Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың қорғаныс желісі, 1930 жылдардың соңында салынған неміс қорғаныс желісі. Неміс тілінде «Вествалл» (= батыс бекінісі) деп аталатын Зигфрид желісі 1930 жылдардың соңында салынды. 1936 жылы француз Мажино желісіне қарсы басталған бұл желі Нидерландымен шекарадағы Клеве қаласынан басталып, нацистік Германияның батыс шекарасымен Швейцариямен шекарадағы Вейль-ам-Райн қаласына дейін созылды. Желіде 18 000-нан астам бункер, туннель және танк тұзақтары болды. 1944 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың наурызына дейін Зигфрид желісі одақтастардың ірі шабуылына ұшырады.

Атауы

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезіндегі қорғаныс желісін салу бағдарламасының ресми неміс атауы 1930 жылдардың соңында бірнеше рет өзгерді. Ол "Westwall" деп белгілі болды, бірақ ағылшын тілінде "Siegfried Line" немесе кейде "West Wall" деп аталды.

Кішігірім ертедегі рөлі

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Зигфрид желісінің айқын кемшіліктері болды. Соғыстан кейін неміс генералы Альфред Йодл оны "1939 жылы құрылыс алаңынан жақсырақ емес" деп бағалады, ал фельдмаршал Герд фон Рундштедт желіні тексергенде, нашар құрылыс пен жеткіліксіз қару-жарақ оны күлдірді. 1939 жылдың қыркүйегінде Францияның Германияға соғыс жариялауына қарамастан, батыс майданындағы науқанның басында Зигфрид желісіне қатысты ірі шайқастар болған жоқ, француздардың шағын шабуылдарынан басқа. Екі тарап та "Тыныш соғыс" деп аталған кезеңде өз қорғаныстарының артында қауіпсіздікте қалды. Рейхтің халықты ағарту және насихаттау министрлігі аяқталмаған Батыс қабырғасына шетелдік назар аударды, бірнеше рет жоба аяқталған және әрекетке дайын екенін көрсету үшін аяқталмаған немесе сынақтан өткен бекіністерді көрсетті. Франция шайқасы кезінде француз әскерлері желінің кейбір бөліктеріне шағын шабуылдар жасады, бірақ көп бөлігі шайқаста сынақтан өтпеді. Науқан аяқталғаннан кейін, Зигфрид желісінен металл есіктер сияқты көшіріліп алатын қару-жарақ пен материалдар алынып, Атлантика қабырғасының қорғанысы сияқты басқа жерлерде пайдаланылды. Бетон бөліктері өз орнында қалдырылды және көп ұзамай қорғануға жарамсыз болды. Бункерлер енді қойма ретінде пайдаланылды.

1944 жылы қайта іске қосылу

1944 жылдың 6 маусымында Нормандияға D күні шабуыл жасалғанда, Батыста соғыс қайта жанданды. 1944 жылдың 24 тамызында Гитлер Зигфрид желісін қайта құру туралы директива берді. 20 000 мәжбүрлі еңбекші және Рейхс-арбиттс-диенст (Рейхс Еңбек қызметі) мүшелері, олардың көпшілігі 14-16 жастағы ұлдар, желіні қорғану мақсатында қайта жарақтандыруға тырысты. Жергілікті тұрғындар да жұмысқа тартылды, олар көбінесе танкке қарсы орларды қазды. Құрылыс кезінде-ақ бункерлердің жаңа бронебойғыш қаруларға қарсы тұра алмайтыны анық болды. Зигфрид желісін қайта жандандырумен бірге, оккупацияланған аймақтардың шекарасында кішкентай бетон "Тобруктар" салынды. Бұл бункерлер көбінесе жалғыз сарбазға арналған бекіністер болды.

