған алғашқы ел болды. Әлем кубогын Аргентина жеңді (1978 жылы жеңгеннен кейін олардың екінші титулы). Аргентина құрамасының капитаны 25 жастағы Диего Марадона болды, ол командасының сәттілігіне үлкен үлес қосты. Ол Англияға қарсы ширек финалда "Құдайдың қолы" голын соқты, сондай-ақ сол ойында "Ғасырдың голы" деп танылған голды да авторлық құқығына ие болды. Бұл Марадонаның турнирде соққан бес голының екеуі еді, сонымен қатар ол командаластары үшін тағы бес гол жасады. Аргентина Мексика қаласындағы Ацтека стадионында өткен финалда Батыс Германияны 3:2 есебімен жеңді. Барлығы 2 394 031 адам қатысты, яғни әр матчқа орташа есеппен 46 039 адам келді. Канада, Дания және Ирак финалдық кезеңге алғаш рет қатысты. Турнир форматы 1982 жылдан бері өзгерді. Әр топтағы соңғы екі матч бір уақытта басталды, ал екінші тур топтық емес, жеңіліс-жеңіс жүйесі бойынша өтті. 24 команда төрттен тұратын алты топқа (A-дан F-ға дейін) бөлінді. Алты топтың үздік екі командасы және ең жақсы көрсеткен төрт үшінші орын алған командалар 16 командадан тұратын жеңіліс-жеңіс кезеңіне өтті. Италия – бұрынғы чемпион, бірақ Францияға қарсы 16-шы турда жеңілді. Турнирде мексикалық толқын пайда болды, ол турнирде көрсетілгеннен кейін бүкіл әлемде танымал болды.
Қонақжай таңдау
1974 жылғы маусымда ФИФА бастапқыда Колумбияны жарыс өткізуші ел ретінде таңдады, Богота, Медельин, Кали, Перейра және Букараманга қалалары, сондай-ақ Барранкилья қалалары қарастырылды. Колумбия 16 командадан тұратын жарысты қабылдауға келісті. Бірақ, ФИФА кейіннен 1982 жылғы Испаниядағы әлем чемпионатын 24 командаға дейін ұлғайтуға рұқсат берді, бұл Колумбия үшін жарыс ұйымдастыруды қиындатты. Дегенмен, ФИФА президенті Жоао Хавеланж бастапқыда жарысты 16 командалық форматқа қайтару мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді. Алайда, Колумбияның келесі президенті Белисарио Бетанкур 1982 жылғы 5 қарашада ФИФА талап еткен шарттар бойынша әлем чемпионатын өткізуге елдің қаржылық мүмкіндігінің жетпеуін хабарлады. Мексика, АҚШ және Канада 1983 жылғы 11 наурызда жарысқа ие болу үшін өтініш білдіргенімен, Атқару комитетіне ұсыныстарды қарауға жауапты бес мүшеден тұратын ФИФА арнайы комитеті (Exco) 31 наурызда тек Мексиканың өтінімін ғана қарастыратынын мәлімдеді, АҚШ пен Канада ФИФА критерийлерінен ауытқып кеткенін, ал Exco мүшелері аталған елдердегі стадиондарды аралаудан бас тартқандарын айтты. 20 мамырда комитет Мексиканы жарыс өткізуші ел ретінде жариялады, бірақ Хавеланж АҚШ пен Канада жақсырақ презентация жасағанын мәлімдеді. Өтініш беру процесінен кейін, АҚШ өтініш комитетінің жетекшісі, АҚШ-тың бұрынғы Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер: «Футбол саясаты мені Таяу Шығыс саясатына ностальгия тудырады», - деді, ал Канада комитетінің жетекшісі Мексиканың 10 беттік өтініш құжатын «қалтақ» деп сипаттады. Мексиканың жарысты ұйымдастыру қабілетіне күмән тудырды, бірақ стадиондарға ешқандай әсер етпеді және дайындықтарды жалғастыру туралы шешім қабылданды. 1986 жыл Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан Халықаралық Бейбітшілік жылы деп жарияланғандықтан, барлық стадиондардың жарнама тақталарында ФИФА мен Біріккен Ұлттар Ұйымының логотиптері және «Бейбітшілік үшін футбол – Бейбітшілік жылы» деген ұран орналастырылды. Логотип дизайны үшін ресми емес ұран қабылданды: «El Mundo Unido por Un Balón» («Бір доппен біріккен әлем»). Ресми ойын допы – Adidas Azteca.
