Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аристофанның комедиясы, Аристофанның пьесасы.
Comedy by Aristophanes
the play by Aristophanes
«Бұлттар» (Νεφέλαι, Nephelai) – драматург Аристофан жазған грек комедиясы. Классикалық Афинадағы интеллектуалдық әдеттерді сатиралық сипаттаушы бұл пьеса алғаш рет б.з.д. 423 жылы қалалық Дионисия фестивалінде қойылған. Автор күткендей үлкен қызығушылық тудырмады және сол жылы фестивальде бәсекеге түскен үш пьесаның арасында соңғы орынды иеленді. Б.з.д. 420 және 417 жылдар аралығында қайта жөнделіп, содан кейін қолжазба түрінде таратылды. Алғашқы қойылымның бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Ғылыми талдаулар көрсеткендей, қайта жөнделген нұсқасы Ескі комедияның толық емес түрі болып табылады. Дегенмен, бұл толық еместігі аудармаларда және қазіргі заманғы қойылымдарда көрінбейді. Кері перспективада қарағанда, «Бұлттар» әлемдегі алғашқы «идеялар комедиясы» деп есептеледі және әдеби сыншылар оны осы жанрдың ең көрнекті үлгілерінің бірі деп санайды. Алайда, бұл пьеса Сократтың пародийлі бейнесімен де әйгілі және Платон «Апологиясында» оны философтың сотқа тартылуы мен өлім жазасына кесілуіне әсер еткен факторлардың бірі ретінде айтады.
The Clouds (Νεφέλαι, Nephelai) is a Greek comedy play written by the playwright Aristophanes. A lampooning of intellectual fashions in classical Athens, it was originally produced at the City Dionysia in 423BC and was not as well received as the author had hoped, coming last of the three plays competing at the festival that year. It was revised between 420 and 417BC and was thereafter circulated in manuscript form. No copy of the original production survives, and scholarly analysis indicates that the revised version is an incomplete form of Old Comedy. This incompleteness, however, is not obvious in translations and modern performances. Retrospectively, The Clouds can be considered the world's first extant "comedy of ideas" and is considered by literary critics to be among the finest examples of the genre. The play also, however, remains notorious for its caricature of Socrates, and is cited by Plato in the Apology as a contributing factor to the philosopher's trial and execution.
Сюжет
Пьеса Стрепсиадтың төсектен кенеттен отыруымен басталады, ал оның ұлы Федиппид жанындағы төсекте тыныш ұйықтап жатыр. Стрепсиадтың айтуынша, ол үй шаруасындағы қарыздар туралы тым көп уайымдап, ұйықтай алмайды – оның әйелі (аристократиялық әулеттің әсем өнімі) ұлының жылқы жарыстарына тікелей ставка жасауға деген қызығушылығын қолдайды. Стрепсиад қарыздан құтылу жолын ойлап, жігітті ақырын оятып, өзі үшін бірдеңе жасауын сұрайды. Федиппид әкесінің оны "Ойшылдар" мектебіне оқуға жібергісі келгенін білгенде ойын өзгертеді. Бұл мектепті ешбір өзін сыйлайтын, спортшы жігіт араласуға батылы бармайтын, босқын мен жұмыссыз адамдар оқиды. Стрепсиад "Ойшылдар" студенттерінің нашар аргументтерді жеңімпаз аргументтерге қалай айналдыра білетінін және бұл олардың зардап шеккен кредиторларын сотта жеңудің жалғыз жолы екенін түсіндіреді. Алайда Федиппидті көндіруге болмайды, Стрепсиад қартайған жасына қарамастан, "Ойшылдар" мектебіне жазылуға шешім қабылдайды. Ол жерде ол ойшылдың басшысы Сократтың жақында жасаған жаңалықтары туралы айтқан студентпен кездеседі, соның ішінде блоханың секірген қашықтығын анықтау үшін жаңа өлшем бірлігі (блоханың аяғы, балауыздағы кішкентай ізден алынған), масаның шуылдауының нақты себебі (оның артқы жағы кернейге ұқсайды) және үлкен компастың жаңа қолданысы (спорт залының қабырғасындағы ілгектерден плащтарды ұрлау үшін балық аулау ілгісі ретінде). Стрепсиад таңғалып, осы жаңалықтардың артында тұрған адамды таныстыруды сұрайды. Көп ұзамай тілек орындалады; Сократ жоғарыда, арқанның соңында себетте ұшып, Күнді және басқа да метеорологиялық құбылыстарды жақсырақ байқауға болады. Философ төмен түсіп, жаңа қарт студенттің қабылдау рәсімін тез бастайды, оның басты бөлігі бұлттардың парадты, ойшылдардың қамқоршы