Қарсылық

1944 жылдың тамызында Зигфрид желісінде алғашқы шайқастар болды. Желінің көп бөлігінде шайқас жүрген аймақ – Аахеннің оңтүстік-шығысындағы Эйфельдегі Хюртгенвальд (Хюртген орманы) болды. Аахендік өткел Германияның Рейнланд аймағына және оның маңызды өнеркәсіптік аймағына бағытталатын ең қолайлы жол болғандықтан, немістер осы жерде қорғанысын күшейтті. Американдықтар Хюртген орманы шайқасына шамамен 120 000 әскер және қосымша күштерді жұмылдырды. Ауыр орманды аймақтағы шайқаста 24 000 американдық сарбаз қаза тапты, ал тағы 9 000-ы шаршау, суық тию, жазатайым оқиғалар мен аурулар салдарынан эвакуацияланды – яғни, жауынгерлік қимылдарға қатыспаған жарақаттар. Неміс әскерлерінің қаза болуы туралы мәліметтер жоқ. Хюртген орманы шайқасынан кейін, немістердің батыстағы соғыстың бағытын өзгертуге жасаған соңғы әрекеті – «Бульж» шайқасы басталды. Шабуыл Хюртгенвальдтың оңтүстігінде, Моншау мен Люксембургтың Эхтернах қаласы арасындағы аймақта басталды. Немістер көптеген жауынгерлерін және техникасын жоғалтты, ал шабуыл сәтсіз аяқталды. Зигфрид желісінің басқа бөліктерінде де ауыр шайқастар болды, ал көптеген бекіністегі сарбаздар берілуден бас тартты, көбінесе өлімге дейін соғысты. 1945 жылдың басында Саар және Гунсрюк аймағындағы Зигфрид желісінің соңғы бекіністері түсті. АҚШ құрамаларын да қамтитын британдық 21-ші армия тобы да Зигфрид желісіне шабуыл жасады. Нәтижесінде, АҚШ-тың жалпы шығыны шамамен 68 000 адамды құрады. Бұған қоса, Бірінші армия 50 000-нан астам, ал Тоғызыншы армия 20 000-нан астам жауынгерлік емес шығынға ұшырады. Осылайша, Зигфрид желісі кампаниясы АҚШ жеке құрамының шамамен 140 000 шығынына әкелді.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейінгі кезеңде Зигфрид сызығының көптеген бөліктері жарылғыш заттарды пайдаланып алынып тасталды.

Сақтау және жою

Солтүстік Рейн-Вестфалияда шамамен отыз бункер әлі де сақталған. Қалғандарының көп бөлігі жарылғыш заттармен жойылған немесе топырақпен көмілген. Көптеген аймақтарда танк тұзақтары күні бүгінге дейін бар, ал Эйфель аймағында олар бірнеше километрге созылып жатыр. Цвайбриккен әуе базасы Зигфрид желісінің үстіне салынған. База ашық болған кезде, басты қақпаның жанындағы ағаштардың арасында бірнеше ескі бункерлердің қалдықтарын көруге болар еді. Тағы бір бункер база аумағының сыртында, базалық аурухананың жанында орналасқан. База жабылғаннан кейін, базаның жанармай резервуарларын қазып жатқан жұмысшылар резервуарлардың астында көмілген, ұмытылған бункерлерді тапты. 1997 жылдан бері "Жағымсыздың ескерткіш құндылығы" (Der Denkmalswert des Unerfreulichen) ұранымен Зигфрид желісінің қалдықтарын тарихи ескерткіш ретінде сақтауға күш салынып келеді. Бұл реакциялық фашистік топтардың Зигфрид желісін насихат құралы ретінде пайдалануына жол бермеу мақсатында жасалды. Сонымен қатар, Зигфрид желісінің қалдықтарын жоюға мемлекеттік қаржыландыру жалғастырылып келді. Осының салдарынан, желінің кез келген бөлігі алынып тасталғанда, мысалы, жол салу үшін, шұғыл археологиялық қазбалар жүргізілді. Археологиялық жұмыстар осы бөліктердің жойылмауына кедерес бола алмады, бірақ ғылыми білімді дамытып, желінің құрылысы туралы толық мәліметтерді ашты.

