1793 жылғы Оңтүстік Франциядағы Оңдшоот шайқасы

Кіріспе

1793 жылғы шайқас, Бірінші коалиция соғысы кезінде болған.

Хонсшуот шайқасы 1793 жылғы Фландрия кампаниясының бір бөлігі ретінде, француз революциялық соғыстары аясында өтті. Бұл шайқас 1793 жылдың 6-8 қыркүйегі аралығында Францияның Норд департаментіндегі Хонсшуот қаласы маңында, Дюнкерк қоршауына байланысты операциялар кезінде болды. Жеңіс генерал Жан Николя Ушар мен генерал Жан Баптист Журдан бастаған француз әскерлеріне тиесілі болды. Олар герцог Йорк басқаратын ағылшын-гановер корпусының маршалы Фрейтагтың әскерлерін жеңді.

Өмірбаян

1793 жылдың тамызына қарай Австрия князі Кобургтың басшылығындағы Коалициялық армия Солтүстік Франциядағы Конде, Валенсиен және Ле-Като қалаларын басып алды. Одақтастар келесі кезекте Камбрайды қоршауды жоспарлаған, алайда британ үкіметі Йорк герцогының англо-хановер корпусына оның орнына жағалаудағы Дюнкерк портын жаулауға бұйрық берді, оны басып алудың құнды әскери база және келіссөздер жүргізу құралы болады деп есептеді. Жозеф Сухамның басқаруындағы 8000 сарбазбен қорғалған қаланың қорғаныс құрылыстары нашар күйде және жаулауға осал деп саналды. Йорк Мененде шоғырланды және қолбасшылығын екі күшке бөлді: 22000 британдық әскерді Дюнкерк қаласын тікелей қоршау үшін жетектеді, ал 14500 сарбаздық маршал Фрейтагтың армиясы, хановерлік әскерлер мен он эскадрилья британдық атты әскерінен тұрды, оның сол қанатын қорғауға тиіс болды. Йорк герцогы Сухамның әскерін Дюнкеркке кері шегіндірді, 24 тамызда Розендейль маңындағы шағын ауылды басып алды, содан кейін Дюнкерктің шығыс жағынан қоршауға кірісті. Қоршаудың ұзаққа созылуы мүмкін болды, өйткені Йорктың қоршауға қажетті артиллериясы мен қаланы толық қоршауға жететін жеткілікті әскері болмады. 20 тамызда Поперингеге келген Фрейтагтың басшылығындағы гессен әскерлері француздарды Ост-Капель мен Рекспоэдеден Бергке қарай ығыстырды. Бұл бекінілген қала екі күннен кейін Бергтен оңтүстікке қарай жылжыған корпустың қоршауына түсті, ал Вормут пен Эскелбек қалалары алынды. Содан кейін корпус жұқа әскери кордонға бөлінді. Оның сол жағы Поперингеде, оң жағы Хоуткеркеде орналасқан. Фрейтагтың қолбасшылығы басып алынған ауылдардағы шағын бекеттерге бөлінді. Фрейтаг тәжірибелі қолбасшы болды және жеті жылдық соғыста жеңіл әскерлерге басшылық етуде көп тәжірибе жинады, алайда Хонсхутте байланысты әскердің бекеттерінен құралған кордон жүйесіне сенім артқаны қатаң қателікке айналды. Солтүстік армияның жаңа француз қолбасшысы Жан Николас Ушар болды, ол батыл және тәжірибелі генерал болғанмен, бас қолбасшы ретінде жеткілікті дайындыққа ие емес еді. Бұрын Кустиннің ең жақын орынбасарларының бірі болған ол атты әскер полкінің шабуылын басқаруда өзінің табиғатына сай болды, бірақ Армэ дю Норд сияқты үлкен армияны басқаруға қажетті білімі мен сенімділігі болмады. Кустин бұл қолбасшылық оған "жаман сыйлық" болады деп болжаған еді. "Кустин, әрине, адамдарды бағалай білді, және ол бұл жағдайда дұрыс болды, өйткені құрметті ескі Ушарды білетіндердің бәрі оны осы мүмкіндікке ие болғанда жоғалған деп есептеді". Париж Террор режимінің ықпалында болды, оның үстіне күдік тудырып, Кустин өзі де майданда сәтсіздікке ұшырағаны үшін тұтқындалды және жақын арада өлім жазасына кесілді. Миссия өкілдерінің ынталы сөздері мен өзі басқаратын әскерлердің нашар жағдайының арасында Ушар "Норд" басшылығы өлімге әкелуі мүмкін екенін жақсы түсінді, сонымен қатар өзіне де, өзінің қол астындағыларына да сенімділігі күрт төмендеді. Ушар қолбасшылыққа тағайындалған кезде: "Менің өмірім барлық жерде жаламен уланды, әр жерде соңғы азапты бастан кешірдім, өйткені мені танымайтын адамдардың бәрінде сенімсіздікке тап болдым" деп жазды. Бірақ Levée en Masse-ден кейін оның қол астындағы әскерлер жаңадан келген сарбаздармен жылдам күшейтілді. Лазар Карно, жаңадан Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне сайланған, басқару құрылымын жандандырып, Фрейтагтың позициясынан оңтүстікке қарай күштерді тез шоғырландыруға бұйрық берді. 24 тамызға қарай Кассельдегі лагерьде 20000 сарбаз, Лилльде 4000, ал Мозель майданынан 12-15000 сарбаз жолға шықты. Англо-хановерліктер француздардың майданды нығайтып жатқанын біліп, Кобургтан күшейтуді сұрады, бірақ австриялықтар Ле Кеснойды қоршаумен айналысты. Болиеудің корпусын Бувин мен Орхиеге жылжытуға ғана рұқсат берілді, ал Оранж князінің голланд әскерлері Ланной мен Менен арасында таралып кетті. 27 тамызда Ушар Оранж бен Болиеудің әскерлеріне қарсы Туркуан мен Мененге қарай үш колоннада 15000 сарбаз жіберді. Макдональдтың колоннасы Ланнойдан кері шегінді, Дюманың командасы Линселлсте де сондай тағдырға ұшырады. Туркуанда, Ушардың орталық колоннасына қарсы тұрған голландтықтар қатал шайқастан кейін ауылды тастап кетті, бірақ француздар олжалауға тарады, жау атты әскерінің екі кішкентай тобын көргенде қашқан. Ушар Мененге қауіп төндіруді ниеттенген, мұнда жасалған шабуыл британдық корпустың барлық бөлімдерін қиып тастаған болар еді, бірақ француз лагерінде шатақ болды, Ушар артиллериялық көліктерінің бақталас жүргізушілерінің ілмектерін кесіп тастауынан кейін 7 зеңбірек қалдырды, мүмкіндік теріс кетті.

