Кіріспе
Мьянма тарихы (сондай-ақ Бирма деп те аталады) 13 000 жыл бұрынғы ең алғашқы адамдар қоныстанған кезден бастап қазіргі күнге дейінгі кезеңді қамтиды. Тарихқа жазылған ең ерте тұрғындары – Тибет-Бирма тілдерінде сөйлейтін халық болды, олар Пю қалалық мемлекеттерін Пьяйға дейін оңтүстікке қарай орналастырып, Тхеравада буддизмін қабылдады. Тағы бір топ – бамар халқы 9 ғасырдың басында Иравади өзенінің жоғарғы ағысына келді. Олар 1044–1297 жылдар аралығында Паган патшалығын құрды, бұл Иравади өзені және оның айналасындағы жерлердің бірінші рет бірігуі болды. Осы кезеңде Бирма тілі мен мәдениеті бірте-бірте Пю нормаларын ығыстырды. 1287 жылы Бирмаға моңғолдардың бірінші шапқыншылығынан кейін, Ава патшалығы, Хантавади патшалығы, Мраук-У патшалығы және Шан мемлекеттері сияқты бірнеше кішкентай патшалықтар үстемдік құрды, олардың арасындағы одақтар мен соғыстар жиі өзгеріп тұрды. 16 ғасырдың екінші жартысында Тунгу әулеті (1510–1752) елді қайта біріктіріп, қысқа мерзімге Оңтүстік-Шығыс Азия тарихындағы ең ірі империяны құрды. Кейінгі Таунгу патшалары бірнеше маңызды әкімшілік және экономикалық реформалар жүргізіп, 17 және 18 ғасырларда кішкентай, бейбіт және гүлденген мемлекет құруға мүмкіндік берді. 18 ғасырдың екінші жартысында Конбаунг әулеті (1752–1885) патшалықты қалпына келтіріп, Таунгу реформаларын жалғастырды, бұл шеткі аймақтардағы орталық билікті күшейтіп, Азиядағы ең сауатты мемлекеттердің бірін жасады. Бұл әулет көрші елдерімен де соғыс жүргізді. 1824–1885 жылдар аралығындағы ағылшын-бирма соғыстары британдық отаршылдық үкімшілігіне әкелді. Британдық үкімшілік бұрынғы аграрлық қоғамды толығымен өзгертетін бірнеше маңызды әлеуметтік, экономикалық, мәдени және әкімшілік өзгерістерді әкелді. Британдық үкімшілік елдегі көптеген этникалық топтар арасындағы айырмашылықтарды күшейтті. 1948 жылы тәуелсіздік алғаннан бері елде саяси және этникалық азшылықтарды білдіретін бүлікші топтар мен бір-бірінен кейін келе жатқан орталық үкіметтер арасындағы ең ұзаққа созылған азаматтық соғыстардың бірі жалғасуда. 1962 жылдан 2010 жылға дейін және 2021 жылдан қазірге дейін ел әртүрлі түріде әскери билікте болды, және осы циклдік үдерісте әлемдегі ең кем дамыған елдердің біріне айналды.
The history of Myanmar (also known as Burma; ) covers the period from the time of first known human settlements 13,000 years ago to the present day. The earliest inhabitants of recorded history were a Tibeto Burman speaking people who established the Pyu city states ranged as far south as Pyay and adopted Theravada Buddhism. Another group, the Bamar people, entered the upper Irrawaddy valley in the early 9th century. They went on to establish the Pagan Kingdom (1044–1297), the first ever unification of the Irrawaddy valley and its periphery. The Burmese language and culture slowly came to replace Pyu norms during this period. After the First Mongol invasion of Burma in 1287, several small kingdoms, of which the Kingdom of Ava, the Hanthawaddy Kingdom, the Kingdom of Mrauk U and the Shan States were principal powers, came to dominate the landscape, replete with ever shifting alliances and constant wars. In the second half of the 16th century, the Toungoo dynasty (1510–1752) reunified the country, and founded the largest empire in the history of Southeast Asia for a brief period. Later Taungoo kings instituted several key administrative and economic reforms that gave rise to a smaller, more peaceful and prosperous kingdom in the 17th and early 18th centuries. In the second half of the 18th century, the Konbaung dynasty (1752–1885) restored the kingdom, and continued the Taungoo reforms that increased central rule in peripheral regions and produced one of the most literate states in Asia. The dynasty also went to war with all its neighbours. The Anglo Burmese wars (1824–85) eventually led to British colonial rule. British rule brought several enduring social, economic, cultural and administrative changes that completely transformed the once agrarian society. British rule highlighted out group differences among the country's myriad ethnic groups. Since independence in 1948, the country has been in one of the longest running civil wars involving insurgent groups representing political and ethnic minority groups and successive central governments. The country was under military rule under various guises from 1962 to 2010 and again from 2021–present, and in the seemingly cyclical process has become one of the least developed nations in the world.