Қоршаған ортаны қорғау

Табиғатты қорғаушылар Зигфрид сызығының қалдықтарын сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктер паналап, көбейе алатын, бірегей биотоптар тізбегі ретінде құнды деп есептейді. Оның үлкендігі осы тиімділікті арттырады, сондай-ақ бетон қираған жерлерді егіс немесе орман шаруашылығына пайдалану мүмкін емес.

Шекара күзетi

Қалың қабырғалы шағын бункерлер алға қарай үш ойыспен жабдықталды. Жататын орындары гамактар болды. Көзге түсетін жерлерде, ұқсас шағын бункерлер салынып, төбелерінде кішкентай дөңгелек брондалған "қарау" бөлімдері орнатылды. Бұл бағдарламаны Рейнландта Германия 1936 жылдан бастап аймақты қайта әскерилендіргеннен кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әскерилендіруден босатылғаннан соң құрылған, шағын әскери жасақ – (Grenzwacht) жүзеге асырды.

Лимон

Лаймс бағдарламасы 1938 жылы Гитлердің Батыс Германия шекарасындағы бекіністерді күшейту туралы бұйрығынан кейін басталды. Лаймс – бұрынғы Рим империясының шекараларына сілтеме жасайды; бағдарламаның сыртқы түрі археологиялық зерттеу болып көрсетілді. Оның 10-шы типтегі бекіністері ертерек шекаралық бекіністерге қарағанда күштірек салынған. Олардың қабырғалары мен төбелері жуан болды. Зигфрид желісінің бойында барлығы 3471 нысан салынды. Олардың құрамында 10–12 сарбазға арналған орталық бөлме немесе паналау орны болды, сондай-ақ артқа қарай баспалдақпен жасалған және биік жатқан жауынгерлік бөлімшесі бар еді. Бұл биік бөлімшенің алдыңғы және бүйір жағында пулеметтерге арналған бойлық тесіктер болды. Мылтық көтерілісшілері үшін қосымша тесіктер жасалды, ал тұтас құрылым улы газдан қорғалғандай етіп салынды. Жылу қауіпсіз пештен таратылды, оның түтін шығару құбыры жуан тормен жабылған. Орын тығыз болды, әр сарбазға шамамен бір шаршы метр берілді, оларға ұйықтауға орын және орындық берілді; ал командирге кресло берілді. Сақталған мысалдарда әлі де «Қабырғалардың құлағы бар» және «Тесіктер ашық болса, шамды сөндіру керек!» деген ескертулер кездеседі.

Аахен-Саар

Аахен-Саар бағдарламасының бекіністері Лаймс бағдарламасының бекіністеріне ұқсас болды: 107 типті екі зеңбірекпен жабдықталған қабырғалы бекіністер, қабырғалары шамалы бетоннан тұрды. Бір айырмашылығы, оларда алдыңғы жағында емес, тек қана жанында ғана бойынан оқ атуға арналған тесіктер болды. Алдыңғы жағында тек қана ерекше жағдайларда тесіктер салынды және олар ауыр металл есіктермен қорғалды. Бұл құрылыс кезеңіне бастапқыда Лаймс бағдарламасының қорғаныс шебінің батысында орналасқан Ахен және Саарбрюкен қалалары кірді.

Батыс әуе қорғанысы аймағы

Батыс әуе қорғанысы аймағы (Luftverteidigungszone West немесе LVZ West) шығысқа қарайғы екі басқа сызыққа параллель жалғасты және негізінен бетондық зениттік артиллерия негіздерінен тұрды. Шашыраңқы орналасқан MG 42 және MG 34 нысандары әуе және құрлықтағы нысаналарға қарсы қосымша қорғаныс жүйесін құрады. Зениттік артиллерия мұнаралары жау ұшақтарын биікке көтеріп, бомбалаудың дәлдігін азайту мақсатында салынған. Бұл мұнаралар Лайм және Аахен-Сар бағдарламалары бойынша салынған бекіністермен жақын қашықтықта қорғалған.

