Александр Дюма: Француз жазушысының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Француз жазушысы және драматургы (1802–1870)

Александр Дюма (туған Дюма Дэви де ла Пайлетье, 24 шілде 1802 – 5 желтоқсан 1870), сонымен қатар Александр Дюма әкесі ретінде танымал, француз романы және драматургы. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылған және ол ең көп оқылатын француз авторларының бірі. Оның көптеген тарихи романдары бастапқыда бөлім-бөлім жарық көрді, олардың ішінде «Монте-Кристо графы», «Үш мушкетер», «Жиырма жылдан кейін» және «Брагелон виконты: Он жылдан кейін» кіретін еді. 20 ғасырдың басынан бері оның романдары шамамен 200 фильмге бейімделді. Әр түрлі жанрда жемісті еңбек еткен Дюма мансабын пьеса жазудан бастады, олардың алғашқылары сәтті сахналады. Ол көптеген журналдық мақалалар мен саяхат кітаптарын жазды; оның жарияланған еңбектерінің жалпы көлемі 100 000 бетке жетеді. 14 жасында Томас Александрды әкесі Францияға алып келді, онда ол әскери академияда білім алып, кейін көрнекті мансапқа ие болды. Александр Луи Филипп, Орлеан герцогының қызметінде болды, содан кейін жазушы болып жұмыс істеді, бұл оның ерте табысына жол ашты. Он жылдар өткен соң, 1851 жылы Людовик Наполеон Бонапарт сайланғаннан кейін Дюманың ықпалы төмендеп, Франциядан Бельгияға кетіп, онда бірнеше жыл тұрды. Ол бірнеше жыл Ресейде, содан кейін Италияда өмір сүрді. 1861 жылы Италияның бірігуін қолдаған «L'Indépendent» газетін құрып, жариялады. Ол 1864 жылы Парижге қайтып келді. Англиялық драматург Уотс Филлипс, Дюмамен өмірінің соңғы жылдары танысқан, оны «дүниедегі ең жомарт, кең пейілді адам» деп сипаттады. Ол сонымен қатар жер бетіндегі ең көңілді және өзімшіл жаратылыс еді. Оның тілі жел диірмені сияқты еді – бір рет қозғалғаннан кейін, оның қашан тоқтайтынын білу мүмкін емес, әсіресе тақырыбы өзі болса.