Тарихқа дейінгі дәуір
Археологиялық деректерге сүйенсек, б.з.д. 11000 жылы Бірмада мәдениеттер пайда болған. Ерте қоныстанудың көптеген белгілері орталық құрғақ аймақта табылды, онда Иравади өзеніне жақын шашыраңқы орындар орналасқан. Анятиан – Бірманың Тас дәуірі, Еуропадағы төменгі және орта палеолитпен бірдей кезеңде деп есептеледі. Өсімдіктер мен жануарлар алғаш рет қолдануға түсіріліп, жылтыратылған тас құралдары пайда болған неолиттік немесе Жаңа Тас дәуірінің дәлелі Мьянмада Шан жазығының шетіндегі Таунги маңындағы үш үңгірде б.з.д. 10000-6000 жылдарына дейін сақталып қалған. Б.з.д. 1500 жылдары аймақтағы адамдар мысты қолаға айналдырып, күріш өсіріп, тауық пен шошқаны үйреткен; олар әлемдегі алғашқылардың бірі болды. Б.з.д. 500 жылдары қазіргі Мандалайдың оңтүстігінде темір өңдеу орындары пайда болды. Қоламен әшекейленген табыттар мен қыш ыдыстармен толтырылған жерлеу орындары қазылып алынды. Самон аңғарындағы археологиялық деректер б.з.д. 500-200 жылдары аралығында Қытаймен сауда жасаған күріш өсіретін елді мекендер болғанын көрсетеді. Темір дәуірінде Самон аңғарындағы археологиялық зерттеулер нәрестелерді жерлеу салтының Үндістанның ықпалымен өзгергенін көрсетті. Бұл өзгерістерге нәрестелерді олардың отбасылық статусын көрсететін құмыраларға жерлеу кіреді.
Бастапқы Баган
Пю мемлекеттеріне 9-шы Нанжао шабуылдарымен келген бірмалықтар Жоғарғы Бирмада қалды. (Бірманның жоғарғы Иравади аңғарына көші-қондары VII ғасырда басталуы мүмкін.) 9-ғасырдың ортасы мен соңында Паган Иравади және оның ірі саласы Чиндвин өзендерінің қосылған жеріне жақын, Иравади өзені бойындағы стратегиялық тұста бекінілген елді мекен ретінде құрылды. Ол Нанжаоның айналағы аймақтарды бағындыруына көмектесу үшін салынған болуы мүмкін. Келесі екі жүз жылдағы уақытта кішкентай князьдік Анаврахтаның 1044 жылы таққа отыруына дейін солтүстіктен оңтүстікке 200 мильге, ал шығыстан батысқа 80 мильге дейін кеңейіп, айналасындағы жерлерді де қамтыды.
Пәгян империясы (1044 1297)
Келесі 30 жыл ішінде Анаврахта Пяган патшалығын құрып, кейіннен қазіргі Бирманы құрайтын аймақтарды біріктірді. Анаврахтаның мұрагерлері 12 ғасырдың соңына қарай өз ықпалын оңтүстікке қарай Малай түбегінің жоғарғы бөлігіне, кем дегенде шығыста Салвин өзеніне, солтүстіктегі қазіргі Қытай шекарасынан төмен және батыста, солтүстік Аракан мен Чин тауларына дейін кеңейтті. Бірма жылнамалары Паганның бүкіл Чао-Фрая аңғарындағы билігін, ал тай жылнамалары төменгі Малай түбегін Малака бұғазына дейін Паганның өңіріне кіреді. 12 ғасырдың басында Пэган Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Кхмер империясымен бірге ірі держава ретінде пайда болды, оны Қытайдың Сун және Үндістанның Чола әулеті мойындады. 13 ғасырдың ортасына дейін Оңтүстік-Шығыс Азияның басым бөлігі Пәған империясының немесе Кхмер империясының белгілі бір дәрежедегі бақылауында болды. Анаврахта сонымен қатар біршама маңызды әлеуметтік, діни және экономикалық реформаларды жүзеге асырды, бұл Мьянма тарихында ұзақ уақытқа созылатын әсерін тигізді. Оның әлеуметтік және діни реформалары кейіннен Мьянманың қазіргі заманғы мәдениетіне айналды. Ең маңызды оқиға 1057 жылы Паганның Татон патшалығын жаулап алғаннан кейін Үстіргі Бирмаға теравада буддизмін енгізу болды. Патшалық қамқорлығының арқасында будда мектебі келесі үш ғасырда ауыл деңгейіне дейін біртіндеп тарады, бірақ Ваджраяна буддасы, Махаяна, индуизм және анимизм барлық әлеуметтік қабаттарда қатты тамыр жайды. Паганның экономикасы негізінен астананың солтүстік-шығысында Кяуксе ауыл шаруашылығы алабында және