Кіріспе

Франция мен Германия шекарасындағы бекіністер желісі Мажино желісі (liɲ maʒino), француз соғыс министрі Андре Мажиноның есімімен аталып, 1930 жылдары Францияның нацистік Германияның басып кіруіне тосқауыл қою және оларды бекіністерді айналып өтуге мәжбүрлеу үшін салған бетон бекіністер, кедергілер мен қару-жарақ орналымдарының желісі. Ол шабуылдың көптеген түрлеріне берік болды; нәтижесінде, 1940 жылы немістер Төмен елдер арқылы басып кірді, солтүстікке қарай оны айналып өтті. Бұл желі, бастапқыда батысқа қарай толығымен созылуы тиіс болған, Бельгия тарапынан келген талаптарға жауап ретінде ақырында қысқартылды. Шындығында, Бельгия тағы бір неміс шабуылында құрбандыққа шалынатынынан қорқып, оған қарсы тұру мүмкін емес деп санады. Содан бері бұл желі, қауіпсіздіктің жалған сезімін беретін, қымбатқа түсетін күш-жігердің метафорасы болды. Италия, Швейцария, Германия, Люксембург және Бельгиямен шекарасындағы француз жағында салынған бұл желі Англия арналына дейін жетпеді. Сондықтан француз стратегиясы Германияның шабуылына қарсы тұру үшін Бельгияға кіруді көздеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоп соғысы тәжірибесіне сүйене отырып, 1925 жылы Локарно конференциясында пайда болған қиялға толы және оптимистік «Локарно рухынан» кейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Мажино желісі салынды. Француз әскери сарапшылары бұл желі неміс агрессиясын тоқтатуға мүмкіндік береді деп сенді, өйткені ол француз күштерінің жұмылдырылуы мен қарсы шабуылға дайындалуына жеткілікті уақыт береді. Мажино желісі әуе шабуылдарына және танк атысына төтеп бере алатын; оның құрамында қосалқы ретінде жер асты теміржолдары болды. Сонымен қатар, гарнизондық әскерлерге кондиционерлер мен тамақтану орындарымен жабдықталған, заманауи тұрғын үй жағдайлары қарастырылған. Француз және британдық офицерлер Мажино желісінің географиялық шектерін ескерген; Германия Нидерланды мен Бельгияға шабуыл жасаған кезде, олар Бельгия арқылы өтіп, Мажино желісімен байланысатын агрессивті майдан құру жоспарларын іске асырды. Француз желісі Арденн аймағында әлсіз болды. Генерал Морис Гамелин Дайл жоспарын жасаған кезде, бұл аймақтың қиын жер бедеріне байланысты неміс күштерінің шабуылдауы екіталай деп санады; егер ол аймақтан өтілсе, ол француз күштеріне резервтерді жинауға және қарсы шабуылға дайындалуға уақыт беретін баяу қарқынмен жүзеге асырылатын болады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі жоспарды қайталауды көздеген неміс армиясы француз қорғаныс шебіндегі бұл әлсіз тұсты байқап, пайдаланды. Орман арқылы және Мёз өзенінен жасалған жылдам шабуыл одақтас күштердің көп бөлігін қоршап алды, нәтижесінде Дюнкеркте үлкен күштер эвакуациялауға мәжбүр болды, ал оңтүстіктегі әскерлер Германияның Францияға шабуылына тиімді қарсылық көрсетуге мүмкіндік таппады.

Елді мекендер

Мажино желісінің бекіністерін бекініс жаяу әскері, артиллерия және инженерлердің мамандандырылған бөлімшелері күзетті. Жаяу әскері бекіністердің жеңіл қаруларын пайдаланды және қажет болған жағдайда сыртқа операция жүргізу міндетімен бөлімдер құрды. Артиллерия әскерлері ауыр артиллериялық қаруларды қолданды, ал инженерлер басқа арнайы жабдықтарды, соның ішінде барлық байланыс жүйелерін күтіп ұстауға және пайдалануға жауапты болды. Бұл әскерлердің барлығы ерекше нысанды киім таңбаларын тағып, өздерін француз армиясының элитасы санайтын. Бейбіт уақытта бекіністер толық штатты әскермен толыққан емес. Олар жергілікті жерде тұратын және төтенше жағдай туғанда жылдам жұмылдырыла алатын резервтегілермен толықтырылды. Мажино желісінің толық штатты әскерлері бекіністерге жақын салынған казармаларда орналасты. Олар сонымен қатар әр бекіністің жанындағы ағаш үйлерден тұратын кешендерде де орналастырылды, бұл бекініс ішіндегі өмірге қарағанда ыңғайлырақ болғанмен, соғыс кезіндегі бомбалаудан аман қалуы күмәнді болды. Оқу-жаттығулар Лотарингиядағы Мозель облысындағы Битше қаласының жанындағы бекіністе жүргізілді, ол әскери оқу полигонында салынғандықтан тікелей оқ ату жаттығуларын жүргізуге мүмкіндік берді. Желінің басқа бөліктері азаматтық аумақтарда орналасқандықтан, мұндай жаттығулар басқа жерде жүргізілуі мүмкін емес еді.

Ұйым

"Мажино желісі" деген атау салыстырмалы түрде жұқа сызықтық бекініс туралы ой тудырса да, ол өте терең болды және (неміс шекарасынан артқы аймаққа дейін) әртүрлі шамаларда өзгеретін. Ол шекара күзет бекеттері, байланыс орталықтары, жаяу әскерлерге арналған баспаналар, кедергілер, артиллерия, пулеметтер мен танкіге қарсы пулеметтер орналасқан жерлер, жабдықтау қоймалары, инфрақұрылымдық нысандар және бақылау бекеттері сияқты мықты нүктелер, бекіністер мен әскери құрылыстардың күрделі жүйесінен тұрды. Бұл әртүрлі құрылымдар ең қарулы нысандардан тұратын негізгі қарсылық желісін нығайтты, оларды шамамен қамалдар немесе ірі қорғаныс құрылыстары деп аударуға болады.

Шекаралық пошта желісі

Бұл блокпосттар мен нығайтылған үйлерден құралды, олар көбінесе қарапайым тұрғын үйлер сияқты жасырылған, шекараға бірнеше метрдей жақын салынды және кенеттен шабуыл жасалған жағдайда дабыл беру үшін, ал жау танктерін дайындалған жарылғыш заттармен және кедергілермен тоқтату үшін әскерлермен укомплектіленді.

