Кіріспе

1814 жылғы шайқас Алтыншы коалиция соғысы кезінде Бриен шайқасы (1814 жылғы 29 қаңтарда) император Наполеон бастаған француз армиясы пруссиялық фельдмаршал Гебхард Лебрехт фон Блюхер басқаратын пруссиялық және орыс күштеріне шабуыл жасады. Түнге дейін созылған қатты шайқастан кейін француздар қамал иеленді, Блюхерді тұтқындауға жақын болды. Бірақ француздар Бриен-ле-Шато қаласынан орыстарды ығыстыра алмады. Наполеон, 1814 жылы алғаш рет шайқас алаңына шыққан болатын, өзі де тұтқындалуға шамалы жетті. Келесі күні таңертең Блюхердің әскері қаладан үнсіз шығып, оңтүстікке шегінді, осылай француздарға шайқас алаңын беруге келісті. 1813 жылдың желтоқсан айының соңында 300 мыңнан астам сарбазы бар одақтас әскерлер Францияның нашар қорғанысын бұзып, батысқа жылжыды. Қаңтар айының соңында Наполеон жеке өзі әскерін басқару үшін майданға келді. Француз императоры Австрия фельдмаршалы Карл Филипп, Шварценберг князі басқаратын одақтас әскерлермен бірігуге бөгет жасай отырып, Блюхер армиясын жеңіске бұруды жоспарлады. Наполеонның тәуекелі сәтсіз аяқталып, Блюхер Шварценбергке қосылуға үлкерді. Үш күннен кейін екі одақтас әскер 120 мың сарбазын біріктіріп, Ла-Ротьер шайқасында Наполеонға шабуыл жасады.

Жоспарлар

1813 жылы қарашада 1813 жылғы апатты неміс науқанынан аман қалған 70 000 француз Рейн өзенінің батыс жағалауына өтті. Император Наполеон 100 000 француз сарбазын неміс гарнизондарында қалдырды, олар жаудың блокадалық күштері мен жаушыл халықтың арасында қоршалып қалды. Наполеонның барлық неміс одақтастары жақтарын ауыстырып, Алтыншы коалицияға қосылды. Оңтүстікте маршал Жан де Дьо Соулттың 60 000 адамы мен маршал Луи Габриэль Сушеттің 37 000 адамы испан шекарасын қорғады. Наполеонның әкесінің баласы Эжен де Богарне 50 000 сарбазымен Италия Корольдігін Австрия империясына қарсы қорғады. Бельгияда, Нидерландыда және Францияның шығысында көптеген француз гарнизондары орналасқан, ал 15 000 сарбаз Майнцте оқшауланды. Ресей императоры Александр I және Пруссия королі Фридрих Вильгельм III Наполеонды тақтан түсіргісі келді, бірақ Австрия императоры Франциск I күйеу баласын құлатуға асықпады. Франциск Францияның әлсіреуі Ресей мен Пруссия сияқты бәсекелестерін күшейтеді деп қорқып отырды. Принц Шварценберг императорының күту саясатын ұстанды, ал Блюхер Наполеонды мүмкіндігінше ертерек жеңгісі келді. Швецияның тәж мұрагері Жан Батист Жюль Бернадот үшінші одақтас армияны басқарды. Ол Францияның басшысы болу үшін Наполеонның орнын басуды құпия түрде қалады және бұрынғы отанына шабуыл жасауға құштар емес еді. Одақтас көшбасшылары Франкфурт-на-Майнда Наполеонға қарсы жоспар жасау үшін кездесті. Келісілген жоспар бойынша Фридрих Вильгельм Фрайхерр фон Бюлов Бернадоттың корпусының бірімен Нидерландыға қарай жылжып, Томас Грэм, 1-ші барон Линдохтың басқаруымен британ корпусы қосылады. Блюхер 100 000 сарбазымен Рейннің ортаңғы бөлігінен өтіп, Наполеонның назарын аударуы керек еді. Ал Шварценберг 200 000 сарбазымен Базель маңында Рейннің жоғарғы бөлігінен өтіп, Лангреске қарай жылжуы және француздың оң қанатына шабуыл жасауы тиіс еді. Осы зор күшке қарсы тұру үшін Наполеон Рейннің жоғарғы бөлігінде маршал Клод Перрин Викторды 10 000 сарбазымен, маршал Огюст де Мармонтты 13 000 сарбазымен, маршал Хорась Себастьяниді 4 500 сарбазымен және Рейннің төменгі бөлігінде маршал Жак Макдональдты 11 500 сарбазымен орналастырды. Голландия мен Бельгияны Николас Жозеф Мейсон басқарған 15 000 сарбаз ұстады. Резервте маршал Эдуард Мортье басқарған Ескі гвардия және маршал Мишель Ней басқарған жаңа құрылған Жаңа гвардия дивизиялары болды. Оңтүстікте, Лионда, маршал Пьер Ожероға жаңа армия құруға тапсырма берілді.