Баганның оңтүстігінде Минбуда, Бамарлар көптеген жаңа бөгеттер мен диверсиялық арналар салған. Сондай-ақ, ол өзінің жағалауындағы порттары арқылы сыртқы саудадан пайда көрді. Патшалықтың байлығы 11-13 ғасырлар аралығында Пэган астанасындағы 10 000-нан астам будда ғибадатханаларын салуға жұмсалды (олардың 3000-ы бүгінгі күнге дейін сақталған). Байлар діни билік иелеріне жерлерін салықсыз сыйға тартқан. Бірме тілі мен мәдениеті біртіндеп Иравади аңғарының жоғарғы бөлігінде басымдыққа ие болды, бұл 12 ғасырдың аяғында Пью және Пали нормаларын басып қалды. Сол кезде Бамар патшалығының билігі күмәнсіз болды. Пюлер жоғары Бирмадағы Бамар этносын негізінен қабылдады. Бір кездері бөтен тіл болған бірма тілі қазір патшалықтың жалпы тілінің бірі болды. Патшалық 13 ғасырда құлдырап кетті, өйткені салықсыз діни байлықтың үнемі өсуі - 1280 жылдары Жоғарғы Бирманың егістік жерінің үштен екісі дінге жатқызылды - патшаның сарай қызметкерлері мен әскери қызметшілердің адалдығын сақтауға қабілеттілігіне әсер етті. Бұл Монс, монғолдар мен шандардың ішкі тәртіпсіздіктері мен сыртқы сын-қатерлерінің бүлдіршіндік шеңберін бастады. 13 ғасырдың басында Шан халқы Солтүстік және Шығыс жағынан Пяган империясын қоршауға ала бастады. 1253 жылы бамарлардың бұрынғы отаны Юньнаньды жаулап алған монғолдар 1277 жылы елшілік дағдарысына жауап ретінде басып кіруді бастады, ал 1287 жылы Паганды тонады, бұл Паган патшалығының 250 жыл бойы Иравади аңғары мен оның шетіндегі билігін аяқтады. Паганның орталық Бирмадағы билігі он жылдан кейін 1297 жылы Шан билеушілерінің Мынсайң патшалығы құлағанда аяқталды.
Кіші патшалықтар
Паган құлағаннан кейін моңғолдар Ырравадды аңғарынан шығып кетті, бірақ Паган патшалығы қайта құруға келмейтіндей етіп бірнеше кіші патшалықтарға бөлінді. 14 ғасырдың ортасына қарай ел төрт маңызды билік орталығы бойынша ұйымдастырылды: Жоғарғы Бирма, Төменгі Бирма, Шан мемлекеттері және Аракан. Көптеген билік орталықтарының өзінде (көбінесе шала байланысты) кіші патшалықтар немесе князьдік мемлекеттерден құралған. Бұл дәуір соғыстар мен одақтардың үнемі ауысуымен еректелді. Кіші патшалықтар күшті мемлекеттерге адалдық көрсететін қауіпті ойынды кейде бір уақытта ойнады.
Ава (13641555)
1364 жылы құрылған Ава (Инва) патшалығы Орталық Бирмадағы бұрынғы, тіпті кішігірім патшалықтардың мұрагері болды: Таунгуо (1287–1318), Мынсаинг–Пинья патшалығы (1297–1364), және Сагаинг патшалығы (1315–1364). Өзін Пәған патшалығының заңды мұрагері деп санайтын Ава, құрылған алғашқы жылдары бұрынғы империяны қайта құруға тырысты. Өз билігінің шыңында Таунгу билеген патшалықты және шеткі Шан мемлекеттерін (Калай, Мохнинь, Могаунг, Хсипау) өзіне бағындырса да, қалған бөліктерін қайта жаулап алуға қол жеткізбеді. Хантаудимен болған қырық жылдық соғыс (1385–1424) Аваны әлсіз қалдырды, ал оның күші тоқтады. Оның патшалары вассалдық аймақтарында үнемі көтерілістерге тап болды, бірақ оларды 1480 жылдарға дейін басып тастады. 15 ғасырдың соңында Проме патшалығы және оның Шан мемлекеттері тәуелсіздікке ие болды, ал 16 ғасырдың басында Аваның өзі бұрынғы вассалдарынан шабуылдарға ұшырады. 1510 жылы Таунгу да бөлініп шықты. 1527 жылы Мохнинь басшылығымен Шан мемлекеттерінің конфедерациясы Аваны басып алды. Конфедерацияның Жоғарғы Бирмадағы билігі 1555 жылға дейін сақталды, бірақ Мохнинь және Тибау әулеттері арасындағы ішкі тартыстармен уланды. 1555 жылы патшалық Таунгу әскерлерімен құлатылды. Бірма тілі мен мәдениеті Пәған патшалығының соңғы кезеңінен (Ескі Бірма тілі XII ғасырда басталады) бастап Ава кезеңіне дейін қалыптасты.