Қарулы бекеттер мен қолдау нүктелерінің сызығы

Шекараның шамамен ар жағында, жаудың шабуылын тоқтатуға, C.O.R.F. бекіністерінің экипаждарына шайқасқа дайындалу үшін уақыт беруге арналған танкіге қарсы блок-хаустардың қатары болды. Бұл бекеттер басты шептегі маңызды өткелдерді қорғады.

Қиындықтың негізгі сызығы

Бұл шекара сызығынан басталды. Оның алдында алты қатарға тік орнатылған металл рельстерден құралған, биіктігі әртүрлі және белгілі бір тереңдікке көмілген танкіге қарсы кедергілер орналастырылған. Бұл танкіге қарсы кедергілер жүздеген шақырымға созылып, негізгі құрылыстардың алдындағы барлық учаскеде орналасқан, тек тығыз ормандар, өзендер немесе басқа да қиын өтетін жерлермен ғана үзіліске ұшыраған. Танкіге қарсы кедергілер жүйесінен кейін, негізінен тығыз тікенді сымнан жасалған, адамдарға қарсы кедергілер жүйесі келген. Танкіге қарсы жол тосқауылдары, танкі кедергілерінен өтуге қажетті жерлерде жолдарды жабуға мүмкіндік берді.

Жаяу әскер казематтары

Бұл бункерлер жұп пулеметтермен (француз тілінде JM – Jumelage de mitrailleuses) және танкке қарсы зеңбіректермен қаруланды. Олар бір (бір бағытта ату бөлмесімен) немесе екі (қарама-қарсы бағыттағы екі ату бөлмесімен) болуы мүмкін. Әдетте, бұл нысандар екі қабаттан тұратын, ату қабатынан және қолдау/инфрақұрылым қабатынан, олар әскерге демалыс пен қызметтер (электр энергиясын өндіру қондырғылары, су, отын, азық-түлік, желдету жабдықтары және т.б.) ұсынар еді. Жайылымдық бекіністер көбінесе үстінде бір немесе екі "көз" немесе мұнаралармен жабдықталған. Бұл GFM көздері кейде пулеметтерді немесе бақылау перископтарын орнату үшін қолданылған. Оларды 20-30 адам басқарды.

Кішкентай шығармалар

Бұл шағын бекіністер жаяу әскер қамалдарының қорғанысын күшейтті. Кіші бекіністер әдетте бірнеше жаяу әскер бункерлерінен тұратын, олар казармалар, электр генераторлары, желдету жүйелері, асханалар, медициналық пункттер және жабдық сақтау қоймалары сияқты жер астындағы құрылыстармен байланысты тоннель желісі арқылы біріктірілген. Олардың құрамында 100-ден 200-ға дейін адам болды.

Үлкен бұйымдар

Бұл қамалдар Мажино сызығындағы ең маңызды бекіністер болып табылды, ең мықты құрылысқа және ең ауыр артиллерияға ие болды. Олар кем дегенде алты "алдыңғы бункерлік жүйеден" немесе "жауынгерлік блоктан" және екі кіреберістен тұратын, ал бункерлік жүйелер арасында тасымалдау үшін тар теміржол электр жолдары жиі кездесетін туннельдер желісі арқылы байланыстырылған. Блоктарда электр станциялары, тәуелсіз желдету жүйелері, казармалар мен асханалар, ас үйлер, су сақтау және тарату жүйелері, көтергіштер, оқ-дәрі қоймалары, шеберханалар, қосалқы бөлшектер және азық-түлік қоймалары сияқты инфрақұрылымдар орналасқан. Олардың құрамында 500-ден 1000-ға дейін адам болды.

Бақылау бекеттері

Бұл нысандар айналған жерді жақсы көруге мүмкіндік беретін төбелерде орналасқан. Олардың мақсаты – жауды анықтау, артиллерияның тікелей емес атырын бағыттап, түзету, сондай-ақ жаудың маңызды бөлімшелерінің қозғалысын және орналасқан жерін хабарлау болды. Бұл – үлкен нығайтылған, жерге көмілген бетон бункерлер, олар жоғары дәлдікті оптикасы бар бронетурбалармен жабдықталған және далалық телефон мен сымсыз хабар тарату құралдары арқылы (француз тілінде T. S. F., Télégraphie Sans Fil деп белгіленеді) басқа бекіністермен байланысқан.

Телефон желісі

Бұл жүйе Мажино сызығындағы барлық нығайтуларды – бункерлерді, жаяу әскер және артиллерия бекіністерін, бақылау пункттерін және укрытияларды – біріктірді. Нығайтулардың бойымен параллель екі телефон сымы тартылды, сымның бірі кесілген жағдайда сенімділікті қамтамасыз ету үшін. Кабель бойында сарбаздардың желіге қосыла алатын жерлері болды.

Жаяу әскердің резервтік баспаналары

Бұл заттар негізгі қарсылық шебінің артынан табылған. Бұл 200-250 сарбазға дейін орналастыруға арналған, жерге көмілген бетон бункерлер болды. Оларда электр генераторлары, желдету жүйелері, сумен жабдықтау, ас үйлер және жылыту жүйелері сияқты мүмкіндіктер болған, бұл оларға шабуыл кезінде тұруға мүмкіндік берді. Оларды жергілікті штаб және қарсы шабуыл базасы ретінде де пайдалануға болар еді.

Су тасқыны аймақтары

Су тасқынына ұшырайтын аймақтар – жаудың шабуылы кезінде қосымша кедергі тудыратын, қажет болғанда суға толатын табиғи ойпаңдар немесе өзендер.

Қауіпсіздік бөлмелері

Бұл бекіністер маңызды нығайтулардың жанында салынған, осылайша бекініс (опраж) экипаждары бейбіт уақытта күтпеген шабуыл болған жағдайда, ең қысқа уақытта өз шайқас орындарына жете алатын болды.

Тар жолды темір жол жүйесі

Негізгі қамалдарды (опрагтарды) жабдықтау қоймаларынан бастап бірнеше шақырымға дейін қайта қаруландыру және қайта жабдықтау үшін 600 тар теміржол желісі салынды. Бензинмен жұмыс істейтін броньды локомотивтер осы тар жолдармен жүк пойыздарын тартты. (1914–1918 жылдары ұқсас жүйе броньды бу локомотивтерімен де жасалған.)