By August 1793, the Coalition Army under command of the Austrian Prince of Coburg had taken Condé, Valenciennes, and Le Cateau in Northern France. The Allies planned to next besiege Cambrai, however the British government ordered the Duke of York's Anglo Hanoverian corps to instead seize the coastal port of Dunkirk, the possession of which they believed would be a valuable military base and bargaining counter. Its defences, manned by 8,000 men under the command of Joseph Souham, were thought to be in a poor state of repair and vulnerable to capture. York concentrated at Menen and split his command in two forces: 22,000 British troops he led directly to invest the city of Dunkirk, while the 14,500 man covering army of Marshal Freytag consisting of the Hanoverian troops and ten squadrons of British cavalry had to protect his left flank. The Duke of York drove Souham's men back into Dunkirk, taking the Rosendaël suburb on 24 August then digging in to besiege Dunkirk from the east side. The siege looked as though it might be a protracted affair, as York had neither siege artillery nor the manpower to properly surround the city. Arriving at Poperinge on 20 August, Hessian troops under Freytag's command drove the French from Oost Cappel and Rexpoëde back to Bergues. This fortified town was, two days later, surrounded by a corps moving south of Bergues and taking Wormhout and Esquelbecq. The corps was then spread in a thin military cordon. Its left lay at Poperinge, its right at Houtkerque. Freytag's command was split into a number of small outposts in the occupied villages. Freytag was an experienced commander and had seen much service in the seven years war commanding light troops, however at Hondschoote his trust in the cordon system of linked army outposts was to prove fatal. The new French commander of the Armée du Nord was Jean Nicolas Houchard, a brave and experienced subordinate general but patently out of his depth as Commander in Chief. Formerly one of Custine's closest deputies, he was in his element leading the charge of a cavalry regiment, but had neither the acumen or confidence to head an army the size of the Armée du Nord. Custine had prophesied that the command of an army would be "an evil present" to him, "Custine certainly could judge men, and he was right in this case, for all who knew the worthy old Houchard considered him as lost when given a charge so much beyond his powers”. Paris was in the grip of the Reign of Terror, hanging over him was the spectre of suspicion, Custine himself was under arrest for failing in the field and would shortly die on the scaffold. Placed between the zealous harangues of the Représentant en missions and the inadequate condition of the rag tag troops he commanded Houchard was acutely aware that the leadership of the 'Nord' could be a fatal command, and his confidence both in himself and his subordinates was greatly undermined. Houchard wrote on taking command “My life is poisoned everywhere calumny has preceded me, everywhere I have suffered the last agony, since I have found nothing but distrust in all the persons who do not know me"