Хантауәді Пегу (12871539, 155052)
Моң патшалығы 1297 жылы Паган құлағаннан кейін Раманаддеса ретінде құрылды. Бастапқыда Төменгі Бирмадағы патшалық Моттама, Пегу және Иравади дельтасындағы аймақтық билік орталықтарының әлсіз конфедерациясы болды. Разадариттің (1384–1421) белсенді билігі патшалықтың нығаюына ықпал етті. Разадарит үш моң тілді аймақты бірлікке біріктірді және Қырық жылдық соғыста (1385–1424) Аваға қарсы тұруға жетті. Соғыстан кейін Хантауди өзінің алтын ғасырына енді, ал оның қарсыласы Ава біртіндеп құлдырады. 1420-1530 жылдар аралығында Хантауди Паганнан кейінгі барлық патшалықтардың ішіндегі ең қуатты және гүлденген патшалық болды. Ерекше қабілетті монархтардың басшылығымен патшалық ұзақ алтын ғасырды басынан өткерді және сыртқы саудадан пайда тапты. Моң тілі мен мәдениетінің гүлденген патшалығы сауда және Тхеравада буддизмінің орталығына айналды. Соңғы билеушісінің тәжірибесіздігіне байланысты, 1539 жылы күшті патшалық Таунгу әулеті тарапынан басып алынды. Патшалық 1550 және 1552 жылдар аралығында қысқа мерзімге қайта жаңғырды. Ол тек Пегуды бақылап, 1552 жылы Таунгу тарапынан жойылды.
Шан мемлекеттері (12871563)
Шань тайпалары, моңғолдармен бірге келген тай тайпасы, қалды және тез арада Бирманың солтүстік-шығыс бөлігінің көп бөлігін басып алды, қазіргі Сагаинг облысының солтүстік-батысынан бастап Качин тауларына, содан кейін қазіргі Шан тауларына дейін. Ең қуатты Шань мемлекеттері – қазіргі Качин штатындағы Мохнинь мен Могаунг, одан кейін Хсенви (Тейнни) (1988 жылы солтүстік және оңтүстік штаттарға бөлінді), қазіргі Солтүстік Шан штатындағы Тхипау (Тхибау) және Момейк болды. Кіші мемлекеттердің қатарында Калай, Бхамо (Ванмау немесе Манмау), Хкамти Лонг (Кантигги), Хопон (Хопон), Хсахтунг (Тхатон), Хсамонгхкам (Тхамингкан), Хсаунгхсуп (Тхаунгдут), Хсихип (Тхигит), Хсумхсай (Хсум Хсай), Кехси Мангам (Кити Бансан), Кенгченг (Кяйнгчаинг), Кенгхкам (Кяйнгкан), Кенглон (Кяйнглон), Кенгтаунг, Кенгтун (Кяйнгтон), Коканг (Кхо Кан), Кяукку Хсиван (Кяукку), Кёнг (Кён), Лайха (Легья), Лауксаук (Ятсаук), Лойай (Лве), Лойлонг (Лвелонг), Лоймау (Лвемау), Ньяунг Шве және тағы да көптеген мемлекеттер кірді. Мохнинь, әсіресе, 16 ғасырдың басында Ава аумағына үнемі шабуыл жасады. Монььин басқарымындағы Шань мемлекеттерінің конфедерациясы, Проме патшалығымен одақтасып, 1527 жылы Аваны басып алды. Конфедерация 1532 жылы бұрынғы одақтасы Промды жеңіп, Тауңгудан басқа Жоғарғы Бирманың барлық жерін биледі. Бірақ Конфедерация ішкі дау-жанжалдарға ұшырады және 1555 жылы Аваны, ал 1563 жылы барлық Шань мемлекеттерін жаулап алған Тауңгуды тоқтатуға күші жетпеді.
Аракан (12871785)
Аракан ақырғы Пэган кезеңінен бастап іс жүзінде тәуелсіз болғанмен, Араканның Лаунгкьет әулеті тиімді болмады. 1429 жылы Мраук-У патшалығы құрылғанға дейін Аракан көбінесе үлкен көршілерінің арасында қалды және Ава мен Пегу арасындағы қырық жылдық соғыс кезінде шайқас алаңына айналды. Мраук-У 15-17 ғасырлар аралығында өзінің қуатты патшалығы болды, оның құрамына 1459 және 1666 жылдар аралығында Шығыс Бенгалия да кірді. Аракан – Таунгу әулетіне қосылмаған жалғыз Поган патшалығы.
