Кіріспе

Бірінші коалиция соғысының шайқасы

Раштат шайқасы (5 шілде 1796) Жан Виктор Мари Моро басқаратын француз республикалық армиясының бір бөлігі мен Мург өзенінің бойын қорғаған Максимилиан Антон Карл, Бейлет де Латур графы басқаратын Габсбург армиясының күштері арасындағы шайқас болды. Моро армиясының бір қанатын басқарған Луи Десе австриялықтарға шабуыл жасап, оларды Алб өзеніне дейін кері шегіндірді. Бұл шайқас Бірінші коалиция соғысының бір бөлігі еді. Раштат – Германияның Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан қала, Мангеймнен оңтүстікке, Штутгарттан батысқа қарай жатыр. 1796 жылғы Рейн жорығында Моро армиясы 24 маусымда Кельде Рейн өзенін сәтті кесіп өтті. Моро көпір басын кеңейтіп, Деседі солтүстікке, Лоран Гувион Сент-Сирді шығысқа, ал Пьер Мари Бартелеми Фериноны оңтүстікке жіберді. Француздар 28-і күні Реншенде Антон Сзтарайдан жеңіске жеткен соң, Раштатта Латурға қарсы жорық жасады. Одан кейін Тешен герцогы Карл солтүстіктен қосымша күштермен Латурға келді. 9 шілдедегі Эттлинген шайқасы Мороның Германияға шабуылын жалғастыруын шешті.

Өмірбаян

1795 жылғы Рейн науқаны (1795 жылдың сәуірінен 1796 жылдың қаңтарына дейін) Франсуа Себастьен Шарль Жозеф де Круа, Клерфайт графының басқаруымен екі Габсбург армиясы, екі республикалық француз армиясының Рейн өзенін кесіп өтіп, Майнц бекінісін басып алуға жасаған тынысын тойтарды. Науқанның басында Жан Батист Журдан басқарған Самбр және Мёз француз армиясы солтүстікте Клерфайттың Төменгі Рейн армиясымен кездесті, ал Пишегрюдің Рейн және Мозель француз армиясы оңтүстікте Дагоберт Зигмунд фон Вурмсер армиясына қарсы тұрды. Тамыз айында Журдан Дюссельдорфты жылдам басып алды. Самбр және Мёз армиясы оңтүстіске қарай Майн өзеніне жетіп, Майнцті толығымен оқшаулады. Пишегрю армиясы Мангеймді күтпеген жерден басып алып, екі француз армиясы да Рейннің шығыс жағалауында маңызды бекіністерге ие болды. Бірақ француз әскері шабуылдың сәтті бастамасын дұрыс пайдалана алмады. Пишегрю Хандсхухсхайм шайқасында Клерфайттың жабдықтау базасын басып алу мүмкіндігін жіберіп алды. Пишегрю күтпегендей белсенсіз болғандықтан, Клерфайт Журданға қарсы күшін жинап, оны қазан айында Хохста жеңіп, Самбр және Мёз армиясының көп бөлігін Рейннің батыс жағалауына қайта шегіндірді. Сонымен бірге Вурмсер Мангеймдегі француз көпір басын жапты. Журдан уақтылы түрде қатыса алмағандықтан, австриялықтар Рейн және Мозель армиясының сол қанатын Майнц шайқасында жеңіп, батыс жағалауға жылжыды. Қарашада Клерфайт Пишегрюді Пфеддерсхайм шайқасында жеңіп, Мангеймді қоршауды аяқтады. 1796 жылдың қаңтар айында Клерфайт француздармен келісімге келді, бұл австриялықтарға батыс жағалаудың үлкен бөлігін өз бақылауында ұстауға мүмкіндік берді. Науқан барысында Пишегрю француз роялистерімен келіссөздер жүргізді. Француздардың сәтсіздігіне Пишегрюдің сатқындығы себеп пе, әлде оның нашар басшылығы ба, әлі де даулы мәселе. Бұл келісім 1796 жылдың 20 мамырына дейін сақталды, содан кейін австриялықтар оны 31 мамырда аяқталатынын жариялады. Осылайша, 1796 жылдың мамыр және қазан айларындағы әскери қимылдарға жол ашылды.