Талисман
1986 жылғы әлем чемпионатының ресми талисманы Пике болды – мексикалық асүйге тән жалапено бұрышы, оның үстінде мұрты, Колимот сомбреросы және мексикалық футбол командасының түстері бар. Оның аты испан тіліндегі "пиканте" сөзінен келген, ол "ащы" дегенді білдіреді, сонымен қатар футбол терминіндегі пенальти соққысының "PK" аббревиатурасына ойнақтап айтылған сөз еді. Пике – испан тілінде жиі кездесетін есім. Бұл кейіпкер Мексикадағы этникалық стереотиптерге байланысты қыңырлық тудырды.
Біліктілік
Үш команда әлем чемпионатына алғаш рет ілікті: Канада, Дания және Ирак. Канада финалдық матчта Гондурасқа қарсы 2–1 есебімен жеңіске жетіп, жолдаманы сақтап қалды. Ирак Иран-Ирак соғысы салдарынан барлық үйдегі ойындарын бейтарап алаңда өткізді. Оңтүстік Корея 1954 жылдан бері алғаш рет, Парагвай 1958 жылдан бері алғаш рет, Португалия 1966 жылдан бері алғаш рет, ал Болгария мен Уругвай 1974 жылдан бері алғаш рет чемпионатқа қатысты. 2022 жылдың мәліметі бойынша, бұл Венгрия мен Солтүстік Ирландияның финалға соңғы рет қатысқан уақыты, ал Ирак үшін жалғыз мүмкіндік болды. Нидерланды тағы да ілікпеді, бірақ екі жыл өткен соң Еуропа чемпионатын жеңіп алды.
Ұжымдар
Финалдық турнирге қатысқан барлық құрама командалардың тізімін 1986 жылғы ФИФА әлем чемпионатының құрама командалары бетінен қараңыз.
Бірінші раунд
Финалдың бірінші турында А тобында Италия 1:1 есебімен Болгариямен тең түсті. Ал Аргентина Диего Марадонаның басты рөлде болған матта Оңтүстік Кореяны 3:1 есебімен жеңді. Италия мен Аргентина 1:1 есебімен ойнады, голдарды Марадона мен Алессандро Альтобелли соқты. Оңтүстік Корея мен Болгария да нөсер жаңбырда 1:1 есебімен тең түсті. Соңғы матчтарда Аргентина Болгарияны 2:0 есебімен жеңсе, Италия Оңтүстік Кореяны 3:2 есебімен қиын жеңіспен ұтты. В тобында Мексика Бельгияны 2:1 есебімен жеңді, ал Парагваймен 1:1 есебімен тең түсіп, Иракты 1:0 есебімен жеңіп, топ жеңімпазы атанды. Парагвай мен Бельгия да Иракты жеңіп, бір-бірімен тең түсіп, келесі сатыға өтті. С тобында күшті Киевтің «Динамосы» мен Еуропа чемпионы Франция кездесті. Олар 1:1 есебімен тең түсті, голды Василий Рац соқты. Франция Канаданы 1:0 есебімен жеңіп, Венгрияны 3:0 есебімен ұтып, топта екінші орынды иеленді. Бұрын Венгрия Кеңес Одағынан 6:0 есебімен жеңіліп, гол айырмасы бойынша топ жеңімпазы атанды. D тобында Бразилия Испанияға қарсы 1:0 есебімен жеңіске жетті, бірақ Мишель соққан заңды голды төреші есепке алмады. Солтүстік Ирландия өз кампаниясын Алжирмен тең ойынмен бастады. Солтүстік Ирландия Испаниядан жеңіліп, соңғы матта Бразилияға 3:0 есебімен ұтылды. Бұл матчта Жозимар дебютінде гол соқты, ал Пэт Дженнингс Солтүстік Ирландия құрамасы үшін соңғы рет ойнады. Испания Бразилиямен бірге Алжирді 3:0 есебімен жеңіп, іріктеуден өтті. Дания «Өлім тобы» деп аталған Е тобынан 100% нәтижемен өтті. Олар алғашқы матта Алекс Фергюсонның Шотландиясын 1:0 есебімен жеңіп, содан кейін Уругвайды 6:1 есебімен ұтып, Пребен Элькьер хет-трик жасады. Дания турнир жеңімпаздарының бірі саналатын Батыс Германияны 2:0 есебімен жеңді, голдарды Жеспер Ольсен мен Джон Эриксен соқты. Даниядан