әйел құдайлары және басқа да жалқаулар. Бұлттар өздерінің шыққан жерлерін, енді келіп жатқан жерлерін, ең әдемі Грекияны әнмен айтып, әндетіп келеді. Жаңадан келген адал адам ретінде таныстырылып, Стрепсиад Грекиядағы ең жақсы оратор болуға шақырады. Олар жарқын болашаққа деген уәдемен жауап береді. Сократ оны бірінші сабағы үшін ыстық "Ойшылдар" мектебіне алып кіреді және Бұлттар көрермендерге сөйлеу үшін алға қадам жасайды. Бұлт-киімдерін бір жағына қойып, Хор бұл автордың ең ақылды пьесасы екенін және оған ең үлкен күш жұмсалғанын мәлімдейді. Ол көрермендерді пьесаның фестивальдегі сәтсіздігі үшін айыптайды, онда ол төмен авторлардың шығармаларымен ұтылды, ал авторды түпнұсқалығы және Клеон сияқты ықпалды саясаткерлерді мазақтаған батылы үшін мақтайды. Содан кейін хор бұлттар түрінде қайтадан пайда болады, егер аудитория Клеоны жемқорлық үшін жазаласа, құдайлық жақсылықтарды уәде етеді және афиналықтарды күнтізбемен ойнағандары үшін сөкті, өйткені бұл Афинаны аймен қатар қалдырды. Сократ жаңа қарт шәкіртінің қабілетсіздігіне наразылық білдіріп, ашуланып сахнаға қайта оралады. Ол Стрепсиадесті сыртқа шақырып, одан әрі сабақ алуға тырысады, соның ішінде медитациялық инкубация түрі бар, онда қарт адам жамылғы астында жатыр, ал ойлар оның санасында табиғи түрде пайда болады деп күтіледі. Инкубация нәтижесінде Стрепсиад жамылғыны мастурбация үшін қолданады; Ақырында, Сократ онымен бұдан былай ештеңе істеуден бас тартады. Бұлттар Стрепсиадеске жас адамды іздеп, оның орнына білім алуды кеңес береді. Оның ұлы Федиппид Стрепсиадтың қатерлеріне бой алдырып, онымен бірге "Ойшылдар" мектебіне қайта оралады, онда олар Сократтың серіктестері, жоғары (оң) және төмен (жалған) деген жекеленген аргументтерге тап болады. Жоғары Аргумент пен төмен Аргумент қайсысы білім берудің ең жақсысын ұсына алатыны туралы бір-бірімен пікір алысады. Жоғары Аргумент әділдік пен құдайлардың жағында, Федиппидті ескі жолдарды құрметтейтін еркектерге тән, тәртіпті өмірге дайындауды ұсынады; Төменгі Аргумент, әділдіктің бар екенін жоққа шығарып, оны қиындықтардан қалай құтылуға болатындығын білетін еркектерге тән, оңайлық пен ләззат өмірін дайындауды ұсынады. Дебаттың соңында аудиторияны қысқаша зерттеуден көрінетіндей, "Төменгі аргументтермен" тәрбиеленген адамдар Афинадағы ең қуатты лауазымдарға ие болды. Жоғары Аргумент өзінің сөзсіз жеңілісін мойындайды, төменгі Аргумент Фидиппидті өмірін өзгертетін білім алу үшін "Ойшылдар" мектебіне алып келеді және Стрепсиад үйіне қуана-қуана кетеді. Бұлттар екінші рет көрермендерге сөйлейді, фестивальде бірінші орынға ие болуды талап етеді, ал оның орнына жақсы жаңбырлар береді – әйтпесе егістерді жояды, шатырларды қиратады және тойларды бұзады. Оқиға Стрепсиадтың ұлын алу үшін "Ойшылдар" мектебіне қайта оралуымен жалғасады. Жаңа Федиппид шығады, ол бір кезде қорқып жүрген сол күңгірт зиялы адамға ұқсап кетеді. Қаржылық қиындықтардан құтылуға болатындығына қуанып, Стрепсиад жасты үйге тойға алып келеді, дәл сол кезде олардың зардап шеккен кредиторларының бірі куәгермен сотқа шақыру үшін келеді. Стрепсиад қайтадан сахнаға шығып, кредитормен бетпе-бет келіп, оны жеңілтексіз қуады. Екінші кредитор келіп, оған да солай қарайды, содан кейін Стрепсиад тойды жалғастыру үшін үйге қайта кіреді. Бұлттар жақындап келе жатқан апат туралы еске түсіріп ән айтады және Стрепсиад қайтадан сахнаға шығып, енді қиын жағдайда, жаңа ұлының берген соққысынан көңілі қалып, той туралы дауға түседі. Федиппид салқынқандылықпен және бейбастайлықпен әкесімен ұлдың әкесін ұруға және әкенің ұлын ұруға құқығы туралы пікір алысады. Ол анасын да ұруға қауестенеді, содан кейін Стрепсиад "Ойшылдар" мектебіне қарсы ашуға беріліп, Сократты соңғы қиындықтары үшін кінәлайды. Ол құлдарына, шамдар мен кетпендермен қаруланған, жаман мектепке ашулы шабуыл жасайды. Қорқып қалған студенттер сахнадан қашып кетеді, ал Хор тойлауға ештеңесі қалмағандықтан тыныш кетеді.
