Анна Комнина: Византия тарихшысы және «Алексиада» авторы

Кіріспе

Византиялық тарихшы (1083–1153)

Анна Комнене (; 1 желтоқсан 1083 – 1153), көбінесе Анна Комнена деп латыншаланған, Византиялық грек принцессасы және тарихшы. Ол әкесі Византия императоры I Алексий Комненнің билігі туралы баяндайтын «Алексиада» атты еңбектің авторы. Оның еңбегі 11 ғасырдың соңы мен 12 ғасырдың басындағы Византия тарихының, сондай-ақ алғашқы крест жорықтарының ең маңызды бастапқы көзі болып табылады. «Алексиада» авторы ретінде танымал болғанымен, Анна сол заманғы саясатта маңызды рөл атқарды және күйеуі Никефордың пайдасына өзінің ағасы II Иоанн Комненді императорлық тақтан құлатуға тырысты. Анна туғаннан кейін Константин Дукасқа құда болып, оның анасының үйінде өсті. Ол «грек әдебиеті мен тарихы, философия, теология, математика және медицина» салаларын жақсы меңгерді. Никефор 1136 жылға дейін қайтыс болғанға дейін олардың бірнеше баласы болды. 1118 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Анна мен анасы II Иоанн Комненді билікке басып алуға тырысты. Оның күйеуі оларға көмектесуден бас тартты, және билікті басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды.

Жас шағы мен отбасы

Анна 1083 жылғы 1 желтоқсанда Алексий I Комнен мен Ирена Дукаина отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Алексий I Комнен 1081 жылы император болды, бұрынғы Византия императоры Никефор Ботанейатты тақтан ығыстырғаннан кейін. Анна Константинополь император сарайының Порфира палатасында дүниеге келді, осылайша ол порфирогенита атанды, бұл оның императорлық мәртебесін көрсетеді. Ол «Алексиада» еңбегінде өзінің «күлгін түсте туғанын» айта келіп, осы мәртебесін атап өтті. «Алексиада» бойынша, анасы Аннадан әкесі соғыстан оралғанша тууын күтуін өтінді. Анна әкесі үйге келгенге дейін оған бағынып күтті. Анна мен оның інісі Иоанн II Комнен дүниеге келгенге дейін, шамамен 1088-1092 жылдар аралығында, олар империяның мұрагерлері болды. Әртүрлі ғалымдар бұл одақтың саяси мақсатта жасалғанын, әкесінің таққа таласу арқылы заңдылығын нығайтуға бағытталғанын айтады. 1090 жылдардың басында Константиннің анасы Мария Алания Аннаны өз үйінде тәрбиеледі. Византияда қарындас күйеу баласын тәрбиелеу жиі кездесетін жағдай еді. 1094 жылы Мария Алания Алексий I Комненді құлатуға қатысқандығы айыпталды. Аннаның білім алуға деген көзқарасы оның өсиетінен көрінеді, онда ол ата-анасына білім алуға мүмкіндік бергені үшін алғыс айтады. Бұл өсиет оның замандасы Георгий Торникстің Аннаға арнаған сөзінен өзгеше. Ол өз сөзінде Аннаның ата-анасының наразылығына қарамастан, «Одиссея» сияқты ежелгі поэзияны жасырын оқуға мәжбүр болғанын айтты, себебі ата-анасы политеизм мен басқа да «қауіпті ерліктермен» айналысатын шығармаларды жақтырмады, олар ерлер үшін «қауіпті», ал әйелдер үшін «әлсіз» деп есептелді. Торникс Аннаның «жанның әлсіздігін жеңгенін» және «ата-анасының көзіне түспеу үшін» поэзияны зерттегенін айтты. Анна тек зияткерлік қабілеттерімен ғана емес, іс жүзінде де өте қабілетті екенін көрсетті. Әкесі оған Константинопольде үлкен аурухана мен жетімдер үйін басқаруды тапсырды. Аурухананың 10 мың науқас пен жетім балаға арналған төсек-орындарға ие болғаны айтылады. Анна ауруханада, сондай-ақ басқа ауруханалар мен жетімдер үйлерінде медицина сабақтарын берді. Ол подагра (сырқап ауруы) бойынша сарапшы саналды. Анна әкесінің соңғы ауруы кезінде оған күтім жасады.