жеңілгеннен кейін Шотландия Гордон Страханның голы арқасында Батыс Германияға қарсы көшбасшылықты алды, бірақ Батыс немістері 2:1 есебімен жеңіске жетті. Уругваймен 0:0 есебімен тең түскеннен кейін шотландтар турнирден шығарылды. Сол ойында Уругвайлық Хосе Батиста Страханға жасаған қасақана бұзушылығы үшін ойынның бірінші минутында алаңнан қуылды, бұл Әлем кубогының рекорды болып табылады. Батыс Германия Даниядан жеңілгеніне қарамастан, екінші кезеңге өтті. Марокко F тобында Польша мен Англиямен голсыз тең түсіп, Португалияны 3:1 есебімен жеңіп, топ жеңімпазы атанды. Осылайша олар екінші кезеңге өткен алғашқы африкалық команда және 1966 жылы Солтүстік Кореядан кейін Еуропа мен Америкадан тыс екінші ел болды. Англия Португалияға 1:0 есебімен ұтылып, Мароккоға қарсы 0:0 есебімен тең түсті, нәтижесінде капитан Брайан Робсон жарақат алып (турнирдің қалған бөлігіне), вице-капитан Рей Уилкинс қызыл карточка алып (бір матчтық жазасын өтегеннен кейін де, турнирдің қалған бөлігіне қосылмады) алаңнан шығарылды. Бірінші раундтағы соңғы матта капитандық Питер Шилтонға жүктелді, ал бірінші жартыда Гэри Линекердің хет-тригі жаңа құрамға Польшаны 3:0 есебімен жеңуге көмектесті, бірақ келесі раундқа тағы бір ойыншы, Терри Фенвик екінші ескерту алды. Польша бұрын Португалияны жеңген болатын, ал соңында португалдар F тобынан бірінші раундтан шығарылған жалғыз команда болды. Португалия 20 жылдан кейін алғаш рет қатысып, жарыс барысында (Салтильо дауы бойынша) ереуілге шықты. Ойыншылар Англия мен Польшаға қарсы өткен матчтары арасында жаттығудан бас тартты және Мароккоға жеңілгеннен кейін топтық кезеңнен шығарылды.
Екінші тур және ширек финал
Бельгия Кеңес Одағын 4:3 есебімен жеңді, совет ойыншысы Игорь Белановтың хет-тригіне қарамастан. Ойын 90 минуттан кейін 2:2 есебімен тең аяқталды, ал қосымша уақытта Стефан Демол мен Нико Клесен Бельгияны 4:2 есебімен алға шығарды. Беланов 9 минут қалғанда пенальтиден гол соқты, бірақ ол да, оның командаластары да Кеңес Одағы үшін төртінші гол соға алмады. Мексикадағы Олимпиадалық стадионда Еуропа чемпионы Франция Мишель Платини мен Янник Стопираның голдары арқасында Италияның әлем чемпионы атағын 2:0 есебімен ұтып алды. 1930 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалының қайталама матчында Аргентина Педро Паскуллидің 42-ші минуттағы голының арқасында Пуэбла қаласында Оңтүстік Америка чемпионы Уругвайды жеңіп шықты. Бұл ойында Диего Марадонаның голы есептен шығарылды. Керетарода Дания Испанияға қарсы 1:0 есебімен алға шықты, бірақ кейін 5:1 есебімен жеңілді. Данияның маңызды ойыншысы Франк Арнесен Батыс Германияға қарсы өткен топтық кезеңнің соңғы матчында алаңнан қуылғаннан кейін ойынға қатыса алмады, ол неміс ойыншысы Лотар Маттеуске соққы бергені үшін жазаланды. Даниялықтар алғашқы голды Джеспер Олсеннің пенальтисі арқылы соқты, бірақ одан кейін Испанияның Бутрагеньосы тамаша ойын көрсетті және командасының бес голының төртеуін соқты. Мексикадағы "Ацтека" стадионында Англия Парагвайды 3:0 есебімен жеңіп, ширек финалға жолдама алды, ал Бразилия Польшаны 4:0 есебімен ұтты. Батыс Германия