Жоғары кернеулі электр желілері

Бастапқыда жер үстінде болған, бірақ кейін жерге көмілген және азаматтық электр желісіне қосылған бұл қондырғылар көптеген бекіністер мен қамалдарға электр қуатын жеткізді.

Ауыр рельсті артиллерия

Бұл локомотивтермен бекіністерде орналасқан артиллерияны қолдау үшін жоспарланған орындарға тасылды, оның атыс қашықтығы қасақана шектелген.

Овраждар

Мажино желісінде 142 аувраж, 352 каземат, 78 бекініс, 17 обсерватория және шамамен блокпосттар бар.

Қалқанды сағаттар

Қарулы колошкалардың бірнеше түрі бар. Колошкалар – кері тартылмайтын мұнаралар. «Колошка» сөзі француз тілінен алынған, пішініне байланысты «қоңырау» деген мағынаны білдіреді. Барлық колошкалар қорытпа болаттан жасалған. Ең көп тарағандары – GFM колошкалары, мұнда GFM дегеніміз Guetteur fusil mitrailleur (пулемет күзетшісі). Олар үш-төрт тесіктен тұрады, оларды шыршалар немесе амбразуралар деп атайды. Бұл тесіктер келесідей жабдықталуы мүмкін: жеңіл пулеметтер, тікелей көру блогы, бинокль блогы немесе минометтер. Кейде колошканың үстінде перископ болады. Желіде GFM колошкалары бар. Әр блок, каземат және баспананың үстінде бір-екі GFM колошкасы орналасқан. JM колошкалары (jumelage de mitrailleuses немесе «екі пулемет») GFM колошкаларымен бірдей, бірақ олардың біреуі екі пулеметпен жабдықталған. Желіде 174 JM колошкасы бар. Желіде 72 AM колошкасы (armes mixtes немесе «аралас қару») бар, олар екі пулемет пен танкіге қарсы зеңбірекпен жабдықталған. Кейбір GFM колошкалары 1934 жылы AM колошкаларына айналдырылды. (Жоғарыда аталған жалпы санына осы өзгертілген колошкалар кірмейді.) Желіде 75 LG колошкасы (lance grenade немесе «граната лақтырғыш») бар. Бұл колошкалар толығымен бетонмен қапталған, жергілікті қорғаныс үшін граната атуға арналған кішкентай тесігі ғана бар. Желіде 20 VP колошкасы (vision périscopique немесе «перископты көру») бар. Бұл колошкалар бірнеше түрлі перископпен жабдықталуы мүмкін. LG колошкалары сияқты, олар да толығымен бетонмен қапталған. VDP колошкалары (vision directe et périscopique немесе «тікелей және перископты көру») VP колошкаларына ұқсас, бірақ тікелей көрініс үшін екі немесе үш тесігі бар. Сондықтан олар бетонмен қапталмаған.

Артиллерия

Мажино сызығын қорғауға стационарлық және жылжымалы артиллерия бөлімдері бекітілді. Стационарлық артиллерия бөлімдері позициялық артиллерия полктерінен (RAP) құралды. Қозғалмалы артиллерия бөлімдері бекініс қозғалмалы артиллерия полктерінен (RAMF) құралды.

Жоспарлау және құрылыс

Қорғанысты алғаш рет маршал Жозеф Жоффр ұсынды. Оған Пол Рейно және Шарль де Голль сияқты модернистер қарсылық көрсетті, олар қару-жарақ пен авиацияға инвестиция жасауды жақтады. Жоффр маршал Анри Филипп Петанның қолдауына ие болды, ал үкімет көптеген есептер мен комиссиялар ұйымдастырды. Андре Мажино үкіметті жобаға инвестиция салуға көндірді. Мажино – Бірінші дүниежүзілік соғыстың тағы бір ардагері; ол Франция ардагерлер істері министрі, содан кейін соғыс министрі болды (1928–1932 жж.). 1923 жылдың қаңтарында Веймар Германиясы өтемақы төлеуден бас тартқаннан кейін, француз премьер-министрі Раймон Пуанкаре Германияның Рур аймағын басып алу үшін француз әскерлерін жіберді. 1923 жылдың қыркүйегіне дейін созылған, немістер мен француздар арасындағы Руркампф ("Рур күресі") кезінде Ұлыбритания Рур аймағын француздардың басып алуын айыптады. Ұлыбританияда франкофобияның ұзақ кезеңі басталды, Пуанкаре Германияны орынсыз өтемақы талаптарымен жазалайтын қатыгез зорба ретінде қараланды. Германияның репарациялар жөніндегі ұстанымын ашық қолдаған британдықтар Францияға Германияға қатысты саясатын өзгерту үшін қысым жасады. 1924 жылы Лондонда Руркампф салдарынан туындаған франко-герман дағдарысын шешу үшін өткен конференцияда британ премьер-министрі Рамзи Макдональд француз премьер-министрі Эдуар Эррионы Германияға жеңілдіктер жасауға итермеледі. Конференцияға қатысқан британдық дипломат сэр Эрик Фиппс кейін былай деді: "Лондон конференциясы француз халқы үшін ұзақ Голгофа болды, өйткені Эррио мырза репарация комиссиясындағы француз үстемдігінің құнды иеліктерін, Германия банкротқа ұшыраған жағдайда санкциялар қолдану құқығын, Рурдың экономикалық оккупациясын, француз-бельгиялық темір жол басқармасын және, соңында, Рурдың бір жыл ішіндегі әскери оккупациясын бірінен соң бірін тастап кеткенін көрді". Руркампф пен 1924 жылғы Лондон конференциясынан кейін Парижде жасалған басты қорытынды – Франция Версаль келісімін қорғау үшін біржақты әскери қимылдар жасай алмайды, себебі мұндай қимылдарға британдық қарсылық республика үшін тым қауіпті еді. Одан асып, француздар 1918 жылғы жеңіске Ұлыбритания мен оның доминиондарының қосқан үлесін жақсы білетін. Француздық шешім қабылдаушылар тағы бір соғыста жеңіске жету үшін Ұлыбританияның көмегіне мұқтаж екендеріне сенді; француздар британдықтарды жаулап алу үшін тым алысқа бара алмады. 1871 жылдан бастап француз элитасы Франция Германияны өз күшімен жеңе алмайтынын және Рейхті жеңу үшін басқа дамыл державамен одақ құру қажеттігіне келді.