Anna was born on 1 December 1083 to Alexios I Komnenos and Irene Doukaina. Her father, Alexios I Komnenos, became emperor in 1081, after usurping the previous Byzantine Emperor, Nikephoros Botaneiates. Anna was born in the Porphyra Chamber of the imperial palace in Constantinople, making her a porphyrogenita, which underscored her imperial status. She noted this status in the Alexiad, stating that she was "born and bred in the purple." According to Anna's description in the Alexiad, her mother asked Anna to wait to be born until her father returned from war. Obediently, Anna waited until her father came home. The two were the heirs to the empire until sometime between c.1088 and 1092, after the birth of Anna's brother, John II Komnenos. Various scholars point out that the betrothal was probably a political match intended to establish the legitimacy of Anna's father, who had usurped the previous emperor. Starting around 1090, Constantine's mother – Maria of Alania – raised Anna in her home. It was common in Byzantium for mothers in law to raise daughters in law. In 1094, Maria of Alania was implicated in an attempt to overthrow Alexios I Komnenos. Anna's conception of her education is shown in her testament, which credited her parents for allowing her to obtain an education. This testament is in contrast to a funeral oration about Anna given by her contemporary, Georgios Tornikes. In his oration he said that she had to read ancient poetry, such as the Odyssey, in secret because her parents disapproved of its dealing with polytheism and other "dangerous exploits," which were considered "dangerous" for men and "excessively insidious" for women. Tornikes went on to say that Anna "braced the weakness of her soul" and studied the poetry "taking care not to be detected by her parents." Anna proved to be capable not only on an intellectual level but also in practical matters. Her father placed her in charge of a large hospital and orphanage that he built for her to administer in Constantinople. The hospital was said to hold beds for 10,000 patients and orphans. Anna taught medicine at the hospital, as well as at other hospitals and orphanages. She was considered an expert on gout. Anna treated her father during his final illness.

Неке

1097 жылы Аннаның ата-анасы оны Цезарь Никефор Бриеннийге үйлендірді. Екеуі зиялы жұп болды, ал Никефор Бриенний Аннаның ғылыми қызығушылықтарына төзімділік танытып, оны түрлі ғылыми айналымдарға қатысуға мүмкіндік берді, мүмкін, тіпті ынталандырды да. Олардың алты баласы болды: Эйрен, Мария, Алексий, Иоанн, Андроник және Константин. Ересекке жеткені тек Эйрен, Иоанн және Алексий ғана. 1112 жыл шамасында Алексий ревматизмге шалдығып, қимылдай алмады. Сондықтан ол азаматтық басқаруды әйелі Иренеге тапсырды, ал ол өз кезегінде басқаруды Бриеннийге жүктеді. Хониаттың айтуынша, император Алексий өлім төсегінде жатқанда Иоанн келіп, «қайғырып» құшақтасқан сәтте әкесінен «сырын» патшалық сақинасын алып кетті. Анна әкесі ауырған кезде күйеуінің игілігі үшін жұмыс істеді. 1118 жылы Алексий I Комнен қайтыс болды. Агия Софияда бір дін қызметкері Иоаннды император деп жариялады. Дион Смайттың сөзіне қарағанда, Анна «өз мұрагерлік құқығына ие болғанын сезінгендіктен, алданғанын» ойлады. Шындығында, Анна Комненаның «Алексиада» еңбегінде, оған туған кезде «тақ және императорлық диадема» сыйға тартылған. Влада Станковичтің пікірінше, Аннаның «Алексиадада» оқиғаларды бейнелеудегі «басты мақсаты» – «таққа өзінің құқығын» көрсету және «Іоанн бауырынан жоғары тұруын» дәлелдеу болды. Осы сенімге орай, Сьюзан С. Джарратт және тағы басқалар Аннаның Алексийдің қорымдағы қастандыққа «күдіксіз» қатысқандығын жазды. Барбара Хиллдің айтуынша, Анна Иоаннды тақтан түсіру үшін әскери күштер құруға тырысты. Хониаттың мәлімдемесіне сәйкес, Аннаның ағасын өлтіру жоспары «амбиция мен кек қайтару» ниетімен туған. Аннаның қолжетімді ортағасырлық деректердің көпшілігіндегі рөлі шағын – тек Хониат оны бүлікші ретінде бейнелейді. Қастандықтар ашылып, Анна өз иеліктерінен айырылды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол анасы құрған Кехаритомен монастыріне кірді және өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды.

Тарихшы және зиялы

Монастырдың усақ-шуағы жоқ жерінде Анна философия мен тарихты оқуға өмірін арнады. Ол зиялылардың құрметті жиындарын ұйымдастырды, оның ішінде Аристотельді зерттеуге арналған жиналыстар да болды. Аннаның зеректігі мен білімінің молдығы оның аз ғана шығармаларында көрінеді. Басқа нәрселермен қатар, ол философия, әдебиет, грамматика, теология, астрономия және медицина білімдерін меңгерген. Ең танымал еңбегі – "Алексиаданы" жазғанда, шағын қателіктерге қарағанда, ол Гомер мен Киелі кітаптан жадынан цитата келтірген болуы мүмкін. Оның замандастары, мысалы, Ефес митрополиті Георгий Торникес, Аннаны "әлемдік және рухани даналықтың ең жоғары шыңына жеткен" тұлға деп есептеген.