Nevertheless, following the Levée en Masse the troops under his command were being rapidly reinforced with new recruits. Lazare Carnot, newly elected to the Committee of Public Safety, had galvanised the command structure and had ordered a rapid concentration of forces south of Freytag's position. By 24 August, 20,000 men were in Cassel entrenched camp, 4,000 at Lille, and between 12 and 15,000 more were en route from the Moselle front. The Anglo Hanoverians were aware that the French were strengthening their front and asked for reinforcements from Coburg, but the Austrians were tied down with the siege of Le Quesnoy. The only concessions made were for a corps under Beaulieu to be moved up to Bouvines and Orchies, while the lackluster Dutch troops of the Prince of Orange spread out between Lannoy to Menin. On 27 August Houchard launched 15,000 men in three columns against Orange and Beaulieu's forces towards Tourcoing and Menin. Macdonald's column was beaten back from Lannoy, and the same fate befell the command of Dumas at Lincelles. At Tourcoing, faced by Houchard's central column the Dutch abandoned the village after a stiff fight, but the French then dispersed to plunder, only to flee on the sight of two small bodies of enemy cavalry. Houchard had intended to threaten Menin, a determined attack through here would almost certainly have cut off the entire British corps, but confusion reigned in the French camp, Houchard lost 7 guns as he fell back due to his civilian artillery drivers cutting their traces, and the opportunity was missed.