Операциялар

1813 жылғы 22 желтоқсанда Шварценберг әскерінің бөлімдері Рейннің жоғарғы ағысымен Франция мен Швейцарияға өтіп кірді. Блюхер 29 желтоқсанда Рейннің орта ағысын кесіп өтті. Наполеонның қорғаныс шебі осы екі одақтас әскердің шабуылына қарсы тұра алмай, тез күйреп қалды. Виктор көп ұзамай Нансиді тастап кетті, ал 1814 жылғы 13 қаңтарда Мармонт Метцке қайта шегінді. 17 қаңтарда Мармонт, Ней және Виктор Мёз өзенінің артына шықты. Блюхердің әскері тоғыз күнде 121 километрге (75 миль) жылдамдықпен ілгерілеп, 22 қаңтарда Мёз өзенін кесіп өтті. Шварценберг 17 қаңтарда Лангреске жетті, онда сақтық танытқан австриялық бірнеше күнге тоқтады, себебі Наполеонның 80 мың әскермен шабуылдауға дайын тұрғанына сенді. Шварценберг қайтадан ілгері жылжи бастағанда, Мортьедің императорлық гвардиясы шеберлікпен артқы күзетке шабуыл жасап, оның жылдамдығын баяулатты. Бар-сюр-Обтедегі бірінші шайқас 24 қаңтарда Мортье гвардиясы мен Шварценберг корпусының екі бөлімі арасында болды. Бастапқыда Наполеон одақтастардың күштерін дұрыс бағаламады, Шварценбергке 50 мың, ал Блюхерге 30 мың сарбаз бар деп есептеді. Қаңтардың соңында ол шынайы бағалау жасап, Блюхер мен Шварценберг әскерлерінің бірігуіне жол бермеуді қажет деп шешті. Шындығында, 1 ақпандағы Ла-Ротьер шайқасында одақтас әскерлердің саны 120 мың сарбазды құрады. Сол күні Коалицияның екі әскері 85 мың адам мен 200 зеңбірекпен Наполеонға қарсы күш көрсетті, ол оларға қарсы 45 100 сарбаз бен 128 зеңбірекпен ғана қарсы тұра алды. Наполеон астананы бауырласы Жозеф Бонапартқа тапсырып, 1814 жылғы 26 қаңтарда Парижден шығып, Шалон-сюр-Марнаға жетті. Шалон маңында келесі күштер орналасқан: Виктор II корпустың 14 747 сарбазымен және Эдуард Жан Батист Мильоның V атты әскер корпусымен басшылық етті. Мармонт VI корпустың 12 051 сарбазымен және Жан-Пьер Думерк I атты әскер корпусымен басшылық етті. Ней Клод Мари Мюньер, Пьер Декуз және Анри Роттембург басшылығымен үш жас гвардиялық жаяу әскер дивизиясымен және Шарль Лефевр Деснуэт басшылығымен гвардиялық атты әскер дивизиясымен 14 505 сарбазды басқарды. Макдональд пен Себастиани шамамен 10 мың сарбазбен солтүстіктен жақындап келді, бірақ олар тым алыс болды. Мортье 20 мың сарбазымен, оның ішінде 12 мың императорлық гвардиясымен, Шварценберг әскерімен болған қақтығыстан кейін Трояға қарай батысқа шегінді. Наполеон майданға баруының құпия сақталуын бұйырды. Ол әскеріне төрт күндік рацион берді және оны Шалондан Сент-Дизьерге қарай жылдырды, онда Блюхер шамамен 25 мың сарбаз бен 40 зеңбірекпен орналасқан деп сенді. Оның әскері Сент-Дизьерге жеткенде, қарсыласының оңтүстік-батысқа қарай Бриен-ле-Шатоға жылжуын көрді. 