Гелдерннің орналасуы

Гелдерн жайластыруы Зигфрид желісін Рейндегі Клевеге дейін солтүстікке қарай ұзартты және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін салынды. Зигфрид желісі бастапқыда Вирсен ауданындағы Брюггенге жақын солтүстікте аяқталған. Басты құрылыстар қару-жарақтандырылмаған бекіністер болды, бірақ олардың өте берік бетонды құрылысы ішіндегілерге тамаша қорғаныс берді. Жасыру үшін олар көбінесе шаруашылықтарға жақын салынды.

Элементтер

Үлкен Regelbau бункерлері, кішірек бетон "табық қораптары" және "аждаһа тістері" сияқты стандартты құрылыс элементтері әр құрылыс кезеңінің бір бөлігі ретінде, кейде мыңдаған данамен салынды. Көбінесе тік болат тағандар тістердің арасына орналастырылды. Бұл стандарттау аз қорлардың, көліктің және жұмысшы күшінің тиімді пайдалануын қамтамасыз етті, бірақ АҚШ бульдозерлері осы құрылғылардың үстінен топырақтан көпірлер жасап өтіп кеткендіктен, танктарды тоқтатуда тиімсіз болды. "Аждаһа тістері" танк тұзақтары неміс тілінде Höcker (ағылшын тілінде "бұдырлар" немесе "дөңгелектер") деп те аталатын, олардың пішініне байланысты. Бұл темір бетон блоктар бір іргетасқа бірнеше қатар орнатылды. Екі негізгі түрі бар: 1938 жылғы үлгідегісі артқа қарай қатарлары жоғарылап келетін төрт қатар тістерден тұрады, ал 1939 жылғы үлгідегісі бес қатар тістерден тұрады. Көптеген басқа да тіс қатарлары да салынды. "Чех есекшесі" деп аталатын танкке қарсы кедергінің тағы бір түрі, бірнеше болат таяқшаларды дәнекерлеу арқылы жасалды, осылайша танк оның үстінен өткесін ілігіп, зақымдануы мүмкін. Егер жер бедері мүмкіндік берсе, танк тұзақтарының орнына сумен толтырылған орлар қазылатын. Мұндай қорғаныстың мысалы – Аахеннің солтүстігіндегі Геленкирхен маңындағы нығайтулар.

Жұмыс шарттары

Алғашқы бекіністерді негізінен жеке компаниялар салды, бірақ жеке сектор кейінгі бағдарламаларға қажетті жұмысшы санын қамтамасыз ете алмады; бұл олқылықты Тодт ұйымы толтырды. Осы ұйымның көмегімен Зигфрид желісінде бір уақытта 500 000-ға дейін мәжбүрлі жұмысшылар жұмыс істеді. Германияның түкпір-түкпірінен материалдар мен жұмысшыларды тасымалдауды Deutsche Reichsbahn теміржол компаниясы жүзеге асырды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияның батыс шекарасында салынған, жақсы дамыған стратегиялық теміржол желілерін пайдаланды. Жұмыс жағдайы өте қауіпті болды. Мысалы, өте ауыр броньды өңдеу және құрастыру үшін ең қарапайым құралдарды қолдануға тура келді, оның салмағы… Құрылыс алаңындағы және жұмыстан кейінгі өмір монотонды болды, көптеген адамдар қарсылық танысып, кетіп қалды. Жұмысшылардың көпшілігі қызметтері үшін Батыс қабырға медалімен марапатталды.

Насихаттау

Неміс үгіт-насихаты, ел ішінде де, шетелде де, Westwall-ды құрылысы кезінде бұзылмайтын қорған ретінде бірнеше рет көрсетті. Соғыс басталғанда қарсыластың әскерлері өз қорғаныс шебінің артында қалды. Францияға аттанған британдық әскерлердің рухын көтеру үшін Зигфрид сызығы туралы "Біз Зигфрид сызығында кір жуамыз" деген танымал ән шықты. Рей Вентураның француз тіліндегі нұсқасы ("On ira pendre notre linge sur la ligne Siegfried") "Қарсы соғыс" (Drôle de guerre) кезінде үлкен сәттілікке ие болды. Сигфрид сызығы туралы сұрағанда генерал Джордж С. Паттон: "Тұрақты бекіністер – адам ақымақтығының ескерткіші" деген жауап берді.