6 қыркүйек шайқасы

Йорктің мақсаты Дюнкеркті қоршау екенін түсінген Хушард, англо-ханноверліктер мен австриялықтардың арасына сына қадау мүмкіндігін көрді. Алайда, ол шешуші соққы беру үшін әскер жинауға ниеттенген жоқ, Хушард тек Кассельдегі шоғырланған күштерді Йоркке қарсы көрсетіп, оны Дюнкерктен алшақтатуды жоспарлады. Қыркүйек айының басында Хушард Парижде Кустин өлім жазасына кесілгенін біліп, күйзеліске түсті, ал өкілдерге дерлік толық еркіндік берді. 5-і күні Рейннен келген күштер Кассельдегі әскерін 45 800 адамға жеткізді. Сол күні Фрейтаг француздардың өз майданына жиналуынан сескеніп, Арнекенді басып алуға екі отряд жіберді, ол сәтті шабуылға алынды, бірақ британдық полковник тұтқынға түсті. Хушард, мүмкін, Йорктің байланыс жолдарына қарсы шабуыл жасау ең тиімді стратегия болатынын білген шығар, бірақ өкілдердің қысымымен Фрейтагтың жұқа желісіне тікелей шабуыл жасау, Дюнкерктен оңтүстікке қарай таралып кеткен күштеріне қарсы шешім қабылданды. 6 қыркүйекте Хушардтың әскерлері сегіз бөлімге дайын тұрды. Оң жақта Дюмен (9 000 адам) Бэйёльде орналасқан. Оның солтүстік-батысында Вандамм (4 500), ал Хедувилл (7 400) Стенвордеде болды. Келесісі – Кассель лагеріндегі 13 000 адамнан тұратын Жордан корпусы. Одан сәл солтүстікке қарай Кассель төбесінде Ландрин (6 000) тұрды. Одан әрі солтүстікке қарай Бергесті 6 000 адаммен Леклер ұстады, ал Дюнкерк гарнизоны 6 000 адаммен қолдау көрсетуге дайын тұрды. Барлығында Хушард 18 шақырымдық майдан бойында Йорктің 35 000 әскеріне қарсы шамамен 51 000 адамды пайдаланды. 6-сы күні таңертең осы позициялардан 30 000 республикашыл шықты. Хедувилл қорғаушыларды Поперенгеден ығыстырды, ал оның оң жағында Вандамм Провенге аз қарсылықпен жетті. Содан кейін олар Русбрюгге басып алды, Изер өзенін кесіп, Ост-Капельде тоқтады. Сол жақтан Ландрин Вормхутте қарсылыққа тап болды. Одан әрі солтүстікке қарай Леклер (6 000) Бергтен алға жылды, бірақ Фрейтагтың оң жақ қанаты Валмоден басшылығымен кері шегінді. Ортада Колоның бригадасы Хедувилл колоннасынан қорғаушыларды Хоуткеркеден ығыстырды, онда оған Жордан дивизиясымен Хушард қосылды. Хушард Роузбрюгге арқылы Хедувиллге қосылып, содан кейін екі колоннамен бірге Хонсшутке аттануды жоспарлаған, бірақ штаб офицері Эрнуфтың талабымен бұл жоспардан бас тартып, батысқа қарай Герзелеге бет бұрды, Колоны Провенге жіберді. Журдан Герзелеге шабуыл жасады, ол тез алынды, ал осы жетістіктен жігер алған Хушард Изерді кесіп өтіп, Бамбекке басып алды. Фрейтагтың әскері, саны жағынан артық болғанына қарамастан, шабуылға батыл қарсы тұрды және шайқас ұзаққа созылды. Изердің артында Хушард пен Журданға қарсы тұрғандар күні бойы Бамбеккеде, күшті жаңбырдың көмегімен тұрып берді. Француз оқ-дәрілері азайып бара жатқанда, Журдан Хушардқа тоқтау керек пе деп сұрады, штаб бастығы Бертельми: "біз кез келген бағамен жеңіске жетіміз; патрондар жетіспесе, штыктар бар ғой!" деп жауап берді. Ақырында, сағат 18:00-де Бернадот полкі өзенді кесіп өтті, ал гановерліктер Бамбеккеден шегінді. Әскері шаршаған және Хедувилл колоннасы да Ост-Капельде өзенді кесіп өткенін білген Хушард түнде тоқтағысы келді, бірақ өкіл Хенц оған келіспеді, "еркіндік үшін күрескендер ешқашан құлдармен күресуге шаршамайды; сондықтан әскер қозғалысын жалғастыруы керек" деп мәлімдеді. Олар Рекспойдке қарай жылжыды, оны үш батальон мен ат әскері полкімен Журдан басып алды. Сағат 20:00-де Фрейтаг Хондшутке шегінуге бұйрық берді, Бергке қараған Валмоден отрядына оған қосылуға бұйрық берді. Фрейтаг өзінің әскерін Рекспойд арқылы алып барды, қала француздардың бақылауында екенін білмеді, ал колоннаның алдыңғы қатары тікелей француз бекеттеріне шабуыл жасады. Шатасқан қақтығыстан кейін Фрейтаг жараланып, тұтқынға алынды, болашақ Кембридж герцогы да тұтқынға түсті. Соңғысы жас көмекшісі Шарнхорсттың көмегімен тез құтылды, бірақ Фрейтаг француз тұтқынында қалды. Валмоден, қолбасшысы қауіпте болуы мүмкін деп күдіктенген, өзінің колоннасымен Рекспойдке жетіп, қаланы қайта басып алып, Журданның үш батальонын шашыратты және Хушардты да тұтқынға алуға жақын болды. Паника соншалық, француз әскерінің бір бөлігі, соның ішінде Бернадот батальоны, Кассельге дейін қашты. Валмоден бүкіл корпустың басшылығын өз қолына алып, Хондшутке кері шегінді, 7-сі күні таңғы сағат 6-ға дейін жетті. Ол сол жағын Лейзель ауылына, ортасын қала маңына, оң жағын Берг каналына орналастырды. Оның алды жағында қалың қырлар мен суарлар жатты, қалаға тек бір жол – Хондшутке кіретін төбе болды. Бұл қорғаныс позициясы болғанымен, гановерліктерге француз әскерінен басымдық құратын кавалериясын пайдалануға мүмкіндік бермеді. Валмоден Йорктан дереу күштерді сұрады, бірақ Дюнкерк маңындағы далалар суға батқандықтан, әскерді тек Берг арқылы жіберуге болады еді.