1927: Достасқан бақылау комиссиясы жойылды

1926 жылы «Манчестер Гардиан» газеті Рейхсвердің Версаль келісімімен тыйым салынған әскери технологияны Кеңес Одағында дамытып жатқанын ашып жазды. Германия мен Кеңес Одағының құпия ынтымақтастығы 1921 жылы басталды. «Манчестер Гардиан» газетінде жарияланған мақаладан кейін Германияның Версаль шарттарына мойынсұнбайтынын және оларды мүмкіндігінше бұзатынын мәлімдегені Францияда үлкен наразылық тудырды. Дегенмен, 1927 жылы Германияның Версаль келісімінің V бөлігін орындауын қадағалауға жауапты болған Достас комиссиясы «Локарно рухының» белгісі ретінде таратылды. Бақылау комиссиясы таратылған кезде комиссия мүшелері соңғы есебінде Германияның ешқашан V бөлімді сақтауға тырыспағанын және Рейхсвердің 1920 жылдар бойында жасырын түрде қаруланып келгенін мәлімдеді. Версаль келісіміне сәйкес, Франция 1935 жылға дейін Германияның Рейн аймағын оккупациялауға тиіс болды. Алайда, соңғы француз әскерлері 1930 жылдың маусымында Германияның Янг жоспарын қабылдауына байланысты Рейнландтан шығып кетті. Француздар Рейн аймағын оккупациялаған кезде, ол Франция үшін Германия келісімнің кез келген тармақтарын бұзған жағдайда, мысалы, V бөлімді бұза отырып қаруланған жағдайда Рейнландты аннексиялауға мүмкіндік беретін кепіл ретінде қызмет етті. Бұл қауіп 1920 жылдар бойында Германияның барлық үкіметтерін V бөлімді ашық бұзуға тырысудан тоқтатты. 1919 жылы маршал Фердинанд Фош әзірлеген француз жоспарлары Рейхпен соғыс жағдайында Рейндегі француз күштерінің Рурды басып алу үшін шабуылға шығуы керек деген болжамға негізделген. Фош жоспарының бір нұсқасы 1923 жылы Пуанкаре Рур аймағын француз әскерлерінің оккупациялауын бұйырғанда қолданылған. 1920 жылдардағы француз шабуыл жоспарлары шынайы болды, өйткені Версаль келісімі Германияның әскери міндеттілігін тыйым салған және Рейхсвер 100 000 адаммен шектелген. Француз күштері 1930 жылы Рейнландтан кеткеннен кейін, Рейнландты кепіл ретінде пайдалану мүмкіндігі Париж үшін жойылды. Осыдан кейін Франция Берлиннің Версаль және Локарно келісімдерінің талаптарын орындауға уәде берген сөзіне сене бастады, онда Рейнланд мәңгілікке демилитаризацияланған аймақ болып қалатындығы айтылған. Германияның 1921 жылдан бастап Кеңес Одағымен бірлесіп жасырын қарулануға қатысқаны (1926 жылы бұл факті көпшілікке белгілі болды) және әрбір неміс үкіметі Версаль келісімінің моральдық жарамсыздығын талап етіп, оның 1914 жылы Германияның соғысты бастағандығы туралы «Соғыс кінәсінің өтірігі» негізінде құрылғанын мәлімдегендіктен, француздар немістердің Рейнландтың демилитаризацияланған мәртебесін мәңгілікке сақтауға еріксіз келісетініне күмәнданды. Олар Германияның болашақта Версаль келісімін бұзып, қайта қарулануға, әскери міндеттілікті қайта енгізуге және Рейнландты қайта әскерилендіруге тырысады деп сенді. 1929 жылы Мажино желісін салу туралы шешім француздардың Рейнландты кепіл ретінде алмаса, Германияның тез арада қайта қаруланатынын және V бөлімнің шарттарының қысқа мерзімді екенін жасырын мойындауы болды.