Тууы және отбасы

Дюма Дэви де ла Пайлетери (кейін Александр Дюма деп аталды) 1802 жылы Францияның Пикардия аймағындағы Эна департаментіндегі Виллерс-Коттертес қаласында дүниеге келді. Оның екі үлкен әпкесі болды: Мари Александрин (1794 жылы туған) және Луиза Александрин (1796–1797). Олардың ата-анасы мейрамхана иесінің қызы Мари Луиза Элизабет Лабуре және Томас Александр Дюма болды. Томас Александр Францияның Сент-Доминг (қазіргі Гаити) колониясында, аралас нәсілді, маркиз Александр Антуан Дэви де ла Пайлетери (Антуан) – француз дворяны және колония артиллериясының генерал-комиссары, мен Мари Сесет Дюма – афро-карибтік текті құл әйелдің заңды емес ұлы ретінде дүниеге келді. Мари Сесет Дюманың нәсілдік белгісін анықтайтын екі негізгі құжат оны "негресс" (қара әйел) деп, "мулатрéсс" (көрінетін аралас нәсілді әйел) емес деп сипаттайды. Мари Сесет Сен-Домингте ме Африкада туғандығы, және оның ата-бабаларының қай африкалық халықтан шыққандығы белгісіз. Бірақ Антуан інілерінен алысқаннан кейін, Мари Сесетті және оның бұрынғы қарым-қатынасынан туған қызын "аса қымбат бағаға" сатып алып, Мари Сесетті өзінің күйеуі етті. Томас Александр – олардың жалғыз ұлы, бірақ екі-үш қызы болды. 1775 жылы екі інісі де қайтыс болғаннан кейін Антуан отбасылық мүлігі мен маркиздік атағын иелену үшін Сен-Домингтен Францияға кетті. Кету алдында ол Мари Сесетті және олардың екі қызын (Адольф пен Жанетт), сондай-ақ Мари Сесеттің үлкен қызы Мари Розаны (оның әкесі басқа адам болған) жақында Нанттан Сен-Домингке қоныстанған баронға сатты. Дегенмен, Антуан Томас Александердің (өзінің заңды емес ұлының) иелігін сақтап, оны Францияға алып кетті. Францияда Томас Александр бостандық алып, француз армиясына қатысуға мүмкіндік беретін, әскери мектепте қарапайым білім алды, аралас нәсілді ұлдың әкесінің мұрагері ретінде қабылдануына ешқандай мүмкіндік болмады. Томас Александр армияда жақсы қызмет етіп, 31 жасқа келгенде генерал шеніне көтерілді – француз армиясында осы шенге жеткен алғашқы афро-антильдік сарбаз. "Де ла Пайлетери" отбасылық тегі Томас Александрға берілмеді, сондықтан ол "Дюма" тегін қолданды. Көптеген адамдар бұл оның анасының тегі деп есептейді, бірақ шындығында "Дюма" тегі Мари Сесетке қатысты тек бір рет кездеседі, ол – Томас Александр неке куәлігін алуға өтініш берген кезде анасының аты "Мари Сесет Дюма" екенін айтқанда. Кейбір ғалымдар Томас Александр өзіне қажет болғанда "Дюма" тегін ойлап тапты және ыңғайлы жағдайда оны анасына жатқызды деп санайды. "Дюма" – "фермадан" (du mas) деген мағынаны білдіреді, бұл, мүмкін, Мари Сесет фермалық меншікке тиесілі болғанын көрсетеді.

Dumas Davy de la Pailleterie (later known as Alexandre Dumas) was born in 1802 in Villers Cotterêts in the department of Aisne, in Picardy, France. He had two older sisters, Marie Alexandrine (born 1794) and Louise Alexandrine (1796–1797). Their parents were Marie Louise Élisabeth Labouret, the daughter of an innkeeper, and Thomas Alexandre Dumas. Thomas Alexandre had been born in the French colony of Saint Domingue (now Haiti), the mixed race, natural son of the marquis Alexandre Antoine Davy de la Pailleterie (Antoine), a French nobleman and général commissaire in the artillery of the colony, and Marie Cessette Dumas, an enslaved woman of Afro Caribbean ancestry. The two extant primary documents that state a racial identity for Marie Cessette Dumas refer to her as a "négresse" (a black woman) as opposed to a "mulâtresse" (a woman of visible mixed race). It is unknown whether Marie Cessette was born in Saint Domingue or in Africa, nor is it known from which African people her ancestors came. What is known is that, sometime after becoming estranged from his brothers, Antoine purchased Marie Cessette and her daughter from a previous relationship for "an exorbitant amount" and made Marie Cessette his concubine. Thomas Alexandre was the only son born to them, but they had two or three daughters. In 1775, following the death of both his brothers, Antoine left Saint Domingue for France in order to claim the family estates and the title of Marquis. Shortly before his departure, he sold Marie Cessette and their two daughters (Adolphe and Jeanette), as well as Marie Cessette's oldest daughter Marie Rose (whose father was a different man) to a baron who had recently come from Nantes to settle in Saint Domingue. Antoine however retained ownership of Thomas Alexandre (his only natural son) and took the boy with him to France. There, Thomas Alexandre received his freedom and a sparse education at a military school, adequate to enable him to join the French army, there being no question of the mixed race boy being accepted as his father's heir. Thomas Alexandre did well in the Army and was promoted to general by the age of 31, the first soldier of Afro Antilles origin to reach that rank in the French army. The family surname ("de la Pailleterie") was never bestowed upon Thomas Alexandre, who therefore used "Dumas" as his surname. This is often assumed to have been his mother's surname, but in fact, the surname "Dumas" occurs only once in connection with Marie Cessette, and that happens in Europe, when Thomas Alexandre states, while applying for a marriage license, that his mother's name was "Marie Cessette Dumas". Some scholars have suggested that Thomas Alexandre devised the surname "Dumas" for himself when he felt the need for one, and that he attributed it to his mother when convenient. "Dumas" means "of the farm" (du mas), perhaps signifying only that Marie Cessette belonged to the farm property.

