Кіріспе

Ағаш қызылшасы тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі жеміс ағашы Oxalis pes caprae (Африка ағаш қызылшасы, Бермудский қызылшасы, Бермудский қызылшасы, Buttercup oxalis, Cape қызылшасы, English weed, goat's foot, sourgrass, soursob or soursop; ; hommayda(حميضة)) - ағаш қызылшасы тұқымдасына жататын сары түсті гүлді өсімдіктер. Oxalis cernua - бұл түрдің синонимі. Өсімдіктің кейбір кең таралған атаулары оның тіндеріндегі оксаль қышқылының әсерінен оның қышқыл дәмін білдіреді. Оңтүстік Африканың жергiлiктi мекенi болған бұл өсiмдiк жер астындағы шамдар арқылы таралатыны үшiн әлемнiң әртүрлi жерлерiнде зиянкес өсiмдiкке айналды.

Атауы

Oxalis pes caprae жиі оның орташа қышқыл дәмінен байланысты жалпы атауы sourgrass деп аталады. Бұл қышқылдық оксаль қышқылының ерекше жоғары мөлшерінен пайда болады. Pes caprae деген атау "қаздың аяғы" дегенді білдіреді, мүмкін жапырақтың пішініне сілтеме жасау.

Сипаттама

Oxalis pes caprae гүлінің актиноморфты, каликсінде бес еркін немесе сәл біріктірілген сепальдер, бес біріктірілген жапырақшалардан тұратын симпатиялы королла, екі қатарда он еркін тұқымнан тұратын андроэций және аралас пистиль бар. Оңтүстік Африкадағы жергілікті популяциялар гетеростилдік, ұзын пішінді өсімдіктердің гүлдері екі қатардағы тұқымнан жоғары орналасқан, орта пішінді өсімдіктер тұқымның екі қатары арасында және қысқа пішінді өсімдіктер тұқымның екі қатарынан төмен орналасқан. Жергілікті емес аймақта өсімдіктер көбінесе вегетациялық жолмен көбейеді және көптеген популяциялардың ұзындығы бір ғана стильге ие және өсімдіктер ешқашан тұқым шығармайды. Африкалық оксалис түрлерінің көпшілігі сияқты, ол жер астындағы кездейсоқ таралымдарды шығарады. Бұл өсімдіктер арасында ерекшеленетін ботаникалық тұрғыдан алғанда, шынайы балдырлар түрінде болады. Шын мәнінде, Oxalis pes caprae шағын бұршақтарды мол береді, ал басқа африкалық түрлердің көбісі аз, үлкен бұршақтарды шығарады.

Қолданылуы

Бұл өсімдіктің дәмін татып, аз мөлшерде адам мен малға зиян келтірмейді. Оңтүстік Африкада бұл су гүлдері джиебредие ("су гүлдері пісірілген тағам") сияқты тағамдардың дәстүрлі құрамдас бөлігі болып табылады. Өсімдік оксаль қышқылының көзі ретінде, тамақ ретінде және халық медицинасында әртүрлі жолдармен қолданылған. Шикі бұршақтарды лента құрттарымен және басқа құрттармен күресу үшін қолданған. Өсімдікті диуретик ретінде, мүмкін қауіпті түрде, келесі бөлімдегі байқаулар негізінде қолданған. Жер астындағы жапсарлас жүгірушілер, әдетте, ет тәрізді, оларды шикі немесе қайнатылған күйінде жеп, сүтпен бірге жеген. Алтын жапырақшаларынан сары бояу шығарады.

Инвазивті түрлер

Оңтүстік Африканың жергілікті тұрғыны Oxalis pes caprae инвазивті түр және әлемнің көптеген басқа жерлерінде, соның ішінде АҚШ-та (әсіресе Калифорния жағалауында), Еуропада, Таяу Шығыста және Австралияда зиянды арамшөп.