Германияның экономикалық басымдығы

1918 жылдан кейін Германия экономикасы Франция экономикасынан екі есе ірі болды; Германияда 70 миллион адам, ал Францияда 40 миллион адам тұрды. Франция экономикасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың зор зиянын қалпына келтіру қажеттілігімен ауырлатылған еді, ал Германия аумағында шайқас аз болды. Француз әскери басшылары Германияға қарсы келесі соғысты, әсіресе шабуылдық соғысты жеңу мүмкіндігіне күмәнданды. Француз шешім қабылдаушылар 1918 жылғы жеңіске Ұлыбритания империясы мен АҚШ-тың одақтас болғандықтан қол жеткізгенін, ал француздардың өздері жеңіліске ұшырағанын жақсы білді. АҚШ-тың оқшаулану саясатын ұстануы және Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай Францияны қорғауға «континенттік міндеттеме» қабылдаудан бас тартуы Германиямен болатын келесі соғыста ағылшын-американдық көмекке үміттенуді күмәнді етті. Версаль келісімі Германияның Рейнландты қайта басып алуы немесе V бөлімін бұзуы жағдайында әскери санкциялар қарастырмады, ал Локарно келісімі Ұлыбритания мен Италияны Рейнландтың демилитаризацияланған мәртебесін «ашық бұзу» жағдайында Францияға көмекке келуге міндеттеді, бірақ «ашық бұзу» дегенді нақты анықтамады. Британ және итальян үкіметтері кейінгі дипломатиялық келіссөздерде «ашық бұзу» терминін анықтаудан бас тартты, бұл француздарды Германия әскері Рейнландты қайта басып алған жағдайда ағылшын-итальяндық көмекке үмітсіз қалдырды. 1920 жылдардың соңындағы дипломатиялық ахуалды ескере отырып, Quai d'Orsay үкіметке француз әскери жоспарлауы ең нашар сценарийге негізделуі керек екенін хабарлады: Франция келесі соғысты Ұлыбритания мен АҚШ-тың көмегінсіз Германияға қарсы шабуылдауға мәжбүр болады. Франция Бельгиямен және Шығыс Еуропадағы француз одақтастық жүйесі ретінде белгілі «Cordon sanitaire» мемлекеттерімен одақтас болды. Бельгия, Польша, Чехословакия, Румыния және Югославиямен жасалған одақтар Парижде бағаланғанымен, Ұлыбритания мен АҚШ-тың болмауына толыққанды орны бола алмайтындығы түсінілді. Француз әскері, әсіресе, халық санының айырмашылығы шабуылдық соғысты маневрлеуге және жылдам ілгерілеуге қауіпті ететінін, себебі неміс дивизиялары әрқашан көп болары сөзсіз еді, сондықтан Германияға қарсы тұру үшін қорғаныс стратегиясы қажет болды. Француздар Германияның әскери міндеттемесіз соғысқа бармайтынына сенді, бұл неміс армиясына Рейхтің сандық артықшылығын пайдалануға мүмкіндік беретін еді. Рейн өзенінің табиғи қорғаныс кедергісі болмағандықтан, француз генералдары Францияға оны алмастыру үшін бетон мен болаттан жасалған жаңа қорғаныс кедергісі қажет екенін мәлімдеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде дұрыс қазылған қорғаныс окоптарының күші айқын көрінді, онда бірнеше солдат бір пулемет постымен ашық жерде жүздеген жауды өлтіре алды, сондықтан жерасты бетонды баспаналармен қоршалған үлкен қорғаныс желісін салу француз адам күшін тиімді пайдаланудың ең орынды жолы болды. Америкалық тарихшы Уильям Кейлор 1929 жылғы дипломатиялық жағдайларды және АҚШ-тың оқшаулану саясатын, Ұлыбританияның «континенттік міндеттеме» қабылдауға құштар болмауы ескере отырып, Мажино желісін салу туралы шешім ақылға сыймас және ақымақ емес екенін, себебі Мажино желісін салу 1930 жылы Рейнландтан француз әскерлерінің шығуынан туындайтын проблемаларға ақылға қонымды жауап болды. Мажино желісін салудың себептерінің бірі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француздардың ауыр шығындары және олардың француз халқына тигізген әсері болды. Соғыс кезінде және одан кейін туу көрсеткішінің төмендеуі, нәтижесінде жас ерлердің жетіспеушілігі, 1930 жылдардың ортасында француз әскеріне шақырылған ұрпаққа «эхо» әсерін тигізді. Жұмыс күшінің жетіспеушілігіне байланысты француз жоспарлаушылары жұмысты тастағандықтан, жұмылдыру үшін ұзақ уақыт қажет ететін және француз өнеркәсібін кемітетін қарт және әлсіз резервтерге көбірек сүйенуге мәжбүр болды. Сондықтан статикалық қорғаныс позициялары тек уақыт сатып алу үшін ғана емес, сонымен қатар азайып бара жатқан мобильді күштердің санымен аумақты қорғап, адам күшін үнемдеу үшін жасалды. Алайда 1940 жылы Франция Мажино желісін қорғауға екі есе көп адам, 36 дивизияны (көшімдік күшінің шамамен үштен бірі) орналастырды. Керісінше, қарсыластағы неміс C армия тобында 19 дивизия ғана болды, бұл Францияға шабуыл жасау үшін Манштейн жоспарында қарастырылған күштердің жетіден азы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың естеліктерін еске түсіріп, француз генерал-штабы «от күші» (la puissance du feu) тұжырымын дамытты, яғни бетон мен болатпен қоршалған және нығайтылған артиллерияның күші шабуылдаушы күшке қатты зиян келтіруге бағытталды.

Ұзаққа созылатын соғысқа дайындық

Француздардың Германиямен соғыс жоспарлары әрқашан соғыстың ұзаққа созылуына (la guerre de longue durée) негізделген, онда одақтастардың басым экономикалық күші немістерді бірте-бірте жеңіске жеткізер еді. Вермахттың жылдам соғыс (Blitzkrieg) стратегиясын қабылдауы, Германияның тез жеңіске жетуіне мүмкіндік беретін күшті соққы арқылы жеңіске жететін болжамы, «ұзақ соғыс» тұжырымының дұрыстығын көрсетті. Германия Еуропадағы ең ірі экономикаға ие болғанымен, қазіргі заманғы өнеркәсіптік экономика үшін қажетті көптеген шикізаттардан (Райхты блокадаға ұшыратуға бейімдеп) және халықты азықтандыру қабілетінен мүгеде болды. Ұзақ соғыс стратегиясы француздарды Рейхке жылдам жеңіс беруге бағытталған күтілетін неміс шабуылын тоқтатуға шақырды; содан кейін, тозу соғысы басталады; немістер шаршағаннан кейін Франция соғысты жеңу үшін шабуылға шығады. Мажино желісі Германияның негізгі шабуылын Францияның шығысы арқылы тоқтатуға және оны Бельгия арқылы аударуға, онда француз күштері немістерді кездестіріп, тоқтатуға арналған еді. Немістердің шығынды шабуылдар жасауы күтілді, олардың сәтсіздіктері Рейхтің күшін әлсіретеді, ал француздар Францияның, оның империясының және одақтастарының ресурстарын жұмылдыра отырып, толыққанды соғыс жүргізеді. Демографиялық себептерден басқа, қорғаныс стратегиясы Ұлыбританиямен француз дипломатиясының қажеттіліктерін де қамтамасыз етті. Француздар көмірдің үштен бірін Ұлыбританиядан импорттады, ал француз порттары арқылы импорттың 32 пайызы британдық кемелермен жеткізілді. Француз саудасының 35 пайызы Британ империясымен болды және Франция қолданған қалайының, каучук, джут, жүн және марганецтің көп бөлігі Британ империясынан келді. Шетелден импорттың шамамен 55 пайызы Францияға Кале, Гавр, Шербург, Булонь, Диппе, Сент-Мало және Дюнкерк теңіз порттары арқылы келді. Германия темір, каучук, мұнай, боксит, мыс және никельдің көп бөлігін импорттауға мәжбүр болды, бұл теңіз блокадасын неміс экономикасына қарсы тиімді қаруға айналдырды. Экономикалық себептерге байланысты, ұзақ соғыс стратегиясының табысты болуы үшін Ұлыбритания кемінде нейтралитетті сақтауы, тіпті одақтас ретінде соғысқа кіруі қажет болды, өйткені Ұлыбританияның теңіз күштері француз импортын қорғап, Германияны одан айыра алатын еді. Мажино желісіне негізделген қорғаныс стратегиясы Ұлыбританияға Францияның агрессивті держава емес екенін және Германияның агрессиясы болған жағдайда ғана соғысқа түсетінін көрсетудің тамаша тәсілі болды, бұл Ұлыбританияның Франция жағында соғысқа түсу ықтималдығын арттырады. Желі 1930 жылдан бастап бірнеше кезеңмен Service Technique du Génie (STG) компаниясы арқылы, Commission d'Organisation des Régions Fortifiées (CORF) бақылауымен салынды. Негізгі құрылыс 1939 жылы шамамен 3 миллиард француз франкына (қазіргі АҚШ долларымен шамамен 3,9 миллиард) аяқталды. Бұл желі Швейцариядан Люксембургке дейін созылып, 1934 жылдан кейін Дувр тұзағына дейін кеңейтілді. Немістердің алғашқы шабуылы үшін таңдалған Арденн аймағы 1940 жылы осы құрылысқа кірмеді, бұл жоспар Бельгияның бейтараптығына байланысты «Fall Gelb» (Сары жоспар) деп аталды. Мажино желісінің орналасуына байланысты таңдалған бұл шабуыл Бельгияның Арден орманы (4-сектор) арқылы болды, ол картада Мажино желісінің 6-секторының сол жағында орналасқан (белгіленгендей).