Мансап

Луи Филипп қызметінде Дюма журналдарға мақалалар мен театрға пьесалар жаза бастады. Ересек болған соң, ол әкесі сияқты Дюма тегін қолданды. Дюма 1843 жылы «Жорж» деген қысқа роман жазды, онда кейін «Граф Монте-Кристо» романында қайталанған идеялар мен сюжеттер пайдаланылды. Маке Дюманы сотқа беріп, авторлық құқығын мойындауға және еңбегі үшін жоғары төлем алуға тырысты. Ол көбірек ақша алуға қол жеткізді, бірақ автор ретінде атын жаздыра алмады. Дюманың романдары өте танымал болғандықтан, олар тез арада ағылшын және басқа тілдерге аударылды. Оның жазулары оған көп ақша әкелді, бірақ ол жиі қаржы тапшылығына ұшырады, себебі ол әйелдерге және жосықсыз өмірге жомарт түрде жұмсады. (Ғылымгерлердің мәліметінше, оның 40-қа жуық сүйіктісі болған. 1864 жылы Парижге оралғаннан кейін Италия туралы саяхат кітаптарын жариялады. Дюманың аристократ тегі мен жеке жетістіктеріне қарамастан, оның аралас нәсілдік шығуына байланысты кемсітушілікке тап болды. 1843 жылы ол «Жорж» атты қысқа роман жазды, онда нәсіл және колонизацияның салдары туралы мәселелер көтерілді. Оның африкалық тегін қорлаған адамға берген жауабы танымал болды. Дюма былай деді:

Жеке өмір

1840 жылы 1 ақпанда Дюма актриса Ида Ферриерге (шын аты Маргарита Жозефина Ферран) (1811–1859) үйленді. Олардың ортақ балалары болған жоқ. Дюма көптеген әйелдермен байланыс құрды; ғалым Клод Шоп шамамен 40 сүйіктісін атап көрсетеді. Виктор Гюго, Шарль Бодлер, Жерар де Нерваль, Эжен Делакрой және Оноре де Бальзакпен бірге Дюма Париждегі қонақ үйде ай сайын гашиш қолдану үшін жиналатын «Хашишистер клубының» мүшесі болды. Дюманың «Конт Монте-Кристо» романында гашишке қатысты бірнеше сілтемелер бар.