Having realised that York's objective was to besiege Dunkirk, Houchard saw his opportunity to drive a wedge between the Anglo Hanoverians and the Austrians. However he had no intention of massing troops to strike a decisive blow, Houchard merely planned to use the concentrated forces at Cassel to demonstrate against York and draw him away from Dunkirk. At the beginning of September Houchard learned of the execution of Custine in Paris, which sent him into a spiral of dejection and allowed the Representatives virtually a free hand. On the 5th reinforcements from the Rhine raised his forces at Cassel to 45,800 men. On the same day Freytag, fearful of the French build up to his front, sent two detachments to seize Arneke, which was duly stormed, though a British colonel was taken prisoner. Houchard was probably aware that an enveloping attack against York's communications would be the most effective strategy, but under pressure from the Representatives, it was resolved instead to launch a direct attack on Freytag's thin line, spread out in detachments south of Dunkirk. On 6 September Houchard's forces were poised in eight commands. On the right Dumesny (9,000 men) was at Bailleul. To his North West lay Vandamme (4,500), while Hédouville (7,400) lay at Steenvoorde. Next was Jourdan's corps of 13,000 at the Cassel Camp. Slightly north of there on Cassel hill stood Landrin (6,000). Considerably further to the north Bergues was held by Leclaire with 6,000 men, and finally the Dunkirk garrison were to commit 6,000 in support. In total Houchard utilised some 51,000 men against York's 35,000 across an 18 mile front. At daybreak on the 6th, 30,000 republicans erupted from these positions. Hédouville drove the defenders from Poperinge, while on his right Vandamme advanced with little resistance to Proven. They then took Rousbrugge, crossed the Yser and halted at Oost Capel. On the left flank Landrin came up against severe resistance at Wormhoute. Further still to the left Leclaire (6,000) advanced from Bergues but was forced back by Freytag's right wing under Wallmoden. In the centre Colaud's brigade from Hédouville's column drove the defenders from Houtkerque, where he was soon joined by Houchard with Jourdan's Division. Houchard had planned to join Hédouville via Rousebrugge then march with both columns on Hondschoote, however on the insistence of his staff officer Ernouf he abandoned this plan and instead turned West for Herzeele, sending Colaud to Proven. Jourdan led the assault on Herzeele, which was quickly taken, and, encouraged by this success, Houchard then advance to cross the Yser and capture Bambecque. Freytag's men withstood the assault bravely despite being vastly outnumbered and the fighting became very protracted, those facing Houchard and Jourdan behind the Yser held out at Bambecque all day, helped by a violent rainstorm. As French ammunition began to run low Jourdan wrote to Houchard to ask if they should halt, to which the Chief of Staff Berthelmy responded "we must conquer at any price; failing cartridges, are there not bayonets?". Eventually at 6.00pm Bernadotte's regiment managed to ford the river and the Hanoverians withdrew from Bambecque. With his men exhausted and knowing Hédouville's column had also crossed the river at Oost Capel Houchard wished to halt for the night, but Representative Hentz overruled him, announcing "Free men were never too tired to fight the slaves of tyrants; therefore the army should continue its movement". On they pushed to Rexpoede, which was seized by Jourdan with three battalions and a regiment of cavalry. At 8.00pm Freytag ordered a retreat to Hondschoote, sending orders for Wallmoden's command facing Bergues to join him there. Freytag led his men along the route via Rexpoede, unaware that the town had already fallen to the French, and the head of the column ran straight into the French outposts. After a confused scuffle Freytag was wounded and captured, together with the future Duke of Cambridge. The latter soon escaped, thanks to the help of his young Aide de Camp Scharnhorst, but Freytag remained a prisoner in French hands until Walmoden, who had suspected his commander could be in danger, arrived with his column at Rexpoede and retook the town, scattering Jourdan's three battalions and almost capturing Houchard in turn. The panic was so severe that some of the French, including Bernadotte's battalion, ran all the way back to Cassel. Walmoden then took command of the whole corps and fell back to Hondschoote, arriving there by 6.00 am on the 7th. He stationed his left on the village of Leysele, his centre in front of the town, and his right on the Bergues canal. His front was covered by a mass of hedges and ditches, the only passage was over a dyke leading into the town of Hondschoote, however despite being a great defensive position it denied the Hanoverians the use of their cavalry, in which they greatly outclassed the French. Walmoden urgently requested reinforcements from York, but due to the flooding of the fields around Dunkirk the only way troops could be sent was via Bergues.