Ерекшеліктері

Қорғаныс құрылыстарының деңгейі өте жоғары болды, мыңдаған сарбазға арналған кең және байланысқан бункерлер кешендері салынды; 45 негізгі бекініс (үлкен құрылыстар), 97 кіші бекініс (кішкентай құрылыстар) және арасында 352 каземат, сондай-ақ көптеген тоннельдер болды. Артиллерия қорғаныс шараларымен үйлестіріліп, бір бекініс келесісін тікелей оққа тұтып қолдау көрсете алатындай етілді, бұл оларға зиян келтірмейтін еді. Ең ірі қарулар – бекініс пушкалары болды, ал одан да үлкен қарулар жылдам әрекет ететін күштерге тиесілі болып, желінің артында орналастырылатын еді. Бұл құрылыстар Арден орманы (Бас қолбасшы Морис Гамелин оның өтпейтін орын деп есептеген) немесе Франция мен Бельгия шекарасы бойынша созылмады, себебі екі ел 1920 жылы одақ шартына қол қойған, оған сәйкес егер неміс әскері шабуыл жасаса, француз әскері Бельгияда әрекет ететін еді. Бірақ Франция Рейн аймағын Германияның қайта әскерилендіруіне қарсы тұра алмағаннан кейін, Бельгия Францияның сенімді одақтас емес деп санап, 1936 жылы шартты бұзды және бейтараптық жариялады. Франция Мажино желісін француз-бельгиялық шекара бойымен жылдам ұзартты, бірақ ол желінің қалған бөлігінің стандартына сай келмеді. Аймақтағы жер асты суларының деңгейі жоғары болғандықтан, жер асты жолдарының суға бату қаупі болды, және бұл мәселені шешу қиын әрі қымбат екенін құрылысшылар білген. 1939 жылы АҚШ армиясының офицері Кеннет Николс Метц аймағына сапар шекті, онда ол немістердің Бельгия арқылы шабуылдап, осы мықты құрылыстарды айналып өтуге тура келетінін ойлады. Метц аймағының командирі генерал Бруссо және басқа офицерлермен әңгімелескенде, генерал желіні теңізге дейін ұзартудағы француз мәселесін түсіндірді: желіні бельгиялық-неміс шекарасына орналастыру үшін Бельгияның келісімі қажет болды, ал француз-бельгиялық шекараға орналастыру Бельгияны немістерге табыс етуге әкелді. Тағы бір қиындық Голландия болды, және түрлі үкіметтер ешқашан өз мәселелерін шеше алмады. 1939 жылдың қыркүйегінде британдық экспедициялық корпусы Францияға келген кезде, олар француздармен бірге Мажино желісін теңізге дейін нығайтып, кеңейтті, 1939 жылдан 1940 жылға дейін қарқынды құрылыс жұмыстары жүргізілді, сонымен қатар желі бойында жалпы жақсартулар жасалды. Соңғы желі Метц, Лаутер және Эльзас өнеркәсіптік аймақтарында ең мықты болды, ал басқа аймақтар салыстырмалы түрде нашар қорғалған еді. Керісінше, желі туралы насихат оны іс жүзінде болғаннан гөрі әлдеқайда үлкен құрылыс ретінде көрсетті; суреттерде бірнеше қабатты, өзара байланысқан дәліздер, тіпті жер асты теміржол станциялары мен кинотеатрлар бейнеленген. Бұл одақтас азаматтарды сенімді етті.

Чехословакиялық байланыс

Чехословакия да Гитлерден қорқып, өз қорғанысын салуға кірісті. Франциямен одақтас болғандықтан, олар Мажино үлгісі бойынша кеңес алып, оны Чехословакияның шекаралық бекіністеріне қолданды. Казематтардың құрылысы Мажино сызығының оңтүстік бөлігіндегілерге ұқсас, сондықтан олардың суреттерін көбінесе Мажино форттары деп жаңылыстырады. Мюнхен келісімінен және Германияның Чехословакияны оккупациялауынан кейін, немістер чех бекіністерін пайдаланып, батыс бекіністеріне қарсы сәтті шабуылдар жоспарлады (Бельгиядағы Эбен-Эмаэль форты ең белгілі мысал).

Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс шапқыншылығы

1940 жылғы екінші дүниежүзілік соғыста Германияның басып кіру жоспары (Sichelschnitt) осы сызықпен күресу үшін жасалған. Алдыңғы қатардағы жасақ сызыққа қарсы соққы беру үшін алдау мақсатында орналастырылған, екінші армия тобы Бельгия мен Нидерландының төмендіктерінен, сондай-ақ негізгі француз қорғанысының солтүстігінде жатқан Арден орманынан өтті. Осылайша немістер Бельгия, Люксембург және Нидерландының бейтараптығын бұза отырып, Мажино желісіне тікелей шабуыл жасаудан аулақ бола алды. 10 мамырда шабуылға шыққан неміс әскері бес күн ішінде Францияға еніп, 24 мамырға дейін алға жылжуды жалғастырды, содан кейін Дюнкерк маңында тоқтады. Ағылшын арнасына қарай жылжу кезінде немістер Францияның Бельгиямен шекарасын және Маубеж аймағындағы бірнеше Мажино бекіністерін басып алды, ал Люфтваффе оның үстінен ғана ұшып өтті. 19 мамырда неміс 16-шы армиясы Седанның оңтүстік-шығысындағы оқшауланған шағын бекініс Ла Фертені ауыр артиллериямен қолдау көрсеткен инженерлердің қасақана шабуылынан кейін төрт күнде басып алды. Француздық 107 сарбаздың барлық құрамы шайқас кезінде қаза тапты. 1940 жылдың 14 маусымында, Париж түскен күні, неміс 1-ші армиясы "Тигр операциясы" аясында шабуылға шығып, Сент-Авольд пен Саарбрюкен арасындағы Мажино желісіне шабуыл жасады. Содан кейін немістер француз күштерінің оңтүстікке шегінуіне байланысты бекініс сызығын бұзып өтті. Келесі күндері 1-ші армияның жаяу әскер дивизиялары енудің екі жағындағы бекіністерге шабуыл жасап, төрт шағын бекіністі басып алды. 1-ші армия Мажино желісіне қарсы тағы екі шабуыл жасады. Бір шабуыл Восге тауларындағы сызықтың нашарлау жерін бұзып өтті, бірақ француз қорғаушылары Виссембургке жақын екінші шабуылды тоқтатты. 15 маусымда 7-ші армияның жаяу әскер дивизиялары Рейн өзенінен өтіп, "Кіші аю" операциясы кезінде қорғанысқа терең еніп, Кольмар мен Страсбург қалаларын басып алды. Маусымның басында неміс әскері Франциядан бөлініп қалды, ал француз үкіметі 22 маусымда Компиеньде қол қойылған қарулы келісімге келісімге келді. Сызық қоршауда қалғанда, неміс әскері бірнеше бекіністерге арт жағынан шабуыл жасады, бірақ маңызды бекіністерді басып алуға қол жеткізе алмады. Сызықтағы негізгі бекіністер көбінесе сақталды, көптеген командирлер тұруға дайын болды, ал итальяндықтардың шабуылы тоқтатылды. Дегенмен, Максиме Вейганд капитуляция құжатына қол қойды және әскерге бекіністерінен шығып, тұтқын лагерлеріне жіберу бұйрығы берілді. 1944 жылдың маусымында одақтас күштер шабуыл жасаған кезде, қазір неміс қорғаушылары ұстап тұрған сызық көбінесе айналып өтілді; 1944 жылдың соңында шайқас Мецке жақын және солтүстік Эльзастағы бекіністердің кейбір бөліктеріне ғана тиді. 1945 жылдың қаңтарында неміс шабуылы кезінде "Солтүстік жел" операциясы кезінде Мажино желісінің казематтары мен бекіністері одақтас күштер тарапынан пайдаланылды, әсіресе Гранд-Эсттегі Баз-Рин департаментінде, ал кейбір неміс бөлімшелері осы мүмкіндікті күтіп, жалынды танктермен толықтырылды. 1945 жылдың қаңтарында фон Люк 21-ші танк дивизиясымен бірге "Солтүстік жел" операциясы аясында ескі Мажино желісінің қорғанысын бұзып, Страсбургпен одақтастардың байланысын үзуге міндеттелді. Оған сызық туралы ешқандай жоспар жоқ екені, бірақ оның "жақсы қорғалмағанын және ешқандай кедергі тудырмағанын" айтты. Алайда олар қатал қарсылыққа тап болып, американдық артиллерияның күшті атысына ұшырады. Олар 1945 жылдың 6 қаңтарында және 8 қаңтарда тағы бір шабуылдан кейін кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ сызыққа "кішкентай ойық" жасады. Стивен Амброуз 1945 жылдың қаңтарында "сызықтың бір бөлігі оның мақсатына сай қолданылып, оның қаншалықты керемет бекініс болғанын көрсетті" деп жазды. Бұл жерде сызық шығыстан батысқа қарай, Виссембургтің оңтүстігіндегі Риттерсхофен және Хаттен ауылдарының маңында өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Соғыстан кейін француздар желіге қайтадан әскер жинап, бірқатар өзгерістер жасады. 1960 жылдардың басында француз ядролық қаруларының пайда болуымен, бұл желі қымбат анахронизмге айналды. Кейбір ірі нысандар басқару орталықтарына түрлендірілді. 1966 жылы Франция НАТО-ның әскери құрамынан шыққаннан кейін, желінің көп бөлігі тастап кетілді, НАТО-ға қарасты нысандар француз әскерлеріне қайтарылды, ал қалған бөлігі аукционға сатылды немесе тозуға тасталды. Көптеген ескі бекіністер қазір шарап сақтау орындарына, саңырауқұлақ фермаларына, тіпті дискотекаларға айналдырылған. Сонымен қатар, кейбір жеке үйлер блокпосттардың үстіне салынған. Ouvrage Rochonvillers 1990 жылдарға дейін француз армиясының басқару орталығы ретінде сақталды, бірақ кеңестік қауіптің жойылғаннан кейін қолданыстан шығарылды. Ouvrage Hochwald – негізгі желідегі Drachenbronn әуе базасы ретінде танылатын француз әуе күштері үшін нығайтылған басқару орталығы ретінде әлі де қолданыстағы жалғыз нысан. 1968 жылы «Енді патшаның құпия қызметі» фильміне түсірілім алаңдарын іздеген продюсер Гарри Солцман француз байланыстарын пайдаланып, Мажино желісінің бөліктерін фильмде SPECTRE штаб-пәтері ретінде пайдалануға рұқсат алды. Солцман көркемдік директор Сид Кейнге кешенге экскурсия ұйымдастырды. Кейін Кейн бұл орында жарық беру және түсіру қиын болатынын, ал студияда жасанды декорацияларды құру әлдеқайда арзанға түсетінін айтты. Аталған идея қолдау таппады.