Өлім және мұра

1870 жылдың 5 желтоқсанында Дюма 68 жасында табиғи себептерден, мүмкін жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол өзінің туған жері – Эна департаментіндегі Виллерс-Котре қаласында жерленді. Оның өлімі Франко-пруссия соғысының артында қалды. Әдеби талғамның өзгеруі оның танымалдығын азайтты. ХХ ғасырдың соңында Реджинальд Хамель және Клод Шоп сияқты ғалымдар оның өнерін қайта бағалауға және жаңаша түсінуге, сондай-ақ жоғалған туындыларын табуға ықпал етті. Зерттеушілер Дюманың еңбектерін мұрағаттардан табуды жалғастырды, соның ішінде 2002 жылы бір ғалым Bibliothèque Nationale de France кітапханасынан тапқан "Алтын ұрылар" атты бес акті пьесасын. Ол 2004 жылы Францияда Honoré Champion баспасында жарық көрді. Францияда тұрмаған Жаңа Зеландиялық фармацевт Франк Уайлд Рид (1874–1953) Франциядан тыс Дюмаға қатысты кітаптар мен қолжазбалардың ең ірі жинағын жинады. Жинақта 3350-ге жуық том бар, оның ішінде 2000-ға жуық бет Дюманың қолжазбасымен, сондай-ақ ондаған француз, бельгиялық және ағылшын тілдеріндегі алғашқы басылымдары бар. Ол қайтыс болғаннан кейін жинақ Окленд кітапханасына сыйға тартылды. Рид Дюманың ең толық библиографиясын жазды. 2002 жылы Дюманың туғанына 200 жыл толуына орай Франция президенті Жак Ширак авторды құрметтеу үшін оның күлін Пантеон мавзолейіне қайта жерлеу салтанатын өткізді, онда көптеген француз тұлғалары жерленген. Салтанатты шара теледидардан көрсетілді: жаңа табыт көк түсті барқытпен жабылып, төрт мушкетер кейіпіндегі төрт атты республикалық гвардияшылармен сүйемелдеуде кассионда тасымалданды. Ол Париж қаласы арқылы Пантеонға жеткізілді. Сөз сөйлеген Ширак былай деді: "Сендермен бірге біз Д’Артаньян, Монте-Кристо немесе Бальзамо болдық, Францияның жолдарымен саяхаттап, шайқас далаларын аралап, сарайлар мен қамалдарды зерттедік – сендермен бірге біз арман көрдік". Ширак Францияда болған нәсілшілдікті мойындап, Пантеонға қайта жерлеудің бұл қателікті түзетудің жолы болғанын айтты, өйткені Александр Дюма ұлы авторлар Виктор Гюго мен Эмиль Золаның қатарында сақталды. Ширак Франция көптеген ұлы жазушыларды өндіргенін, бірақ олардың ешқайсысы Дюма сияқты кеңінен оқылмағанын атап өтті. Оның романдары 100-ге жуық тілге аударылған. Сонымен қатар, олар 200-ден астам фильмге әсер етті. 2005 жылдың маусым айында Францияда Трафальгар шайқасы туралы "Санте-Эрмин рыцары" атты Дюманың соңғы романы жарық көрді. Дюма Лорд Нельсонды өлтірген ойдан шығарылған кейіпкерді бейнеледі (Нельсонды белгісіз снайпер атып өлтірді). Романды 1869 жылы бөлік-бөлікпен жазып, жариялаған Дюма өлім алдында оны аяқтауға жақындады. Бұл "Санте-Эрмин" трилогиясының үшінші бөлімі болды. Дюманы зерттеуші Клод Шопп 1990 жылы мұрағатта бір хатты байқап, оның аяқталмаған туындысын табуға себеп болды. Ол оны зерттеуге, аяқталған бөліктерін өңдеуге және аяқталмаған бөлігін қалай өңдеу керектігін шешуге бірнеше жыл жұмсады. Шопп ақырында автордың жазбаларына сүйене отырып, әңгімені аяқтау үшін соңғы екі жарым тарауды жазды. "Éditions Phébus" баспасында жарық көрген кітап 60 000 дана сатылып, бестселлер атанды. Ағылшын тіліне аударылып, 2006 жылы "Соңғы кавалер" деген атпен шығарылды және басқа тілдерге де аударылды. "Савой герцогының беті" (1855) – "Екі Диананың" (1846) жалғасы. Ол Гиздер мен Екатерина де Медици арасындағы үстемдік үшін күресті қамтиды. Бұл романдағы басты кейіпкер – Савой герцогы Эммануэль Филибер. "Гороскоп: Франсуа II билігінің романсы" (1858) Франсуа II билік құрған (1559–60) және 16 жасында қайтыс болған шақ туралы айтады.