Бақылау

Бұл өсімдік жер аумағына таралғаннан кейін оны механикалық әдістермен жою өте қиын деп танылады. Арамшөп негізінен жер астындағы балауыздар арқылы таралады, сондықтан оны жою өте қиын, өйткені өсімдікті түбірлерімен бірге алып тастау, кейбір балауыздарды қалдыруы мүмкін. Өсімдік өскен топырақ әдетте көптеген кішкентай бұршақтармен ластанған. Kluge & Claassens (1990) O. pes caprae өскіндерімен қоректенетін Klugeana philoxalis пайдалану арқылы әлеуетті биобақылау агенті туралы хабарлады. O. pes caprae сонымен қатар шүберектің де қожайын болып табылады, бірақ бұл бақылау агенті ретінде маңызды екені анық емес. Екі зерттеуде екі түрлі іріктелмеген, тұтынушылық деңгейдегі гербицидтерді қолдану арқылы сәтті бақылау туралы хабарланған. 2016 жылдың наурыз айының соңында аз концентрациядағы Имазапир Сан-Франциско аймағында O. pes caprae гүлдерінің қайта өсіп шығуын толығымен болдырмаған сияқты. Ол былай деп хабарлайды: "Бермудалық майлы гүлді бақылаудың қиындығы кейбір адамдарды оны бақылаудың мүмкін еместігіне әкелді. Гербицидтерді қолдану далада және орманды жерлерде мекендеуді қалпына келтіруде де тиімді болуы мүмкін". Глифосат Жерорта теңізі аралында сәтті қолданылды. Олар былай деп хабарлайды: "Глифосат қолдануы - бұл жалғыз тиімді бақылау әдісі, бұл O. pes caprae жабынының айтарлықтай төмендеуіне, сондай-ақ жергілікті түрлердің жабыны мен байлығының қалпына келуіне әкеледі. Басқа бақылау әдістерінің әсері елеусіз болды".

Қауіптер

Oxalis pes caprae өсімдігінің жапырақтары немесе тамырлары әлемнің кейбір бөліктерінде азық-түлік ретінде қолданылады, бірақ өсімдіктегі кальций оксалатының жоғары деңгейі кейбір қауіптерді тудыруы мүмкін. Мұндай қауіптерді алдымен өсімдік бөліктерін қайнату арқылы азайтуға болады. Оксаль қышқылының көп мөлшерде улылығы, мысалы, оңтүстік Австралияда, мысалы, Оксалис пес капрейдің өте көп мөлшерде және жоғары тығыздықта инвазивті түрде өсетін аймақтарда алаңдаушылық тудырады. Түрлі көздер Oxalis ішке сіңіруі кальций оксалаты бүйрек тастарын тудырады деп болжайды, бірақ клиникалық тәжірибе мен физиологиялық факторлар Oxalis- ті қабылдау адамның бүйрек тастарына бейімделуіне әсер етпейтінін көрсетеді. Осыған байланысты, кейбір австралиялықтардың ошақтардың малға төнген қауіптері туралы мәліметтері бұл қауіпті жоққа шығарады. Алайда, салыстырмалы түрде бейқам болғанына қарамастан, ол жайылымдарда басымдыққа ие болды, кейде Оңтүстік Африкадан тыс жерлерде де болады, Oxalis pes caprae, әрине, қордың күрт жоғалуына әкелуі мүмкін. Мысалы, аш мал, мысалы, қырқылып шыққан қойлар, Oxalis pes caprae өсімдіктерінің көктеп өскен жерінде жайылуға жіберілгенде, олар өсімдікті жеп, өлімге ұшырауы мүмкін, кем дегенде Оңтүстік Австралияда. Мұндай мал өлімі оксалат тастары бар немесе жоқ болуымен логикалық байланысы аз. Біріншіден, қойлардың өлімі үлкен мөлшерде бүйрек тастары өскеннен емес, өте тез болады. Өсімдіктің қоректік екендігі анықталды, бірақ жақсы жем болу үшін өте қышқыл, көбінесе жайылым малға тиіспей қалды. Егер малдың саны көп болса, онда бірнеше апта ішінде өлімге әкеледі, оның белгілері созылмалы оксалаттан улануды, соның ішінде тетанияны немесе бүйрекке үлкен зақым келген кенеттен өлімді білдіреді. Рафидтердің бүйрекке әсері қазірдің өзінде зерттелді. Оксалистің малға улануы Оңтүстік Африка жайылымдарында етене қауіпті емес, егер бұл жағдай айрықша жағдайда артық жайылыммен қамтамасыз етілмесе.