Соғыстан кейінгі бағалау

Мажино желісін талдаған Ариэль Илан Рот оның басты мақсатын былай қорытындылады: ол «кейінірек халық мифында айтылғандай, Францияны жеңіссіз ету үшін» емес, француздерге «қарсы шабуыл жасаудың» тартымдылығын азайту үшін салынған. Е. Кауфман және Х. В. Кауфман 1927 жылдың қазан айында құрылыс басталғанға дейін Жоғарғы соғыс кеңесі желінің соңғы жобасын қабылдады және оның негізгі міндеттерінің бірі – «армияға жұмылдыру үшін уақыт беру» мақсатымен неміс шабуылын шекарадан минималды күшпен тоқтату екенін анықтады. Француздар сонымен қатар немістердің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы шабуыл жоспарын қайталайтынын, қорғанысты айналып өтуге тырысатынын болжады және осыны ескере отырып, жалпы стратегиясын жасады. Джулиан Джексон желінің рөлінің бірі – осы стратегияны жеңілдету екенін атап өтті, «басқа жерлерде шабуылдау операциялары үшін күштерді босату және маневрлік күштерді қорғау»; соңғысы Бельгияға қарай жылжуға және желіні айналып өтетін неміс күштерімен күресуге дайын, жаңадан механикаландырылған және жаңғыртылған әскерді қамтиды. Рот француз стратегиясы Бельгияға кірудің екі мүмкіндігін қарастырғанын айтты: «Франция жеңіске жететін шешушы шайқас болуы мүмкін, немесе, көбінесе, майдан қалыптасып, тұрақтанады». Соңғысы келесі соғыстың салдары француз жерінде болмайтынын білдірді. Соғыстан кейін Мажино желісінің мақсатына жеткеніне қатысты бағалар әртүрлі болды. Оның жоғары құны және неміс күштерінің Францияға басып кіруін тоқтатуға қабілетсіздігі журналистер мен саяси сарапшыларды сызықтың тиімділігі туралы пікірде бөліп тұр. Тарихшы Клейтон Доннелл: «Егер Мажино желісі Германияның Францияға басып кіруін тоқтату үшін салынды деп есептесек, көптеген адамдар оны үлкен сәтсіздік және ақшаның ысырабы деп санайды. Шындығында, желі Францияны толық құтқару үшін салынбаған». Доннелл «Францияға дәстүрлі бағыттар арқылы күшті шабуыл жасаудың алдын алу және әскерлерді жұмылдыруға уақыт беру» мақсаты орындалғанын, сондай-ақ француздардың немістерді Бельгияға кіруге мәжбүрлеу стратегиясының сәтті болғанын айтты, бұл «француздарға қолайлы жағдайда шайқасуға мүмкіндік береді». Алайда, ол француздардың желіні шабуылдың негізі ретінде пайдаланбағанын атап өтті. Марк Романыч пен Мартин Рупп желінің «дұрыс емес шешімдер мен жіберілген мүмкіндіктермен» қиындыққа тап болғанын, сондай-ақ оның күштерді сақтау мақсатына назар аударды: «Францияның шамамен 20 пайызы далалық дивизиялары Мажино желісі бойында белсенді емес қалды». Бельгия басып алынды, британдық және француз күштері Дюнкерктен эвакуацияланды. Олар сол әскерлерді солтүстікке жылдырса, «неміс әскерлерінің алға жылжуын тоқтатуға және 1-ші армия тобының қайта ұйымдасуына уақыт беруге мүмкін еді» деді. Кауфман мен Кауфман: «Барлығы айтылғаннан кейін, Мажино желісі өзінің бастапқы мақсатына жетпеді – ол армияның жұмылдыруы мен ең жақсы әскерлерін Бельгия шекарасында жаумен күресуге шоғырландыру үшін уақыт сатып алған қалқанды қамтамасыз етті». Мажино желісінің психологиялық әсері де талқыланды. Оның құрылысы француз халқында жалған қауіпсіздік сезімін тудырды. Кауфман мен Кауфман бұл Андре Мажиноның «қоғамның назарын жұмысқа аударуға және желінің рөлі мен сипатына баса назар аударуға» тырысқан әрекеттерінің салдары болғанын түсіндірді. Нәтижесінде «Бұқаралық ақпарат құралдары шекараны бұзу мүмкін емес бекініс позициясына айналдырып, сипаттамаларын асыра сілтеді». Жалған қауіпсіздік сезімі «Мажинолық ойлаудың» дамуына әсер етті. Джексон «Мажино желісі Францияның жеңілісіне әскерилерді тым бейқам және қорғанысқа бағытталған ету арқылы ықпал еткені жиі айтылады. Мұндай айыптаулар негізсіз». Тарихшылар француз жеңілісінің көптеген себептерін атап көрсетті: қате стратегия және доктрина, күштердің таралуы, басқару мен бақылаудың жоғалуы, нашар байланыс, неміс күштерінің санын шамадан тыс бағалауға әкелген қате барлау, Ардендерге неміс шабуылына француздардың баяу жауабы және неміс доктринасының сипатын және жылдамдығын түсінбеу. Ең бастысы, тарихшылар француздар күткендей немістер іс-қимыл жасамай, немістердің қолына ойнап, жеңіліске ұшырағанын атап өтті. Француз армиясы Бельгияда жеңіліске ұшырағанда, Мажино желісі олардың шегінуін қамтамасыз етті. Романыч пен Рупп жеткіліксіз қорғаныс күштерінен бірнеше маңызды емес бекіністердің жоғалтылуынан басқа, желінің және әскердің «шайқастың сынағынан өтті», көптеген шабуылдарды тойтарды және «күшті әуе және артиллериялық шабуылдарға төтеп берді» деді. Кауфман мен Кауфман Италия шекарасындағы Мажино желісіне сілтеме жасады, ол «бекіністердің тиімділігін көрсетті, дұрыс қолданылғанда».

Мәдени әсері

"Мажино желісі" термині ағылшын тілінің бір бөлігіне айналды: "Американың Мажино желісі" – Американың Азиядағы әскери базалары туралы Atlantic журналындағы мақаланың тақырыбы болды. Мақаладағы осалдық суреттемесінде ракетаның батпақты жер арқылы өгіздің үстінде тасымалдануы көрсетілген. New York Times газеті 2000 жылы "Аспандағы Мажино сызығы", ал 2001 жылы "Жаңа Мажино сызығы" деп тақырыптады. Бұл термин соғыс уақытындағы фильмдерде де жиі кездеседі, атап айтқанда, "Thunder Rock", "The Major and the Minor" (комедиялық метафора ретінде) және "Passage to Marseille" фильмдерінде. "Құмдағы сызық" сияқты, бұл термин әскери емес жағдайларда да қолданылады, мысалы, "Реганның бюджеттік Мажино желісі".