Таунгу патшалығы қалпына келтірілді (Няунгян қалпына келтіруі) (15991752)
Пәған империясының құлдырауынан кейінгі аралық 250 жылдан астам уақытқа созылды (1287–1555), ал Бірінші Таунгу құлдырауынан кейін салыстырмалы түрде қысқа болды. Байиннаунгтың ұлдарының бірі, Ньяунгян Мин, бірден қайта біріктіру жұмыстарын бастады және 1606 жылға қарай Жоғарғы Бирма мен жақын орналасқан Шан мемлекеттеріне орталық билікті қайта орнатуға жетті. 1535 жылы патша Табиншвехти Бирманы қайта біріктірді және екінші Бирма империясын құрды (Таунгу әулеті, 1535–1752). Бұл империя қазіргі Таиландтағы Аюттая патшалығымен үнемі соғысқан. Көтерілістер мен португалдық шабуылдарға тап болған Таунгу әулеті орталық Бирмаға шегінді. 16 ғасырдың ортасында оңтүстік провинциядан шыққан Табиншвехти патша және оның ұлы португалдықтардың көмегімен елін қайта біріктіре алды. 1599 жылдан бастап Пегу патшалығы Шығыс Португалия империясының басқаруында болды. Ол 1613 жылы елді қайта біріктірді және португалдықтардың жаулап алу әрекеттерін толыққанды тоқтатты. Бірақ елдің оңтүстігіндегі мон тайпаларының көтерілісі, Үндістандағы француздықтардың қолдауымен, патшалықты әлсіретті және ол 1752 жылы құлады. Оның мұрагері Анукпетлун 1613 жылы Танлин шайқасында португалдықтарды жеңді. 1614 жылға қарай ол Танинтарйидің жоғарғы жағалауын Давей мен Ланнаға дейін сиамдықтардан қайтарып алды. Сонымен қатар, ол 1622–1626 жылдары транс-Салвейн Шан мемлекеттерін (Кенгтунг және Сипсонгпанна) басып алды. Оның інісі Талун соғыстан қираған елін қайта құрды. Ол 1635 жылы Бирма тарихында алғашқы халық санағын өткізді, нәтижесінде патшалықта шамамен екі миллион адам тұрғаны анықталды. 1650 жылға қарай үш қабілетті патша – Ньяунгян, Анукпетлун және Талун – кішкентай, бірақ басқаруға оңай патшалықты қайта құруға жетті. Ең маңыздысы, жаңа әулет құқықтық және саяси жүйені құруға кірісті, оның негізгі ерекшеліктері Конбаунг әулеті кезінде 19 ғасырға дейін сақталды. Тақ Иравади өзенінің бойындағы барлық аймақтарда мұрагерлік басшылықты тағайындалған басшылармен алмастырды және Шан басшыларының мұрагерлік құқықтарын айтарлықтай қысқартты. Бұл сонымен қатар монахтардың байлығы мен тәуелсіздігінің үздіксіз өсуін тежеді, салық базасын кеңейтті. Оның сауда және әкімшілік реформалары 80 жылдан астам уақыт бойы гүлденген экономиканы құрды. Аз ғана көтерілістер мен сыртқы соғысты қоспағанда (1662–1664 жылдары Бирма Сиамның Ланна мен Моттаманы басып алу әрекетін жеңді), патшалық 17 ғасырдың қалған бөлігінде бейбіт өмір сүрді. Патшалық біртіндеп құлдырады және 1720 жылдары "сарай патшаларының" билігі күрт нашарлады. 1724 жылдан бастап метей тайпалары Чиндуин өзенінің жоғарғы ағысына шабуыл жасады. 1727 жылы оңтүстік Ланна (Чианг Май) сәтті көтеріліс жасады, тек солтүстік Ланна (Чианг Саен) номиналды бирмалық басқаруда қалды. 1730 жылдары метей шабуылдары күшейіп, Орталық Бирманың тереңіне жетті. 1740 жылы Төменгі Бирмадағы мон тайпалары көтеріліс бастады және қалпына келтірілген Хантавади патшалығын құрды, 1745 жылға қарай Төменгі Бирманың көп бөлігін бақылады. Сиамдықтар да 1752 жылға қарай Танинтарьи жағалауына билігін кеңейтті. Хантавади 1751 жылдың қараша айында Жоғарғы Бирмаға басып кірді және 1752 жылдың 23 наурызында Аваны басып алды, осымен 266 жылдық Таунгу әулетінің үкімдігі аяқталды.
Сиам және Қытаймен соғыстар
Кейін патшалық Аюттая патшалығымен соғысқа шықты, ол Бүрме азаматтық соғысы кезінде Танинтарьи жағалауын Моттамаға дейін басып алды (1740–1757) және мон босқындарына пана берді. 1767 жылға қарай Конбаунг әскерлері Лаос территориясының көп бөлігін басып алып, Сиамды жеңді. Бірақ олар Сиамның қалған қарсылығын толықтай жеңе алмады, себебі Цинь Қытайдың төрт шабуылына қарсы тұруға мәжбүр болды (1765–1769). Бірма қорғанысы «Цин әулетінің ең қатаң шекаралық соғысында» тұрған кезде, бірмалықтар әлемдегі ең ірі империяның келесі шабуылына дайындықпен көп жылдар бойы айналысты. Цинь он жылға жуық шекаралық аймақтарда үлкен әскери күшін сақтап, екі онжылдыққа шекаралық саудаға тыйым салу арқылы тағы бір соғыс бастауға тырысты. Аюттая патшалығы 1770 жылға қарай Конбаунгтың Циньмен болған алаңдауын пайдаланып, жоғалтқан территорияларын қайта алды, және 1775 жылға қарай Лан Наның көп бөлігін басып алып, аймақтағы екі ғасырдан астам бірмалық үстемдікке нүкте қойды. Олар 1775–1776, 1785–1786, 1787, 1792, 1803–1808, 1809–1812 және 1849–1855 жылдары қайтадан соғысқа шықты, бірақ бәрі де нәтижесіз аяқталды. Онжылдықтар бойы соғыс салдарынан екі ел Танинтарьи (Бирмаға) және Лан На (Сиамға) аумақтарын айырбастады.