The play begins with Strepsiades suddenly sitting up in bed while his son, Pheidippides, remains blissfully asleep in the bed next to him. Strepsiades complains to the audience that he is too worried about household debts to get any sleep – his wife (the pampered product of an aristocratic clan) has encouraged their son's expensive interest in betting on horse races. Strepsiades, having thought up a plan to get out of debt, wakes the youth gently and pleads with him to do something for him. Pheidippides at first agrees to do as he is asked then changes his mind when he learns that his father wants to enroll him in The Thinkery, a school for wastrels and bums with which no self respecting, athletic young man dares to be associated. Strepsiades explains that students of The Thinkery learn how to turn inferior arguments into winning arguments and this is the only way he can beat their aggrieved creditors in court. Pheidippides however will not be persuaded and Strepsiades decides to enroll himself in The Thinkery in spite of his advanced age. There he meets a student who tells him about some of the recent discoveries made by Socrates, the head of The Thinkery, including a new unit of measurement for ascertaining the distance jumped by a flea (a flea's foot, created from a minuscule imprint in wax), the exact cause of the buzzing noise made by a gnat (its rear end resembles a trumpet) and a new use for a large pair of compasses (as a kind of fishing hook for stealing cloaks from pegs over the gymnasium wall). Impressed, Strepsiades begs to be introduced to the man behind these discoveries. The wish is soon granted; Socrates appears overhead, wafted in a basket at the end of a rope, the better to observe the Sun and other meteorological phenomena. The philosopher descends and quickly begins the induction ceremony for the new elderly student, the highlight of which is a parade of the Clouds, the patron goddesses of thinkers and other layabouts. The Clouds arrive singing majestically of the regions whence they arose and of the land they have now come to visit, loveliest in all being Greece. Introduced to them as a new devotee, Strepsiades begs them to make him the best orator in Greece by a hundred miles. They reply with the promise of a brilliant future. Socrates leads him into the dingy Thinkery for his first lesson and The Clouds step forward to address the audience. Putting aside their cloud like costumes, The Chorus declares that this is the author's cleverest play and that it cost him the greatest effort. It reproaches the audience for the play's failure at the festival, where it was beaten by the works of inferior authors, and it praises the author for originality and for his courage in lampooning influential politicians such as Cleon. The Chorus then resumes its appearance as clouds, promising divine favours if the audience punishes Cleon for corruption and rebuking Athenians for messing about with the calendar, since this has put Athens out of step with the moon. Socrates returns to the stage in a huff, protesting against the ineptitude of his new elderly student. He summons Strepsiades outside and attempts further lessons, including a form of meditative incubation in which the old man lies under a blanket while thoughts are supposed to arise in his mind naturally. The incubation results in Strepsiades using the blanket to masturbate; finally, Socrates refuses to have anything more to do with him. The Clouds advise Strepsiades to find someone younger to do the learning for him. His son, Pheidippides, subsequently yields to threats by Strepsiades and reluctantly returns with him to the Thinkery, where they encounter the personified arguments Superior (Right) and Inferior (Wrong), associates of Socrates. Superior Argument and Inferior Argument debate with each other over which of them can offer the best education. Superior Argument sides with Justice and the gods, offering to prepare Pheidippides for an earnest life of discipline, typical of men who respect the old