1814 жылғы 27 қаңтарда Сент-Дизьерде болған шайқаста Мильоның 2100 атты әскері Сергей Николаевич Ланскойдың 2-ші гусар дивизиясының 1500 орыс сарбазын кері шегіндірді. Бриенде Блюхер Шварценберг әскерінің бір бөлігіне жақын болды және Наполеон пруссиялық фельдмаршалдың күштерін Ауба өзеніне итеруге үміттенеді. Наполеон Бриенмен жақсы таныс еді; ол 1779 жылғы 23 сәуірде тоғыз жасында Бриеннің Корольдік мектебіне қабылданды және бес жарым жыл оқыды. 28 қаңтарда Наполеон Бриенге қарай үш колоннамен ілгері жылды. Этьен Морис Жерардың оң колоннасы Витри-ле-Франсуадан оңтүстікке қарай жылды және Этьен Пьер Сильвестр Рикардың (VI корпустың) және Жорж Жозеф Дюфурдың жаяу әскер дивизиялары мен Сирил Саймон Пикедің атты әскері кірді. Орталық колонна императорлық гвардиядан құралды және Сент-Дизьерден Монтье-ан-Дер арқылы оңтүстік-батысқа жылды. Сол колонна, Виктор мен Мильодан тұратын, оңтүстікке қарай Вассиге жылды, содан кейін батысқа бұрылып, Монтье-ан-Дердегі орталық колоннаға қосылды. Мармонт Жозеф Лагранждың жаяу әскер дивизиясымен және Бар-ле-Дюк маңындағы I атты әскер корпусымен Людвиг Йорк фон Вартенбургтің пруссиялық I корпусын ұстап тұру үшін қалды. Наполеон Троядағы Мортьеге, Арсис-сюр-Обтедегі Этьен Тардиф де Поммеро де Бордезульге және Ноген-сюр-Сендегі Пьер Дэвид де Колбер Шабанаиске өзінің жоспарымен ынтымақтастық жасау үшін хабар жіберді. Орыс казактары үш курьерді де тұтқындап, Блюхерге олардың хаттарын жеткізді. 29 қаңтар күні таңертең пруссиялық фельдмаршал Наполеонның өзі мен Йорк арасында тұрғанын және оған солтүстік-шығыстан 30 мыңнан 40 мыңға дейін сарбазбен жақындап келе жатқанын білді. Жолдар ерігеннен нашар күйде болды, бірақ Наполеонның сарбаздары 28 қаңтарда түнде Монтье-ан-Дер мен Уассиге жету үшін батпақты аралап өтті. Блюхер Бриенде Захар Дмитриевич Олсуфьевтің жаяу әскер корпусымен бірге, ал Фабиан Готтлиб фон Остен Саккеннің орыс армия корпусы Лесмонтта батысқа қарай орналасқан. Одақтастардың VI корпусы Питер Витгенштейн басшылығымен Жуанвильге жақындап келеді, бірақ оның атты әскері Питер Петрович Пален басшылығымен Бриенге жетті. Шварценбергтің штаб-пәтері Шаумонда орналасқан. Одақтастардың V корпусы Карл Филипп фон Вреде басшылығымен Шаумонд пен Сент-Дизьер арасында орналасқан. Одақтастардың III корпусы Игнац Дюлай басшылығымен және IV корпусы Вюртемберг герцогы Фридрих Вильгельм басшылығымен Бар-сюр-Обтеге жақын орналасқан. Одақтастардың I корпусы Йероним Карл Граф фон Коллоредо-Мансфельд басшылығымен Шатлон-сюр-Сенде оңтүстікке қарай орналасқан, ал резерв Михаил Андреас Барклай де Толли басшылығымен Лангрестен Шаумондқа қарай жылды.