Батысқа қарай кеңейу және Британ империясымен соғыстар
Солтүстік-шығыста күшті Қытай және оңтүстік-шығыста қайта жанданған Сиаммен бетпе-бет келген Бодавайя патша кеңею үшін батысқа бұрылды. Ол 1785 жылы Араканды жаулап алды, 1814 жылы Манипурды қосып алды, ал 1817–1819 жылдары Ассамды басып алды, бұл Британдық Үндістанмен ұзақ және нақтыланбаған шекараға әкеп соқты. Бодавайяның ізбасары Багидау патша 1819 жылы Манипурда және 1821–1822 жылдары Ассамда британдықтардың қоздырған көтерілістерін басуға кірісті. Британдықтардың қорғауындағы аумақтардан көтерілісшілердің жасаған шабуылдары мен бірмалықтардың оған жауап ретіндегі шабуылдары Бірінші ағылшын-бирма соғысына (1824–1826 жж.) алып келді. Екі жылға созылған және 13 миллион фунт стерлинг тұрған Бірінші ағылшын-бирма соғысы Британдық Үндістан тарихындағы ең ұзақ және ең қымбат соғыс болды, бірақ ол британдықтардың шешуші жеңісімен аяқталды. Бирма Бодавайяның батыстағы барлық жаулап алынған аймақтарын (Аракан, Манипур және Ассам) және Тенассеримді британдықтарға берді. Бирма бір миллион фунт (сол кездегі 5 миллион АҚШ доллары) тұратын үлкен өтемақы төлеу арқылы көп жыл бойы қиын жағдайға түсті. 1852 жылы британдықтар Екінші ағылшын-бирма соғысында Пегу провинциясын біржақты және оңай басып алды. Соғыстан кейін Мидон патша бирма мемлекетін және экономикасын жаңғыртуға тырысты, сондай-ақ британдықтардың одан әрі шаруаға тиісуіне жол бермес үшін сауда және аумақтық жеңілдіктер жасады, соның ішінде 1875 жылы Каренни мемлекеттерін британдықтарға берді. Дегенмен, француз Индоқыстайының консолидациясынан алаңдаған британдықтар 1885 жылы Үшінші ағылшын-бирма соғысында елдің қалған бөлігін өзіне қосып алды және соңғы бирмалық патша Тибау мен оның отбасын Үндістанға жер аударып жіберді.
Әкімшілік және экономикалық реформалар
Конбаунг патшалары қалпына келтірілген Таунгу династиясы кезеңінде (1599–1752) басталған әкімшілік реформаларды одан әрі дамытып, ішкі бақылау мен сыртқы кеңеюдің бесiнше болмаған деңгейіне жетті. Конбаунг патшалары жазық жерлердегі бақылауды күшейтіп, Шан саофаларының (басшыларының) мұрагерлік артықшылықтарын азайтты. Конбаунг шенеуніктерi, әсіресе 1780 жылдан кейін, үкіметтік кірістерді арттырып, оны болжамды етуге мүмкіндік берген коммерциялық реформаларды бастады. Ақша экономикасы нығая түсті. 1857 жылы патшалық алғаш рет бiр стандарты ақша сомымен қатар, толыққанды салық және жалақы жүйесін енгізді. Конбаунг патшаларының төңірегіндегі монахтар мен діндар элиталары, әсіресе Бодавайя билігі тұсында, бірмалық зияткерлік өмірді және монастырь ұйымын жаңартуға бағытталған Судхамма реформасын жүргізді. Бұл, басқа нәрселермен қатар, Бірманың алғашқы толыққанды мемлекеттік тарихын жазуға әкелді.