ways; Inferior Argument, denying the existence of Justice, offers to prepare him for a life of ease and pleasure, typical of men who know how to talk their way out of trouble. At the end of the debate, a quick survey of the audience reveals that buggers – people schooled by Inferior Arguments – have got into the most powerful positions in Athens. Superior Argument accepts his inevitable defeat, Inferior Argument leads Pheidippides into the Thinkery for a life changing education and Strepsiades goes home happy. The Clouds step forward to address the audience a second time, demanding to be awarded first place in the festival competition, in return for which they promise good rains – otherwise they will destroy crops, smash roofs, and spoil weddings. The story resumes with Strepsiades returning to The Thinkery to fetch his son. A new Pheidippides emerges, startlingly transformed into the pale intellectual man that he had once feared to become. Rejoicing in the prospect of talking their way out of financial trouble, Strepsiades leads the youth home for celebrations, just moments before the first of their aggrieved creditors arrives with a witness to summon him to court. Strepsiades comes back on stage, confronts the creditor and dismisses him contemptuously. A second creditor arrives and receives the same treatment before Strepsiades returns indoors to continue the celebrations. The Clouds sing ominously of a looming debacle and Strepsiades again comes back on stage, now in distress, complaining of a beating that his new son has just given him in a dispute over the celebrations. Pheidippides emerges coolly and insolently debates with his father a father's right to beat his son and a son's right to beat his father. He ends by threatening to beat his mother also, whereupon Strepsiades flies into a rage against The Thinkery, blaming Socrates for his latest troubles. He leads his slaves, armed with torches and mattocks, in a frenzied attack on the disreputable school. The alarmed students are pursued offstage and the Chorus, with nothing to celebrate, quietly departs.
Сократтың суреті
Платон б.з.б. 399 жылы Сократтың сотқа тартылуына және өлім жазасына кесілуіне «Бұлттар» пьесасының себеп болғанын ойлаған көрінеді. Қазіргі заманда оның пікіріне қолдау білдіретіндер де бар. Алайда, Аристофанның пьесалары маңызды мәселелер бойынша қоғамдық пікірді қалыптастыруда көбінесе сәтсіз болды, бұл олардың Пелопоннес соғысына, «Лисистрата» пьесасында көрсетілгендей, және Клеон сияқты популисттерге қарсы тиімсіз күресімен дәлелденеді. Сонымен қатар, Сократтың соты Афинаның Спартадан күйреуінен кейін, пьеса қойылғаннан көп жылдар өткен соң болды, сол кезде философқа қатысты күдіктер оның Алкибиад сияқты жамандалған серіктестеріне деген халықтың наразылығымен күшейді. «Бұлттарда» Сократ ұсақ ұры, алаяқ және физикалық болжамдарға сырттай ғана қызығушылық танытқан софист ретінде бейнеленеді. Дегенмен, оның Платонның диалогтарында сипатталған ерекше тұлға екенін тануға болады. Аскетизм (мысалы, 412–19 жолдардағы хордың идеалдаған бейнесі), тәртіпті, ішкі ойларға шоғырланған ойлау (хордың 700–6 жолдардағы сипаттамасы) және сөздік диалектика (Сократтың 489–90 жолдардағы сипаттамасы) Платонның кейінірек көбірек мейіріммен сипаттаған Сократтың мінез-құлқының пародиясын құрайтын сияқты. Аристофандық Сократ Платонның Сократына қарағанда физикалық болжамдарға көбірек қызығушылық танытады, бірақ нағыз Сократ философ ретінде қалыптасу кезеңінде осындай болжамдарға қатты қызығушылық танытқан болуы мүмкін, және бұл Платонның «Фейдо» 96А және «Тимей» диалогтарында қолдау табады. Аристофан «Сократқа дейінгі» Сократты пародиялағандығы және Платон бейнелеген философтың осы сынға ұшыраған, жетілген ойшыл болғандығы туралы пікірлер айтылды. Тағы бір көзқарас бойынша, «Бұлттарды» Платонның еңбектерімен байланыстырып қарастырғанда, поэтикалық және философиялық ойлау тәсілдері арасындағы тарихи бәсекелестіктің куәсі ретінде түсінуге болады.