8 қыркүйектегі шабуыл

Келесі күні Хоушар шабуылды қайта жаңартуға тырысты, бірақ қатты шайқастан кейін Жордан әскерлері шашырап, рухы құлдырады, сондықтан оның күштері қайта ұйымдастырылып, қайта жабдықтау үшін Изердің оң жағалауына қайтарылды. Дегенмен, сол жағында Леклер Бергтен тағы бір рет ілгері жылды және Ост-Капельден ілгерілеген Хедувилл колоннасымен кездесті. Түн құлпыра бастағанда олардың басшылықтары Рексподе мен Мезон Бланш қалаларында орналасты. Олардан кейін Ландрин Вормхудтқа, Хоушардың Херзеледегі басшылығының батысына орналасты. Солтүстікте Вандамме өзінің 4400 адамымен Провенді тастап, Русбрюгге және Ост-Капель арқылы Хондсхутқа қарай жылды, бірақ Вальмоден оны Киллемге қарай кері шегіндірді. 8 қыркүйектегі жағдай мынадай болды: Вальмоден 13 000 адамымен Хондсхутта орналасты, ал оған Вандамме, Леклер және Хедувиллдің үш жаңа колоннасы, барлығы 17 800 адам қарсы тұрды. Олардың артында Жордан мен Хоушар колонналарының шаршаған қалдықтары, шамамен 13 000 адам, сондай-ақ Ландриннің 6 000 жаңа әскері жатты. Ал одан әрі, Бейльёльде Дюменнің 9 000 адамы орналасты. Осылайша Хоушардың басшылығы қайтадан кең майданға жайылып кетті. Хоушар Хондсхутқа үш бағыттан шабуыл жасауға шешім қабылдады. Француздардың сол жағында Леклер колоннасы канал мен су тасқыны бойымен Масон Бланш бағытынан Хондсхутқа шабуылдауға тиіс болды. Орталықта Хоушар жеке басты шабуылға жетекшілік етті, Жордан дивизиясымен Рексподеден, сол жағынан Вандамме Киллемнен және оң жағынан Хедувилл басшылығынан бөлінген Колоның бригадасымен, барлығы 20 батальоннан тұратын колонна артиллериямен қамтамасыз етілді. Хедувиллге солтүстік-батысқа қарай Бергке жылжу және содан кейін шығысқа бұрылып Хондсхут шайқасына қосылу бұйрық берілді. Ландрин колоннасы Йорк герцогін ұстап тұруға көмектесу үшін Дюнкеркке жіберілді. Осылайша, Хоушар өзінің 43 000 адамының ішінде Вальмоденге шабуыл үшін шамамен 22 000-ын ғана пайдаланды, ал тағы 12 000-ы Дюнкеркке жіберілді, ал Дюменнің 9 000 адамы Ипрге қарап, шайқас ошағынан алыс қалды. Оның күштерін осылай шашырату Хоушардың қолбасшы ретіндегі кемшіліктерін көрсетті. Егер ол Лейзельдегі гановерліктердің сол жағына қарсы шабуыл жасағанда, орталыққа негізгі күшін салмай, Вальмоден өзінің шегіну жолын қорғау үшін міндетті түрде кері шегінуге мәжбүр болар еді. Дегенмен, тактика республикашылардың жағында болды, Хондсхут алдындағы қиын жер француздық шабуылшыларды пайдалануға өте қолайлы болды, Жордан мен Вандамме әскерлері саңылаулардан тұрақты атып, гановерліктерге тиімді жауап беруге мүмкіндік бермеді. Бірақ төрт сағатқа созылған қажырлы шайқастан кейін, екі жақ әскерлері соншалықтай жақын келгендіктен, олардың арасында пышақпен шабуылдай алатын қашықтық болды, орталықтағы француздар алға жылжи алмады және баяу кері шегінуге мәжбүр болды. Орталықтың шайқасынан Хоушар оң жақтағы Колоның бригадасын алып келу үшін атқа мініп, Жорданға шабуылды естігенде қайтадан шабуыл жасауға бұйрық берді. Француздық қатарлар күйреген кезде Жордан өзінің соңғы резервтік батальонын алға жылжытып, оны шабуылға бастау үшін тірек ретінде пайдалануға үміттенді. Жордан кеудесінен жеңіл жарақат алды, бірақ ақыры Хоушардың сигналы естіліп, шабуыл басталды. Оң жақта Хоушар 17-ші кавалерияның алдында шабуыл жасады. Олардың үштен бірін жоғалтып, сол жағы Хедувиллден қауіпті күйде болды және оқ-дәрілері азайып бара жатқандықтан, гановерліктер ақыры қаладан шығып кетті. Өте қиын жағдайларға қарсы күресіп, ауыр шығынға ұшыраған Вальмоден екі ретсіз колоннамен Фурнеске кері шегінді, оларды гессендік батальон мен кавалериясы қорғады, бұл француздық қууды болдырмады.