Шайқас

Француздардың шабуылы туралы уақтылы ескертілген Блюхер Саккенді Лесмонттан Бриеннеге шақырды. Пруссиялық фельдмаршал Саккен келгенше Ольсуфьевтің 6000 жаяу әскері, Пахленнің 3000 атты әскері және Ланскойдың 1600 гусары қолда бар болды. Ольсуфьевтің жасағы Луи Александр Андроль де Лангеронның орыс армия корпусының құрамына кірді. Блюхер Ольсуфьевті Бриеннеге, солтүстік-шығыстағы жазыққа Пахленге, ал Ланскойды Ажу ормандарының жанына орналастырды. Француз әскерінің алға жылжуы кезінде Гипполит Пире басқарған 9-шы жеңіл атқыштар дивизиясы Майзьер-ле-Бриенде Николай Григорьевич Шербатов басқарған үш казак полкімен кездесті. Шербатов сонымен қатар Ресейдің 4-ші дивизиясынан бөлінген 4-ші және 34-ші егер полктеріне де басшылық етті. Біраз уақыттан соң Пиреге Эммануэль де Граушидің жалпы басқаруындағы V атқыштар корпусының қалған бөлігі қосылды. Француз атты әскері Шербатов пен Пахленді шайқасқаннан кейін кері шегіндірді. Лефевр Деснуэтт атты әскер шайқасы кезінде жарақат алды. Сағат 15:00-де Пахлен Бриеннен өтіп, оң жақ қанатындағы атты әскерін қайта жинады. Француздардың Самуэль Франсуа Лхеритье мен Андре Бриш дивизияларының қуғыны үшбұрыш құрастырып орналасқан 4-ші және 34-ші егерлердің үш батальонына соқтығысқанда тоқтады. Саккеннің әскері осы кезде Бриеннеге жетіп, Иларион Васильевич Васильшиковтың басқаруындағы атты әскерін оң жақ қанатка жіберді. Наполеон 15:30-ға дейін күткен кезде Гийом Филиберт Дюшменнің II корпусының жаяу әскер дивизиясы майданға жетті. Содан кейін француз императоры жалпы шабуылға бұйрық берді. Бір сағат бойы Дюшмен мен Ольсуфьевтің сарбаздары тең күшпен шайқасты. Сағат 16:00 мен 17:00 аралығында Декуздың Ней корпусының дивизиясы майданға жетіп, Дюшменнің оң жақ қанатына орналасты. Бастапқыда Декуздың әскері қалаға тереңірек енуге сәттілік танытты. Алайда, Ней алаңның басқа жерінде қиындықтар туындағанда шабуылды тоқтатты. Дюшменнің дивизиясы атты әскермен қолдалмағанын байқаған Блюхер Пахлен мен Васильшиковтың басқаруындағы 40 атты әскер эскадронын француздың сол жақ қанатына жіберді. Орыс атты әскері Дюшменнің дивизиясын талқандап, сегіз артиллериян жаулап алды. Осы шатасудың арасында бір топ казактар Наполеонды тұтқындауға жақындады, бірақ француз императоры бірден өзінің шайқалған сарбаздарын жинап, қайтадан шайқасқа бастап кетті. Түннің қараңғылығы Дюшменге одан да үлкен апаттың алдын алды, себебі француз атты әскерінің барлығы оң жақ қанатта орналасқан еді. Осы уақытқа дейін Саккеннің әскері майданға келді, бірақ оның керуені әлі де Бриеннен өтіп бара жатты. Блюхер мен оның штаб бастығы Август Нейхардт фон Гнайзенау күндізгі шайқас аяқталды деп ойлап, қамалға барды. Олар Луи Гуге Шато басқарған Виктордың жаяу әскерінің бір бөлігі күзетсіз жолмен қамалға жетіп, оны басып алған кезде тұтқынға түсіп қалды. Бұл төңкерісті 37-ші және 56-шы желілік жаяу әскер полкінің 400 сарбазы жүзеге асырды. Гуге Шатоның әскері төрт зеңбірекке де ие болды, бірақ оларды орыс әскерінің қарсы шабуылынан жоғалтты. Наполеон Декуз бен Мюнье дивизияларына Лефевр Деснуэтттің атты әскерінің қолдауымен Бриеннеге шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл мүлдем сәтсіз аяқталды; Декуз қаза тапты, ал оның бригадирлерінің бірі, контр-адмирал Пьер Баст, сол жерде қаза болды. Тағы бір бригадир Жан Жак Жермен Пеле Клозо Декуз дивизиясының уақытша басқаруын өз мойнына алды. Саккеннің керуенін жаудан сақтау үшін Блюхер Саккенге француздарды Бриеннен тазартуға, ал Ольсуфьевке қаланы қайтарып алуға бұйрық берді. Аса қатал шайқастардан кейін Саккен француздарды қаланың көп бөлігінен ығыстырды, бірақ Ольсуфьев қаланы қайтарып ала алмады. Соңында Грауши Лхеритьенің атты әскерін қалаға жіберді, бірақ бұл батыл әрекет нәтижесіз болды. Түн ортасында Блюхер Ольсуфьевтің әскеріне кері шегінуге бұйрық берді, ал екі сағаттан кейін Саккенге де кері шегінуге нұсқау берді. Орыс атты әскері таң атқанша өз ұстанымдарын сақтап тұрды. Француздар бастапқыда орыстардың шегінісін байқамады және таңғы сағат 4:00-де Бриеннені басып алды.

Нәтиже

Тарихшы Фрэнсис Лорен Петре екі тараптың да шамамен 3000 адам шығынға ұшырағанын мәлімдеді. Ол бұл шайқасты "Наполеон үшін оншақты тактикалық жеңіс емес" деп сипаттады және француздар Блюхердің Шварценбергпен қосылуына кедерес келтіре алмағанын атап өтті. Дэвид Чандлер француздардың 3000, ал одақтастардың 4000 адам шығынға ұшырағанын хабарлады, бірақ шайқас "қорытындысыз" болды. Дигби Смит Наполеонның 36 000 әскері болғанын, ал одақтастардың 28 000 әскері болғанын айтты. Француздар 3500 адам және 11 зеңбірек жоғалтты, ал одақтастар 3000 адам шығынға ұшырады. Виктордың 2-дивизиясының командирі Франсуа Луи Форестье қаза тапты. Форестье 5 ақпанда алған жараларынан көз жұмды. Декуз 18 ақпанда жараларынан қайтыс болды. Джордж Нафцигер француздар сегіз зеңбірек жоғалтқанын, бірақ Ресейдің тағы үш зеңбірек алғанын күмәнді деп санады. Нафцигер екі тараптан қанша адам қаза тапқанын нақты көрсетпестен, жалпы шығынды 6000 деп атады.