Мароккодан озуға көп қиналды, себебі марокколық қақпашы Баду Заки керемет ойын көрсетті. Марокко 87-ші минутқа дейін қарсы тұрды, содан кейін Лотар Маттеус пенальтиден жалғыз голды соқты. Мексика Булгарияны 2:0 есебімен жеңді, Мануэль Негрете сақина тәрізді соққан керемет голы "Ацтека" стадионында еске алу тақтасымен марапатталды. Ширек финалда Франция Гвадалахарада үш мәрте әлем чемпионы болған Бразилиямен кездесті. Бразилия алғашқы минуттарда үстемдік етті, ал Карека 18-ші минутта есепті ашты. Таймауға дейін бес минут қалғанда Франция теңестірді, Мишель Платини Доминик Рошетодан берілген паспен 41-ші голын соқты. Бразилия екінші таймда көшбасшылықты қайтаруға мүмкіндік алды, бірақ Француз қақпашысы Жоэль Батс пенальти алаңында Бранконы құлатты. Зико пенальти соққысын орындауға келді, бірақ Батс Зиконың пенальтиін сақтап қалды. Ойын қосымша уақытқа дейін созылды, және Франция екі команданың ішінде сәл мықтырақ болды. Тағы голдар соғылмады, сондықтан пенальти сериясі басталды. Сократес, бұрын ашық қақпаны жіберіп алған және оңай мүмкіндікті француз қақпашысының қолына тікелей соққан, бразилия үшін алғашқы соққыдан сәтсіз өтті. Келесі алты пенальти ойыншылардың барлығы орындады, содан кейін Платини жоғарыдан атып жіберді. Бразилия есепті теңестірді, бірақ ұзаққа созылмады. Жолио Сезар пенальтиден бағанаға тиді, содан кейін Луис Фернандес Францияға пенальти сериясында 4:3 есебімен жеңіс сыйлады. Тағы екі ширек финал да пенальти сериясында шешілді. Жас Зеулеманс 35-ші минутта Испанияға қарсы ойында Бельгияны алға шығарды, бірақ испандық ойыншы Сеньор ойын соңына бес минут қалғанда теңестірді. Қосымша уақытта тағы голдар соғылмады, және Бельгия пенальти сериясында 5:4 есебімен жеңіске жетті. "Ацтека" стадионынан тыс өткен алғашқы ойында Франсиско Хавьер Круз соққан гол есептен шығарылды, ал Батыс Германия мен Мексика қосымша уақыттан кейін 0:0 есебімен тең түсті. Батыс немістер пенальти сериясында 4:1 есебімен жеңіске жетті. Қызығы, неміс қақпашысы Харальд Шумахер мексикалықтардың үш пенальтисінде оңға секіріп (екі рет тоқтатты) кетті. "Ацтека" стадионында Аргентина мен Англия арасындағы ширек финалда Диего Марадона екінші таймда екі өте әртүрлі гол соқты: біріншісі заңсыз болды, себебі ол Англия қақпашысы Питер Шилтонның қақпасына қолымен соқты. Төреші қолмен ойнағанды көрмеді және гол дұрыс деп танылды. Ойыннан кейін Марадона голдың "Марадонаның басымен және Құдайдың қолымен" соғылғанын мәлімдеді; ол "Құдайдың қолы" деп аталды. 2002 жылы ФИФА сайтында "Ғасырдың голы" деп танылған екінші голы үшін Марадона алаңның жартысын бес ағылшын ойыншысынан асып өтіп, гол соқты. Ойын соңына 20 минут қалғанда Джон Барнстың алаңға шығуы Англияның пайдасына ойын барысын өзгертті, себебі ол Аргентинаның пенальти алаңына бір-бірінен кейін шайбаларды жіберді: 9 минут қалғанда Линекер бірінің соңына шығып, гол соқты, содан кейін алты минуттан кейін оны қайталауға тырысты, бірақ Олартикоэчеаның уақтылы тоқтатуының арқасында допқа жете алмады: Аргентина 2:1 есебімен жеңіске жетті. Аргентинада бұл ойын Фолкленд соғысы үшін кек алу ретінде қарастырылды.