The next day Houchard attempted to renew the assault, but Jourdan's troops in particular were scattered and demoralised after the hard fighting, so his forces were pulled back to the south bank of the Yser to reorganize and re supply. However to his left Leclaire advanced once more from Bergues and met with Hédouville's column advancing from Oost Capel. As night fell their commands lay at Rexpoede and Maison Blanche respectively. Behind them Landrin was at Wormhoudt, west of Houchard's own command at Herzeele. Further north Vandamme with his 4,400 men left Proven and advanced on Hondschoote via Rousbrugge and Oost Capel, only to be driven back to towards Killem by Wallmoden. As 8 September dawned the situation lay as: Walmoden was at Hondschoote with 13,000 men, faced by the three largely fresh columns of Vandamme, Leclaire and Hédouville, 17,800 in total. Behind them lay the spent remnants of Jourdan and Houchard's columns, some 13,000 strong, together with 6,000 fresh troops of Landrin. Further away at Bailleul lay 9,000 men under Dumesny. Thus Houchard's command was again spread out over a wide front. Houchard decided to launch a three pronged assault on Hondschoote. On the French left Leclaire's column was to attack Hondschoote from the direction of Maison Blanche along the canal and the inundation. In the centre Houchard personally led the main attack with Jourdan's Division from Rexpoede flanked on its left by Vandamme from Killem and on the right Colaud's brigade detached from Hédouville's command, in total a column of 20 battalions directly along the dyke covered by artillery. Hédouville was directed to move north west to Bergues then turn eastward to join the battle at Hondschoote. Landrin's column was sent to Dunkirk to help pin down the Duke of York. So, of his entire 43,000 men Houchard only utilised some 22,000 for the attack on Walmoden, while another 12,000 were sent to Dunkirk, and Dumesny's 9,000 men were left facing Ypres, far from the seat of action. This scattering of his forces was a mistake that displayed Houchard's shortcomings as a commander, had he instead concentrated his attack against the Hanoverian left at Leysele rather than placed his main weight in the centre then Walmoden would inevitably have been forced to withdraw to protect his line of retreat. Nevertheless, tactics were on the side of the Republicans, the broken ground before Hondschoote was perfectly suited to the French use of loose skirmishers, Jourdan and Vandamme's men kept up a constant fire from the protection of the hedges which the Hanoverians had little answer to. After four hours of determined combat however, with the fighting at such close range the opposing troops were within stabbing distance the French in the centre were making no headway and were slowly being forced back. With the centre wavering Houchard rode out to bring up Colaud's brigade on the right, ordering Jourdan to attack again when he heard the charge sounded. As the French line began crumbling Jourdan brought forward his one remaining reserve battalion, hoping to use it as an anchor to lead an attack. Jourdan was slightly wounded in the chest, but at last Houchard's signal was heard and the attack went forwards. On the right Houchard led the charge at the head of the 17th Cavalry. Having lost a third of their number, with their left seriously threatened by Hedouville and ammunition running short the Hanoverians were finally forced out of the town. Having fought against incredible odds and endured heavy losses Walmoden withdrew in two disordered columns to Furnes, covered by a Hessian battalion and his cavalry which prevented any French pursuit.