Алексиада

Анна Алексиаданы 1140 немесе 1150 жылдары жазды. 1137 жылы қайтыс болғанға дейін оның күйеуі Никефор Бренний Кіші, Алексий I билік құрғанға дейінгі және оның тұсындағы оқиғаларды жазатын тарихты дайындап жүрген. Ғалымдар Аннаның императорлық мұрағатты пайдаланғанын, яғни ресми құжаттарға қол жеткізгенін атап көрсетеді. Алексиадада Анна Алексий I мен Батыс арасындағы саяси қатынастар мен соғыстар туралы мәлімет берді. Ол қару-жарақ, тактика және шайқастарды ерекше сипаттады. Ол бала кезінде болған оқиғалар туралы жазғанын, сондықтан бұл куәгерлік емес екені айтылады. Оның бейтараптығына әкесін мақтау және оның ізбасарларын сынау ниеті кедергі келтіреді. Оның жақтастығына қарамастан, Бірінші крест жорығы туралы оның баяндамасы тарих үшін құнды, өйткені ол қол жетімді жалғыз византиялық куәгерлік. Анна Византия элитасының маңызды тұлғаларынан ақпарат жинауға мүмкіндік алды; оның күйеуі Никефор Бренний 1097 жылы Маунди бейсенбіде Константинопольдің сыртында крест жорылының басшысы Годфри Буйонмен шайқасты; ал оның ағасы Георгий Палеолог 1097 жылғы маусымда Алексий I крестшілермен болашақ стратегияны талқылаған Пелеканонда болды. Осылайша, Алексиада Бірінші крест жорығының оқиғаларын Византия элитасының көзқарасынан көруге мүмкіндік береді. Ол империя арқылы өтетін батыс еуропалық күштердің ауқымы және олардың Константинополь қауіпсіздігіне қауіп төндіруі туралы алаңдаушылықты білдіреді. Анна крестшілерді «кельттер» деп атады, бұл батыс варварларына қатысты ежелгі грек терминологиясын көрсетеді. Алексиада аттикалық грек тілінде жазылған, әдеби стилі Фукидид, Полибий және Ксенофонт үлгісімен жасалған. Осының салдарынан, ол кезеңге тән аттицизмге ұмтылысты көрсетеді, нәтижесінде тіл өте жасанды болады. Питер Франкопан оқиғалардың хронологиясындағы кейбір қателіктер сол оқиғалар туралы дереккөздердің қателігіне немесе жетіспеушілігіне байланысты болуы мүмкін деп санайды. Анна өзі де осы қателіктерді есте сақтау қабілетінің жоғалғанымен және қарттықпен байланыстырды. Бірақ хронологиядағы қателіктерге қарамастан, оның тарихы сол заманғы стандарттарға сай келеді. Сонымен қатар, Алексиада Аннаның әкесінің, анасының және күйеуінің өліміне байланысты сезімдік күйзелісін көрсетеді. Алексиаданың соңында Анна былай деп жазды: «Бірақ тірі жүріп мен мың өлімді бастан өткердім. Дегенмен, мен [Ниобеден] гөрі қайғылымын: менің бақытсыздықтарым қаншалықты үлкен және қорқынышты болса да, мен әлі де тірімін – одан да көп нәрсені бастан кешіру үшін. Осымен тарихымды аяқтаймын, өйткені осы қайғылы оқиғалар туралы жазғанда мен одан да ашуланып кетемін».

Anna wrote the Alexiad in the mid 1140s or 1150s. Before his death in 1137, her husband, Nikephoros Bryennios the Younger, was working on a history, which was supposed to record the events before and during the reign of Alexios I. Beyond just eyewitness accounts from veterans or her male family members, scholars have also noted that Anna used the imperial archives, which allowed her access to official documents. In the Alexiad, Anna provided insight on political relations and wars between Alexios I and the West. She vividly described weaponry, tactics, and battles. It has been noted that she was writing about events that occurred when she was a child, so these are not eye witness accounts. Her neutrality is compromised by the fact that she was writing to praise her father and denigrate his successors. Despite her unabashed partiality, her account of the First Crusade is of great value to history because it is the only Byzantine eyewitness account available. She had the opportunity to gather information from key figures in the Byzantine elite; her husband, Nikephorus Bryennios, had fought in the clash with crusade leader Godfrey of Bouillon outside Constantinople on Maundy Thursday 1097; and her uncle, George Palaeologos, was present at Pelekanon in June 1097 when Alexios I discussed future strategy with the crusaders. Thus, the Alexiad allows the events of the First Crusade to be seen from the Byzantine elite's perspective. It conveys the alarm felt at the scale of the western European forces proceeding through the Empire, and the dangers they might have posed to the safety of Constantinople. Anna referred to the crusaders as "Celts", reflecting old Greek terminology for western barbarians. The Alexiad was written in Attic Greek, and the literary style is fashioned after Thucydides, Polybius, and Xenophon. Consequently, it exhibits a struggle for an Atticism characteristic of the period, whereby the resulting language is highly artificial. Peter Frankopan argues that the lapses in some of the chronology of events can in part be attributed to errors in, or lack of, source material for those events. Anna herself also addressed these lapses, explaining them as a result of memory loss and old age. But regardless of errors in chronology, her history meets the standards of her time. Moreover, the Alexiad sheds light on Anna's emotional turmoil, including her grief over the deaths of her father, mother, and husband, among other things. At the end of the Alexiad, Anna wrote "But living I died a thousand deaths Yet I am more grief stricken than [Niobe]: after my misfortunes, great and terrible as they are, I am still alive – to experience yet more Let this be the end of my history, then, lest as I write of these sad events I become even more resentful."