Жер бедері

Рейн өзені Германия мен Швейцарияның шекарасымен батысқа қарай ағады. Шаффхаузен мен Базель арасындағы, Рейнфолл маңындағы 80 мильдік (129 км) қашықтықтағы Жоғарғы Рейн, қиыршық тас төбесі арқылы тік жарлы беткейлерді кесіп өтеді; Лауфенбургтегі бұрынғы арналар сияқты жерлерде, ол күшті ағыспен өтетін. Базельдің солтүстік-шығысында бірнеше шақырым жерде жер тегістеледі. Рейн өзені кеңіне солтүстікке бұрылып, «Рейн тізесі» деп аталатын жерге жетеді де, «Рейн ойпаты» (Rheingraben) деп аталатын, шығысында Қара Орманмен, батысында Вогез тауларымен шектесетін жарық аңғарына кіреді. 1796 жылы өзеннің екі жағындағы жазықтың ені шамамен 31 шақырымды құрады. Ескі таулар, әсіресе шығыс жағында, көкжиекте қара көлеңкелер жасады. Қара Орманның төбелі жерлерін кесіп өтетін салалар тауларда терең шатқалдар құрайды. Содан кейін салалар өзенге құятын су тасқыны арқылы жазыққа дейін иректейді. Рейн өзені 1790 жылдары қазіргі 21-ші ғасырдағыдан мүлдем басқаша көрінген; Базельден Иффехеймге дейінгі арна 1817 және 1875 жылдар аралығында «түзетілді» (тураландырылды). 1927-1975 жылдар аралығында су деңгейін реттеу үшін канал салынды. 1790 жылдары өзен еркін ағып, болжауға қиын болды, кейбір жерлерде тіпті қалыпты жағдайда да қазіргі өзеннен төрт есе немесе одан да көп есе кең болды. Оның арналары батпақ пен шалғынды жерлерді аралап өтіп, ағаштар мен өсімдіктерден тұратын аралдарды құрады, олар мерзімік су тасқыны кезінде су астында қалатын. Оны Кельде (Страсбург маңында) және Хюнингенде (Базель маңында) кесіп өтуге болады, онда виадуктар мен дамбалар жүйесі қолжетімділікті сенімді етіп берді.

Саяси қиындықтар

Рейннің шығыс жағалауындағы неміс тілді мемлекеттер Орталық Еуропадағы Киелі Рим империясы деп аталатын кең аумақтық құрылымның бір бөлігі болды. Империяның құрамына 1000-нан астам мемлекеттік бірлік кірді. Олардың мөлшері мен ықпалы әртүрлі болды: бірнеше шаршы шақырымды ғана қамтитын немесе бір-бірімен байланыспаған шағын мемлекеттер (Kleinstaaterei), ханзадалық Хогенлохе әулетінің тармақтарының кішігірім және күрделі аумақтары, сондай-ақ Бавария және Пруссия сияқты ірі, анық шекараланған мемлекеттер. Бұл мемлекеттердің басқару формасы да сан алуан болды: олардың ішінде әр түрлі өлшемдегі және ықпалды автономды еркін императорлық қалалар (қуатты Аугсбургтен бастап кішкентай Вейль дер Штудтқа дейін), түрлі мөлшердегі және ықпалды шіркеулік аумақтар (мысалы, бай Рейхнау аббаттығы және Кёльн архиепископтығы), сондай-ақ Вюртемберг сияқты династиялық мемлекеттер бар еді. Картада империя "тігілген кілемге" ұқсады. Габсбургтер мен Гогенцоллерн Пруссиясының билігінде империя шегінен тыс жерлер де болды. Франциямен толығымен қоршалған Вюртемберг, Трир архиепископтығы және Гессен-Дармштадт аймақтары да осы империяның құрамында болды. Неміс тілді мемлекеттердің арасында Киелі Рим империясының әкімшілік және құқықтық жүйесі шаруалар мен жер иелері арасындағы, сот юрисдикциялары арасындағы және олардың ішіндегі дау-дамайларды шешуге мүмкіндік берді. Императорлық округтер (Reichskreise) құру арқылы мемлекеттер бірігіп ресурстарды жинақтап, аймақтық және ұйымдық мүдделерді, соның ішінде экономикалық ынтымақтастық пен әскери қорғанысты қолдады.