Plato appears to have considered The Clouds a contributing factor in Socrates' trial and execution in 399 BC. There is some support for his opinion in the modern age. Aristophanes' plays however were generally unsuccessful in shaping public attitudes on important questions, as evidenced by their ineffectual opposition to the Peloponnesian War, demonstrated in the play Lysistrata, and to populists such as Cleon. Moreover, the trial of Socrates followed Athens' traumatic defeat by Sparta, many years after the performance of the play, when suspicions about the philosopher were fuelled by public animosity towards his disgraced associates such as Alcibiades. Socrates is presented in The Clouds as a petty thief, a fraud and a sophist with a specious interest in physical speculations. However, it is still possible to recognize in him the distinctive individual defined in Plato's dialogues. The practice of asceticism (as for example idealized by the Chorus in lines 412–19), disciplined, introverted thinking (as described by the Chorus in lines 700–6) and conversational dialectic (as described by Socrates in lines 489–90) appear to be caricatures of Socratic behaviours later described more sympathetically by Plato. The Aristophanic Socrates is much more interested in physical speculations than is Plato's Socrates, yet it is possible that the real Socrates did take a strong interest in such speculations during his development as a philosopher and there is some support for this in Plato's dialogues Phaedo 96A and Timaeus. It has been argued that Aristophanes caricatured a 'pre Socratic' Socrates and that the philosopher depicted by Plato was a more mature thinker who had been influenced by such criticism. According to yet another view, The Clouds can best be understood in relation to Plato's works, as evidence of a historic rivalry between poetic and philosophical modes of thought.
Бұлттар мен ескі комедия
Парабазис кезінде (518–626 жолдар) Хор бастапқы пьесаның қойылғанда жақсы қабылданбағанын көрсетеді. Осы парабазистегі Эвполистің б.з.д. 421 жылы қойылған «Марикас» атты пьесасына сілтеме жасау және б.з.д. 416 жылы остракизмге ұшыраған популистік саясаткер Гиперболды сынау, «Бұлттардың» екінші нұсқасы б.з.д. 421–416 жылдары арасында жазылғанын көрсетеді. Парабазис сондай-ақ көрермендерге Клионды жемқорлық үшін соттауға шақырады. Клион б.з.д. 422 жылы қайтыс болғандықтан, бұл шақыру б.з.д. 423 жылғы алғашқы қойылымнан сақталған болуы мүмкін, демек, қазіргі пьеса – түпнұсқаның ішінара өңделген нұсқасы. Өңделген пьеса – Ескі комедияның толық емес түрі. Ескі комедияда актерлердің саны әдетте үш немесе төртке дейін шектеледі, бірақ Жоғары және Төменгі сахнаға кіргенде үш актер бар, және сол кезде костюм ауыстыруға мүмкіндік беретін ән жоқ. Бұл пьеса Ескі комедия үшін ерекше тұңғыр, және мүмкін, осы себепті бастапқы пьеса Дионисияда сәтсіз аяқталған. Сонымен қатар, әуелігі ән комедияға қарағанда трагедияға көбірек тән. Парабазис: Парабазис (518–626 жолдар) дәстүрлі анапесттік тетраметрдің орнына эуполидейлік тетраметрмен құрастырылған. Аристофан өзінің басқа пьесаларында эуполидейді қолданбайды. Бірінші парабазис (510–626) әдеттегідей. Дегенмен, екінші парабазис (1113–1130) қысқартылған түрде, трохалық тетраметрдегі эпирремадан тұрады, бірақ әндер мен дәстүрлі симметриялық сахна үшін қажетті антепиррема жоқ. Агон: Пьесада екі агон бар. Біріншісі – Жоғары мен Төменгі арасындағы (949–1104). Жоғарының