Танымал мәдениетте

Анна Комненэ сэр Уолтер Скотттың 1832 жылғы «Граф Роберт Париждік» романында екінші рөлде ойнайды. Ол Трейси Барретттің 1999 жылғы жастарға арналған «Бизантияның Аннасы» романының басты кейіпкері. Ол 1935 жылы жазылған поляк романисі Зофия Косак-Щуцканың «Крестшілер» трилогиясының бірінші томында маңызды рөлде көрінеді. Гарри Тюртлдоуфтың «Видессос» романдары циклында (1987–2005) Алиппия Гавра кейіпкері Анна Комнененің көркемделіп суреттелген нұсқасы болып табылады. 1991 жылы шыққан «Аз, Анна Комнина» романын болгар жазушысы және тарихшысы Вера Мутафчиева жазған. Джулия Криставаның 2004 жылғы «Бизантиядағы кісі өлтіру» детективінің оқиғасында Анна Комненэ – қылмыскердің өткенге қатысты ғылыми және махаббат фантазиясының нысаны. Роман Анна Комнененің өмірі, еңбектері және тарихи контексі туралы мол мәліметтерді қамтиды. Анна «Medieval II: Total War» (2006) ойынында Анна Комненус деген атпен византиялық ханшайым ретінде пайда болады. 2008 жылы албан жазушысы Бен Блушидің «Аралда өмір сүру» романында одан әңгіме өрбітеді. Ол Нан Хоторнның 1101 жылғы крест жорығы туралы «Сүйікті қажы» (2011) романындағы екінші дәрежелі кейіпкер. «Nations» (2013) стратегиялық ойынында Анна Комненэ ортағасырлық дәуірдегі кеңесші рөлінде бейнеленеді. Анна Комненэ – 佐藤二葉 жазған 2021 жылғы «Анна Комнена» (アンナ・コムネナ) тарихи мангасының басты кейіпкері.

Негізгі дереккөздер

Анна Комнена (2001). Доуэс, Элизабет А., ред. "Алексиада". Интернеттегі ортағасырлық дереккөздер. Фордэм университеті. 2020 жылдың 19 қарашасында қарастырылды. (Алексиада, Викиресурс)
Анна Комнене, "Алексиада", Е. Р. А. Сеутер аударған, ред. Питер Франкопан, (Нью-Йорк: Пингвин, 2009)
Георгиос Торникес, "Анна Комненаның қабіріне арналған жарияланбаған сөз", Роберт Браунингтің ағылшын тіліне аудармасы, "Аристотельдің өзгеруі: ежелгі түсіндірушілер мен олардың ықпалы", ред. Р. Сорабжи (Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы, 1990)

Екіншілік көздер

Далвен, Рей (1972). Анна Комнена. Нью-Йорк: Twayne Publishers, Inc.
Ханавалт, Эмили Альбу (1982). "Анна Комненэ". Стрейер, Джозеф Р., ред. Орта ғасырлар сөздігі. 1. Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары. 303–304 беттер. Линда Гарланд және Стивен Рапп, "Мария 'Алания': Екі әлем арасындағы әйел және император", Византиялық әйелдер: тәжірибелердің алуан түрлері, ред. Линда Гарланд, (Нью-Гэмпшир: Ashgate, 2006). Лармор, Дэвид (2004). Марголис, Надя; Уилсон, Катерина М., ред. "Комнен, Анна". Орта ғасырдағы әйелдер: энциклопедия. 1. Вестпорт: Greenwood Press. 203–205 беттер. Невилл, Леонора (2016). Анна Комнен: ортағасырлық тарихшының өмірі мен шығармашылығы. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Томас Джозеф Шахан (1907). "Анна Комнена". Католик энциклопедиясы. 1. Нью-Йорк: Robert Appleton Company. Виттек де Йонг, Сузан (1953). "Кезер Никефор Бренниос, тарихшы және оның ата-бабалары". Byzantion. 23: 463–468.