Тарату

Бірінші коалицияның әскерлері әртүрлі мемлекеттердің контингенттерін, жаяу әскерін және атты әскерін қамтыды, шамамен 125 000 сарбазды құрады (үш автономды корпусты қоса алғанда), он сегізінші ғасыр стандарттары бойынша елеулі күш, бірақ революциялық соғыстар стандарттары бойынша орташа күш болатын. Киелі Рим императорының інісі, Тешен герцогы Архиегер Карл бас қолбасшы болып тағайындалды. Жалпы алғанда, Карлдың әскерлері Швейцариядан Солтүстік теңізге дейін созылып жатты. Әскердің басым бөлігі Габсбург әскерлерінен тұрды, бірақ Габсбургтердің жаяу әскерінің жұқа ақ желісі Базельден Франкфуртқа дейінгі аумақты қарсыластардың қысымына төтеп беру үшін жеткілікті тереңдікпен жаба алмады. Француздық жағдаймен салыстырғанда, Карл 211 мильдік фронтты, Базельдің жанындағы Ренхеннен Бингенге дейін, әскер санының жартысымен қамтыды. Сонымен қатар, ол өзінің күшінің басым бөлігін, граф Байлет Латурдың басшылығымен, Карлсруэ мен Дармштадт арасында шоғырландырды, онда Рейн мен Майнның қосылған жері шабуыл жасауға ең ықтимал орын болды, себебі ол шығыс германиялық мемлекеттерге және соңында Венаға қақпа ретінде қызмет етті, сондай-ақ салыстырмалы анықталған өзен жағалауында жақсы көпірлер бар еді. Солтүстікке қарай Вильгельм фон Вартенслебеннің автономды корпусы Майнц пен Гиссен арасында жіңішке сызықпен созылып жатты. 1796 жылдың көктемінде еркін императорлық қалалар мен Швабия және Франкония округтеріндегі басқа императорлық иеліктерден келген қосымша күштер Габсбург әскерін ең көп дегенде 20 000 сарбазбен толықтырды. Көбінесе Швабиялық егіншілер мен сол жылдың көктемінде әскери қызметке шақырылған жұмысшылардан құралған ополчениелер жаттығусыз және тәжірибесіз болды. Ол наурыз және сәуір айларында әскерін жинағанда, оларды қайда орналастыру керектігін анықтау көбінесе болжамға негізделді. Әсіресе, Карл ополчениелерді маңызды жерлерде пайдалануды ұнатпады. Осылайша, мамыр және маусым айының басында француздар Майнцке қарай әскер жинағанда және француз армиясының басым бөлігі сол жерден өтетіндей болғанда (олар тіпті 4 маусымда Альтенкирхенде және 15 маусымда Ветцлер мен Укератта императорлық күштермен қақтығысты), Карл Кельдегі өткелде 7000 сарбаздық Швабиялық ополчениені орналастыруға көңілі толық болды.