аргументтері дәстүрлі анапесттік тетраметрде, ал Төменгі өзінің позициясын иамбикалық тетраметрде ұсынады, бұл Аристофанның жеңіл қабылдануға тиіс емес аргументтер үшін арналған ерекшелігі. «Шонжалар» мен «Бақалар» пьесаларындағы агондарда да анапесттік және иамбикалық аргументтер арасындағы ұқсас айырмашылық жасалған. «Бұлттардағы» екінші агон – Стрепсиад пен оның ұлы арасындағы (1345–1451), және екі спикер үшін де иамбикалық тетраметрде. Эпизодтар: Кейіпкерлер арасындағы бейресми диалог әдетте иамбикалық триметрде болады. Алайда Жоғары мен Төменгіні таныстыратын көрініс анапесттік ырғақтың қысқа жолдарымен жүргізіледі (889–948). Кейін, Стрепсиад пен оның ұлы арасындағы агонда, Эврипидтің «Алкестисінен» алынған иамбикалық триметрдегі бір жол (1415) иамбикалық тетраметрдегі сөйлеуге енгізіледі, бұл өте ерекше және ұқыпсыз көрінеді.
During the parabasis proper (lines 518–626), the Chorus reveals that the original play was badly received when it was produced. References in the same parabasis to a play by Eupolis called Maricas produced in 421 BC and criticism of the populist politician Hyperbolus who was ostracized in 416 indicate that the second version of The Clouds was probably composed somewhere between 421–16 BC. The parabasis also includes an appeal to the audience to prosecute Cleon for corruption. Since Cleon died in 422 it can be assumed that this appeal was retained from the original production in 423 and thus the extant play must be a partial revision of the original play. The revised play is an incomplete form of Old Comedy. Old Comedy conventionally limits the number of actors to three or four, yet there are already three actors on stage when Superior and Inferior enter the action and there is no song at that point that would allow for a change of costume. The play is unusually serious for an Old Comedy and possibly this was the reason why the original play failed at the City Dionysia. Moreover, the majestic opening song is more typical of tragedy than comedy. Parabasis: The parabasis proper (lines 518–62) is composed in eupolidean tetrameter rather than the conventional anapestic tetrameter. Aristophanes does not use eupolideans in any other of his extant plays. The first parabasis (510–626) is otherwise conventional. However the second parabasis (1113–30) is in a shortened form, comprising an epirrhema in trochaic tetrameter but without the songs and the antepirrhema needed for a conventional, symmetrical scene. Agon: The play has two agons. The first is between Superior and Inferior (949–1104). Superior's arguments are in conventional anapestic tetrameter but Inferior presents his case in iambic tetrameters, a variation that Aristophanes reserves for arguments that are not to be taken seriously. A similar distinction between anapestic and iambic arguments is made in the agons in The Knights and The Frogs. The second agon in The Clouds is between Strepsiades and his son (1345–1451) and it is in iambic tetrameter for both speakers. Episodes: Informal dialogue between characters is conventionally in iambic trimeter. However the scene introducing Superior and Inferior is conducted in short lines of anapestic rhythm (889–948). Later, in the agon between Strepsiades and his son, a line of dialogue in iambic trimeter (1415) – adapted from Euripides' Alcestis – is inserted into a speech in iambic tetrameter, a transition that seems uncharacteristically clumsy.