On 5 December 1870, Dumas died at the age of 68 of natural causes, possibly a heart attack. He was buried at his birthplace of Villers Cotterêts in the department of Aisne. His death was overshadowed by the Franco Prussian War. Changing literary fashions decreased his popularity. In the late twentieth century, scholars such as Reginald Hamel and Claude Schopp have caused a critical reappraisal and new appreciation of his art, as well as finding lost works. Researchers have continued to find Dumas works in archives, including the five act play The Gold Thieves, found in 2002 by the scholar in the Bibliothèque Nationale de France. It was published in France in 2004 by Honoré Champion. Frank Wild Reed (1874–1953), a New Zealand pharmacist who never visited France, amassed the greatest collection of books and manuscripts relating to Dumas outside France. The collection contains about 3,350 volumes, including some 2,000 sheets in Dumas's handwriting and dozens of French, Belgian and English first editions. The collection was donated to Auckland Libraries after his death. Reed wrote the most comprehensive bibliography of Dumas. In 2002, for the bicentenary of Dumas's birth, French President Jacques Chirac held a ceremony honouring the author by having his ashes re interred at the mausoleum of the Panthéon, where many French luminaries were buried. The proceedings were televised: the new coffin was draped in a blue velvet cloth and carried on a caisson flanked by four mounted Republican Guards costumed as the four Musketeers. It was transported through Paris to the Panthéon. In his speech, Chirac said:
With you, we were D'Artagnan, Monte Cristo, or Balsamo, riding along the roads of France, touring battlefields, visiting palaces and castles—with you, we dream. Chirac acknowledged the racism that had existed in France and said that the re interment in the Pantheon had been a way of correcting that wrong, as Alexandre Dumas was enshrined alongside fellow great authors Victor Hugo and Émile Zola. Chirac noted that although France has produced many great writers, none has been so widely read as Dumas. His novels have been translated into nearly 100 languages. In addition, they have inspired more than 200 motion pictures. In June 2005, Dumas's last novel, The Knight of Sainte Hermine, was published in France featuring the Battle of Trafalgar. Dumas described a fictional character killing Lord Nelson (Nelson was shot and killed by an unknown sniper). Writing and publishing the novel serially in 1869, Dumas nearly had finished it before his death. It was the third part of the Sainte Hermine trilogy. Claude Schopp, a Dumas scholar, noticed a letter in an archive in 1990 that led him to discover the unfinished work. It took him years to research it, edit the completed portions, and decide how to treat the unfinished part. Schopp finally wrote the final two and a half chapters, based on the author's notes, to complete the story. Published by Éditions Phébus, it sold 60,000 copies, making it a best seller. Translated into English, it was released in 2006 as The Last Cavalier, and has been translated into other languages. The Page of the Duke of Savoy, (1855) is a sequel to The Two Dianas (1846), and it covers the struggle for supremacy between the Guises and Catherine de Médicis, the Florentine mother of the last three Valois kings of France (and wife of Henry II). The main character in this novel is Emmanuel Philibert, Duke of Savoy. The Horoscope: a romance of the reign of François II (1858), covers François II, who reigned for one year (1559–60) and died at the age of 16.

Робин Гуд

Ұрылар әміршісі (Le Prince des voleurs, 1872, жазушының өлімінен кейін жарық көрген). Робин Гуд туралы (және 1948 жылғы "Ұрылар ханзадасы" фильміне әсер еткен). "Заңнан тыс Робин Гуд" (Robin Hood le proscrit, 1873, жазушының өлімінен кейін жарық көрген). "Ұрылар әміршісі" романының жалғасы.

Дюма қоғамы

Француз тарихшысы Ален Деко 1971 жылы "Александр Дюма достары қоғамын" (Société des Amis d'Alexandre Dumas) құрды. 2017 жылдан бастап оның президенті Клод Шопп. Осы қоғамды құру мақсаты – қоғам қазір орналасқан Монте-Кристо шатосын сақтап қалу болды. Қоғамның басқа да мақсаттары – Дюманың жанкүйерлерін біріктіру, Монте-Кристо шатосында мәдени шараларды дамыту, сондай-ақ Дюма туралы кітаптар, қолжазбалар, автографтар және басқа материалдарды жинау.