Француздық жоспарлар

Неміс мемлекеттеріне шабуыл француз командирлерінің түсінігінше, соғыс мақсаттары тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар практикалық тұрғыдан да қажетті болды: француз директориясы соғыс өзін-өзі қаржыландыруы керек деп есептеді және әскерін азықтандыруға бюджет бөлмеді. Жас жігіттерді жаппай әскери қызметке шақыру арқылы құрылған және жасөспірімдер мен жастардың асыққан әрекеттерін тежеуге қабілетті ересектерден жүйелі түрде айырылған француз азаматтық армиясы Францияның өзінде ыңғайсыздық тудырды. Бұл армия қолдау үшін, азық-түлік пен жалақы үшін басып алған ауылдық жерге тәуелді болды. 1796 жылға дейін жалақылар құнды емес ассигнаттармен (Францияның қағаз валютасы) төленді; 1796 жылдың сәуір айынан бастап, жалақы металл құнымен төленгенімен, жалақы төлемі әлі де кешіктіріліп келді. Сол көктем мен жаздың басында француз армиясы дерлік үнемі бүлік көтеріп тұрды: 1796 жылдың мамыр айында Цвайбрюкен қаласында 74-ші жарты бригада көтеріліс жасады. Маусым айында 17-ші жарты бригада жиі бағынбады, ал 84-ші жарты бригадада екі рота көтеріліс ұйымдастырды. Француздар Рейн өзенінен басқа да үлкен кедергіге тап болды. Төменгі Рейн армиясының коалициялық күштері 90 000 сарбазды құрады. Виртемберг герцогі Фердинанд Фредерик Августтың 20 000 сарбаздық оң қанаты Сиг өзенінің арғы жағындағы Рейннің шығыс жағалауында тұрып, Дюссельдорф маңындағы француз плацдармын бақылады. Майнц және Эренбрейтштейн бекіністерінің гарнизонында тағы 10 000 сарбаз болды. Қалған күштер Нахе өзенінің батыс жағалауын ұстады. Бастапқыда бүкіл операцияға басшылық еткен Дагоберт Зигмунд фон Вурмсер 80 000 сарбаздық Жоғарғы Рейн армиясын басқарды. Оның оң қанаты батыс жағалаудағы Кайзерслаутернде орналасқан, ал сол қанаты Антон Штарэй, Михаэль фон Фролих және Конде князі Людовик Жозеф басқаруымен Мангеймнен Швейцарияға дейінгі Рейн бөлігін қорғады. Австриялықтардың бастапқы стратегиясы Трирді басып алып, Рейннің батыс жағалауындағы өздерінің позициясын пайдаланып, француз армияларына кезекпен шабуыл жасау болды. Алайда, Венаға Наполеон Бонапарттың Солтүстік Италиядағы сәттіліктері туралы хабар келгеннен кейін, Вурмсер 25 000 күшпен Италияға жіберілді; Ауликалық кеңес Карлға екі австриялық армияның да басшылығын тапсырып, өз орнын ұстауға бұйрық берді. Француздық жоспар екі армияны Германиядағы коалициялық армиялардың қанаттарына қарсы итеруді, ал үшінші армияны Италия арқылы Венаға жақындастыруды көздеді. Нақтырақ айтқанда, Жан Батист Журданның армиясы Дюссельдорфтан оңтүстікке қарай жылжуы керек еді, бұл оларға әскерлерді және назарды өздеріне аударуға мүмкіндік берер еді, соның арқасында Моро армиясы Рейн және Хунинген мен Кельді оңай кесіп өте алатын еді. Егер жоспар орындалса, Журдан армиясы Мангеймге қарай шайқап, Карлді күштерін қайта бөлуге мәжбүр ететін еді. Карл өз армиясының басым бөлігін солтүстікке жылжытқаннан кейін, жыл басында Шпейерде орналасқан Моро армиясы тез арада оңтүстікке, Страсбургке қарай жылжып, Кельден өзенді кесіп өтуге мүмкіндік алатын еді, оны сол көктемде Швабия округінен жиналған 7 000 сарбаздық тәжірибесіз және нашар жаттығудан өткен жасақ күзетті. Оңтүстікте, Базель маңында, Феррино колоннасы өзенді жылдам кесіп өтіп, Швейцария мен Германия жағалауымен Рейн бойымен, Констанц көліне қарай жылжуы және Қара Орманның оңтүстік бөлігіне тарауы керек еді. Идеалды жағдайда, бұл Карл мен оның армиясын қоршап алып, Моро армиясының сол қанаты оның артына айналып өткенде, ал Журдан күштері Вартаслебеннің дербес корпусымен оның қанатын кесіп тастағанда оларды тұтқынға алуға мүмкіндік берер еді.