Достасқандардың шегінуі

Сол қанатының ашық қалғаны туралы хабар келгенде Йорк герцогы ауыр жүктерін Фурне қаласына қайтарып алуға бұйрық берді, ал Соғыс кеңесінде Дюнкерк қоршауын көтеру туралы шешім қабылданды. Сухам каналды көлік үшін қолдануға жарамсыз еткендіктен, ауыр қоршау артиллериясы тастап кетілуге тиіс болды. 8-і тамыздың түн ортасында Йорк корпусы Фурне (қазіргі Фландриядағы Верн, Бельгия) қаласына шегіне бастады, ал ертесіне Уолмоден әскерлеріне қосылды. Хошар қуып жете қоймағандықтан, Йорк француздардың кедергісіз командасын эвакуациялай алды. Мұның бір себебі – француздар шайқас аяқталған кезде толығымен жаңылысқан, алайда Бергке бағытында барлау жүргізген және шайқасқа қатыспаған Гедювиль әскерлері қолда бар еді. Гедювильді қуып жетуге жіберді, бірақ ол бұзылған көпірге жеткенде тоқтады. Вандаммеге үш кавалериялық полк берілді, олар батпақты жерден өтіп Йоркті қуып жетеді, кейбір жүктер қолға түсті, бірақ басқа ештеңе емес. Уолмоден соңғы күндері 9 мың жаяу әскерінен 2331 офицер мен сарбазды жоғалтты, оның ішінде тұтқынға алынып, кейіннен жараларынан қайтыс болған гессен генерал Кохенхаузен де болды. Жомини француздардың да сондай зейінге келгенін болжайды, бірақ куәгер Гей де Вернон олардың жоғалтуын 1800 шамасында бағалайды. Хонсхутте 30 мың француз 14 500 гессен және ганноверлік сарбаздарды жеңіп, 6 ту және (кейінгі шегіну салдарынан) Йорк герцогының 32 реквизицияланған теңіздік қоршау пушкаларын жаулап алды. Алайда, жеңіске жеткеніне қарамастан, Хошар өкілдер тарапынан жағымсыз қабылданды. Олар оның тартыншақтығына куә болды, сондай-ақ ол шаршаған және ұйымдаспаған әскерлерін Йорк тәртіпті артқы күзетіне шабуылдаудан бас тартты, тікелей өкілге «мен әскери адам емеспін» деді. Бұл оның Йоркті қуып жете алмауына және Хошардың кейіннен қорқынышпен айыпталып, сотталып, гильотинаға тартылуына себеп болды.

Бағалау

Альфред Берн Дюнкерк пен Хондсхутты қоршауды бағалауға бірнеше бет арнайды, соның ішінде Йорктің баяндамасын, онда ол Фрейтагты кінәлі деп есептегенін көрсетеді. Йорк Фрейтаг туралы былай деп жазады: «6 қыркүйекте, фельдмаршал корпусына жасалған алғашқы шабуыл күні, ол дұшпанның сол жақтан күшпен өткенін, бірнеше рет ескертілгеніне қарамастан мойындағысы келмеді. Тек кешкі сағат алтыда ғана ол екі колоннамен шегінуге келісті. Бірақ артиллерия мен жүкті дұшпаннан ең алыс орналасқан генерал граф Валмоденнің колоннасымен бірге жіберудің орнына, ол оларды өз колоннасының артынан алып жүруді жөн көрді». Берн англо-гановерлік күштердің әрекеттеріне қатысты Фортескьюдің бірнеше мәселе бойынша қорытындысын сынға алып, Фортескью тарихын жазғанда Йорктің хат алмасуына қол жеткізе алмағанын атап өтеді. Ол әсіресе Фортескьюдің Фрейтагтың бастапқыда Хондсхутте орналасуы керек деген пікірін сынап, Хондсхут майданы тым тар, Фурнеске тым жақын, позицияның тереңдігі жеткіліксіз, ол Йоркпен байланысты үзуге әкелген болар еді, сондай-ақ жер конницаға қолайсыз болғандығын айтады. «Менің ойымша, Фрейтаг ең қолайлы позицияны таңдады; оның қатесі – ол қоршаудағы армияны қорғау, яғни мақсатты сақтау қағидасын ұмытып кетті, герцогтың нақты және дұрыс түзетуіне дейін».