Британдық билік
1886 жылы Ұлыбритания Бирманы Үндістанның провинциясы етті, астанасы Рангун қаласы болды. Салт-дәстүрлі бірмалық қоғам монархияның құлауымен және дін мен мемлекеттің айырылуымен күрт өзгерді. Соғыс ресми түрде бірнеше аптадан кейін аяқталғанымен, қарсылық Солтүстік Бирмада 1890 жылға дейін жалғасты. Британдықтар, ақырында, ауылдарды жүйелі түрде жойып, барлық партизандық әрекеттерді тоқтату үшін жаңа шенеуніктерді тағайындады. Қоғамның экономикалық құрылымы да өзгерді. Суэц каналы ашылғаннан кейін бірмалық күрішіне деген сұраныс өсті, ал үлкен аумақтар өңделуге ашылды. Бірақ, жаңа жерді өңдеу үшін шаруалар жоғары пайызбен үнділік қарыз берушілерден, хеттиарлардан ақша алуға мәжбүр болды, көбінесе олар жерлерінен және мал-мүліктен айырылып, шығып кетті. Жұмыс орындаларының көп бөлігі келісімшарт бойынша жұмыс істейтін үнді жұмысшыларына берілді, ал ауылдардың толыққанды тұрғындары «дакоти» (қолға қаруланған қарақшылық) жасағандықтан заңсыз деп жарияланды. Бирма экономикасы өссе де, билік пен байлықтың көп бөлігі бірнеше британдық фирмалардың, англо-бирмалықтардың және Үндістаннан келген көшпенділердің қолында қалды. Мемлекеттік қызметке көбінесе англо-бирмалықтар мен үндістер қабылданып, бамарлар әскери қызметтен дерлік толығымен шеттетілді. 20 ғасырдың басында ұлттық қозғалыс жас ерлердің буддистік қауымдастығы (YMBA) түрінде қалыптаса бастады, ол YMCA үлгісімен құрылды, себебі отарлық билік діни қауымдастықтарға рұқсат берді. Кейіннен олардың орнына Бирмадағы ауылдарда пайда болған Ұлттық қауымдастықтармен (Уунтану атин) байланысты Бірма қауымдастықтарының Бас кеңесі (GCBA) келді. 1900-1911 жылдар аралығында «ирланд буддисі» У Дхаммалока христиан дінін және британдық үкімді діни негізде сынады. 20 ғасырдың басында білімді топтардың ішінде Лондонға заң оқуға рұқсат алған жаңа буын бірмалық көшбасшылар пайда болды. Олар бұл тәжірибеден кейін реформалар арқылы Бирманың жағдайын жақсартуға болатынына сенді. 1920 жылдардың басындағы прогрессивтік конституциялық реформалар шектеулі өкілеттіктерге ие заң шығару органына, университетке және Үндістан басқаруындағы Бирманың автономиясын арттыруға әкелді. Мемлекеттік қызметте бірмалықтардың өкілдігін арттыруға да күш-жігер жұмсалды. Кейбір адамдар өзгерістердің қарқыны жеткілікті емес және реформалардың ауқымы тар деп ойлады. 1920 жылы тарихтағы алғашқы университет студенттерінің ереуілі студенттердің тек элитаға пайда әкелетініне және отаршылдық үкімді жалғастыратынына сенген жаңа Университет заңына қарсы наразылық ретінде басталды. Отаршылдық білім беру жүйесіне қарсы наразылықтың белгісі ретінде ел бойынша «Ұлттық мектептер» пайда болды, ал ереуіл «Ұлттық күн» ретінде тойланды. 1920 жылдардың соңында Уунтану атин ұйымдарының жетекшілігімен тағы да ереуілдер мен салыққа қарсы наразылықтар болды. Саяси белсенділердің арасында буддалық монахтар (поңйи) болды, мысалы, Аракандағы У Отама және У Сейнда, олар кейіннен тәуелсіздік алғаннан кейін британдықтарға және кейіннен ұлтшыл үкіметке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырды, сондай-ақ түрмеде ұзақ ашаршылықтан кейін қайтыс болған қозғалыстың алғашқы шейіті У Висара да болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Кейбір бірмалық ұлтшылдар Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын британдықтардан соғысқа қолдау көрсету үшін олардан жеңілдіктер алу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Басқа бірмалықтар, мысалы, Такин қозғалысы, Бірманың соғысқа қатысуына кез келген жағдайда қарсы болды. Аун Сан 1939 жылдың тамызында басқа такиндермен бірге Бірма Коммунистік партиясын (БКП) құрды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Жапондықтардың қарсыласуы Мьянмаға әскери басқаруды әкелді және 1942 жылы әскери операциялар кезінде жасалған кісі өлтіруге қатысы бар деген айыппен Аун Санды соттау талабы қойылды. Лорд Маунтбеттен Аун Санның халық арасындағы зор беделін ескере отырып, мұның мүмкін емес екенін түсінді. 19 шілде күнi одан берi Қайтыс болғандар күні ретінде танылды. Одан кейін көп ұзамай, Арканда тәжрибелі монах У Сейнда басқарған көтеріліс басталды және ол басқа аудандарға да тарала бастады. Бірақ 1962 жылдың 7 шілдесінде Рангун университетінің аумағындағы бейбіт студенттік наразылық әскерилер тарапынан басып жанышталып, 100-ден астам студент қаза тапты. Келесі күні әскер Студенттер үйінің ғимаратын жарылыспен қиратты. 1976 жылы жас штаб офицері, капитан Онь Кяу Мьинт, бірнеше әріптес офицерлермен бірге Не Вин мен Сан Юды өлтіруге қастандық жасауды жоспарлады, бірақ қастандық ашылып, офицер сотталып, дарға асылды. 1978 жылы Араканда Рохинджа мұсылмандарына қарсы «Патшалық Аждаһа» операциясы жүргізілді, нәтижесінде 250 000 адам көршілес Бангладешқа қашып кетті. У Ну 1966 жылдың қазанында түрмеден босатылып, 1969 жылдың сәуірінде Мьянмадан кетіп, келесі тамызда Таиландтың Бангкок қаласында бұрынғы «Отыз жолдас» тобынан, КПБ-ның негізін қалаушы және бұрынғы қорғаныс министрі және премьер-министрдің орынбасары Бо Ян Наинг, сондай-ақ бұрынғы БИА және бұрынғы сауда министрі У Твинмен бірге Парламенттік демократия партиясын (ПДП) құрды. «Отыз жолдас» тобының тағы бір мүшесі, бұрынғы қорғаныс министрі Бомму Аунг кейіннен қосылды. Төртіншісі, 1962 жылғы төңкерістен кейін жасырынған Бо Сеткья, У Ну Бангкокқа келгенге дейін сол жерде қайтыс болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының келесі желтоқсанда Мьянманы Ең аз дамыған елдер қатарына қабылдауы оның экономикалық қиын жағдайын көрсетті. Этностық бүлікшіл топтардың және КПБ-ның белсенділігі болғанымен, олардың билікке ешқандай ықпалы болғандығына дәлел жоқ. – Мьянмадағы биліктегі әскери хунта мүшелерін азаматтарды мәжбүрлі еңбекке тарту фактісі үшін адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін соттауға беру». Халықаралық еңбек ұйымының мәліметінше, Мьянмада шамамен 800 000 адам мәжбүрлі еңбекке тартылуда.