Алдын ала

Француздық финтке жауап ретінде Карл өз күштерінің көп бөлігін Рейннің орта және солтүстік жағалауына жіберді, тек Швабия жасағы Кель-Страсбург өткелінде және Карл Алойс цу Фюрстенберг басқаратын Раштатттағы шағын күшті қалдырды. Сонымен қатар, Конде князі Людовик Жозеф басқаратын шамамен 5000 француз роялисінің кіші күші Швейцариядан Фрайбург-им-Брайсгауға дейін Рейнді қорғап тұр деп есептелді. Бірақ Карл негізгі әскерін Рейннің орта және солтүстік жағалауына жібергеннен кейін, Моро күштерінің көп бөлігімен кері бұрылып, француздар Шпейерден кеткенін түсіргенге дейін Страсбургке жетті. Бұл жорықты жылдамдату үшін Моро артиллериясын қалдырды, себебі жаяу және атты әскерлер жылдам қозғалады. 20 маусымда оның әскерлері Страсбург пен өзен арасындағы алдыңғы бекеттерге шабуыл жасап, ондағы қарауылдарды жеңді; жасақтар Кельге шегінді, зеңбіректерін қалдырды, бұл Мороның артиллерия мәселесін шешуге көмектесті. Базель қаласының жанындағы Хюнингенде, Мороның алдыңғы жасағы Кельден өткен күні Пьер Мари Бартелеми Ферино толыққанды өтуді жүзеге асырып, Рейннің неміс жағалауымен шығысқа қарай 16-шы және 50-ші жартылай бригадалармен, 68-ші, 50-ші және 68-ші желілік жаяу әскерлермен, сондай-ақ 3-ші және 7-ші гусарлар мен 10-шы драгунды қамтитын алты атты әскер отрядымен ілгері жылжыды. Бұл француздарға қалаған қысым әсерін берді: Самбр және Мёз армиясы солтүстіктен, Рейн және Мозель армиясының басым бөлігі ортадан, ал Ферино оңтүстіктен өтті. Бір күн ішінде Моро өзеннің арғы жағына төрт дивизияны өткізді, бұл француз жоспарының маңызды табысы болды, және олар жоспарын шапшаңдықпен орындады. Оңтүстіктен Ферино Фролих пен Кондені шығысқа қарай солтүстік-шығысқа қарай Виллингенге қарай қуды, ал Гувьон Сен-Сир Крайструппенді Раштаттқа дейін қуды. Латур мен Штара Мург өзенінің бойында қорғанысқа тұруға тырысты. Француздар Александр Камиль Тапонье мен Франсуа Антуан Луи Бурсье дивизияларында 19 000 жаяу және 1500 атты әскерді қолданды. Австриялықтар Карл Алойс цу Фюрстенберг пен Иоганн Межарош фон Собошло басшылығымен 6000 адамды шайқасқа шығарды. Француздар 200 австриялықты және үш далалық зеңбіректі тұтқынға алды.

Шайқас

1796 жылы 5 шілдеде Дезе Раштатта Латурға жақындады. t

Әсері

Латурдың екі жағын айналып өткен Дезекс, Императорлық және Габсбург әскерлерінің біріккен күштерін Альб өзеніне дейін кері шегіндірді. Габсбург және Император әскерлері Рейн мен Мозель армиясын тоқтатуға жеткілікті күшке ие болмады, сондықтан Рейннің батыс жағалауында Джурданды ұстап тұрып, солтүстіктегі Карлден көмек күтуге мәжбүр болды.