Жартылай финал, үшінші орын үшін жекпе-жек және финал
Бірінші жартылай финалда Гвадалахарада өткен матчтың тоғызыншы минутында Андреас Брехме Батыс Германияны Францияға қарсы 1:0 есебімен шығарды, бірақ Руди Вёллер екі минуттан кейін 2:0 есебімен гол соққанша нәтиже әлі де күмәнді болды. Батыс Германия екінші рет қатарынан Әлем кубогының финалына өтті. Екінші жартылай финалда Марадона екінші таймда екі гол соғып, Аргентина Бельгияны 2:0 есебімен жеңді. Франция үшінші орын үшін өткен матчта Бельгияны 4:2 есебімен ұтты. Осылайша, финалда Оңтүстік Американың Аргентинасы Еуропаның Батыс Германиясына қарсы Ацтека стадионында кездесті, бұл алып стадион Әлем кубогы финалын екінші рет қабылдады (алғашқысы 1970 жылы). Финалдың бірінші жартысының ортасында Жозе Браун Аргентинаны алға шығарды, ал Хорхе Вальдано 55-ші минутта оңтүстік америкалықтар үшін екінші голды соққанда Аргентина жеңіске жақын болды. Батыс Германия одан кейін қайта оянды. Карл Хайнц Румменигге 74-ші минутта бір гол соқты, ал алты минуттан кейін Руди Вёллер теңестірді. Матч аяқталуға жеті минут қалғанда Марадонаның пасы Хорхе Бурручагаға Аргентина үшін жеңіс голын соғу мүмкіндігін берді. Аргентина өз жерінде жеңіске жеткеннен сегіз жыл өткен соң, әлем чемпионатын қайта жеңіп алды, ал Аргентинадағы 30 миллион адам финалдағы жеңісті көшеде тойлады. Марадона турнирдің үздік ойыншысы атанды және "Алтын допты" жеңіп алды, ал Англияның Гэри Линекер алты голмен Әлем кубогының үздік мергені атанды және "Алтын бут" жүлдесін иеленді.
Нокаут кезеңі
Аргентина алғаш рет Батыс Германияны жеңіп, екінші рет әлем чемпионатын жеңіп алды. Бельгия төртінші орынды иеленді, бұл 2018 жылға дейін әлем чемпионатындағы олардың ең жақсы нәтижесі болды, онда олар үшінші орынды иеленді.
ФИФА ретроспективті рейтинг
1986 жылы ФИФА 1986 жылға дейінгі әрбір әлем чемпионатына қатысқан барлық командаларды жарыстағы нәтижелері, жалпы қорытындылары және қарсыластардың деңгейіне сүйене отырып, рейтингке енгізді. 1986 жылғы турнирдің рейтингтері төмендегідей болды:
R (Түпкілікті рейтинг) Команда G (Топ) P (Ойнатылған) W (Жеңіс) D (Тең түс) L (Жеңіліс) GF (Соғылған голдар) GA (Шығарылған голдар) GD (Голдар айырмасы) Pts. (Ұпай)
1 A 7 6 1 0 14 5 +9 13
2 E 7 3 2 2 8 7 +1 8
3 C 7 4 2 1 12 6 +6 10
4 B 7 2 2 3 12 15 −3 6 Шетелге шығарылды (Шаршы жартылай финалда)
5 D 5 4 1 0 10 1 +9 9
6 B 5 3 2 0 6 2 +4 8
7 D 5 3 1 1 11 4 +7 7
8 F 5 2 1 2 7 3 +4 5 Шетелге шығарылды (1/16 финалда)
9 E 4 3 0 1 10 6 +4 6
10 C 4 2 1 1 12 5 +7 5
11 F 4 1 2 1 3 2 +1 4
12 A 4 1 2 1 5 6 −1 4
13 B 4 1 2 1 4 6 −2 4
14 F 4 1 1 2 1 7 −6 3
15 A 4 0 2 2 2 6 −4 2
16 E 4 0 2 2 2 8 −6 2 Топтық кезеңде шығарылды
17 F 3 1 0 2 2 4 −2 2
18 C 3 1 0 2 2 9 −7 2
19 E 3 0 1 2 1 3 −2 1
20 A 3 0 1 2 4 7 −3 1
21 D 3 0 1 2 2 6 −4 1
22 D 3 0 1 2 1 5 −4 1
23 B 3 0 0 3 1 4 −3 0
24 C 3 0 0 3 0 5 −5 0