2007 жылғы үкіметті қарсы наразылық
2007 жылғы Бирмадағы үкіметке қарсы наразылықтар – 2007 жылдың 15 тамызында Бирмада басталган үкіметке қарсы наразылықтар сериясы. Наразылықтардың тікелей себебі – биліктегі әскери хунта, яғни Мемлекеттік бейбітшілік және даму кеңесінің отынға берілетін субсидияны ескертусіз тоқтату туралы шешімі болды. Бұл дизель және бензин бағасының 100%-ға дейін өсуіне, ал автобустар үшін табиғи газ бағасының бір апта ішінде бес есеге артуына әкеп соқты. Хунта бастапқыда наразылық акцияларын жылдам және қатаң түрде басып тастады, ондаған наразылық білдірушілер тұтқындалды және қамауға алынды. 18 қыркүйектен бастап наразылықтарды мыңдаған будда монахтары жетекшілік етті, және 26 қыркүйекте үкімет тарапынан жаңа қысым көрсетілгенге дейін оларға наразылық білдіруге рұқсат берілді. Қысым көрсету кезінде Бирма әскерінің арасында келіспеушіліктер болды деген қауесет тарады, бірақ ешқайсысы расталмады. Сол кезде тәуелсіз дереккөздер фотосуреттер мен куәліктер арқылы 30-40 монах пен 50-70 азамат өлтірілгенін, ал 200-ге жуық адам зорлық көріп, жарақаттанғанын хабарлады. Дегенмен, басқа дереккөздер бұл көрсеткіштердің одан да көп екенін көрсетеді. Ақ үйдің мәлімдемесінде президент Буш: "Монахтар ұрып-соғылды және өлтірілді. Мыңдаған демократия жақтастары тұтқындалды" деді. Кейбір жаңалықтар бұл наразылықтарды "Шафран революциясы" деп атады. 2008 жылдың 7 ақпанында SPDC Конституция бойынша референдум өткізілетінін және 2010 жылға дейін сайлаулар өтетінін жариялады. 2008 жылғы 10 мамырда Бирма конституциялық референдумы өтті, ол елге болашақта "тәртіпті гүлденген демократияны" уәделеді.
Наргис циклоны
2008 жылдың 3 мамырында «Наргис» циклоны елді қырып салғанда, желдің жылдамдығы сағатына 215 шақырымға (135 миль/сағ) дейін жетті және Иравади облысының тығыз қоныстанған, күріш өсіретін дельтасында құрлыққа тиді. Шамамен 130 мыңнан астам адам қаза тапты немесе жоғалып кетті, ал келтірілген зиян 10 миллиард АҚШ долларын құрады; бұл Бирма тарихындағы ең қорқынышты табиғи апат болды. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы «Кейбір ауылдар жартылай дерлік құрылыстан түгелдей жойылды және кең аумақтағы күріш егістік жерлері құрып кетті» деп мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1 миллионға дейін адамның баспанасыз қалғанын бағалады, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы «ең зардап шеккен аймақта безгек ауруының ошақтары туралы хабар алды». Бірақ осы апаттан кейінгі күндері Бирманың оқшауланған үкіметі дәрі-дәрмек, азық-түлік және басқа да көмек заттарын жеткізетін Біріккен Ұлттар Ұйымының ұшақтарының кіруіне кешігіп, құтқару жұмыстарын қиындатты. Үкіметтің ірі халықаралық көмек ұйымдарының кіруіне рұқсат бермеуі Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан «бұрын-соңды болмаған жағдай» деп сипатталды.
2011-2016 жылдар
2011–2012 жылдардағы Мьянма демократиялық реформалары – әскери қолдауымен Мьянмада жүзеге асырылған саяси, экономикалық және әкімшілік өзгерістердің үздіксіз процесі. Бұл реформаларға демократияны қолдайтын көшбасшы Аун Сан Су Чжидің үй қамауынан босатылуы және онымен одан әрі диалогтар жүргізілуі, Ұлттық адам құқықтары комиссиясының құрылуы, 200-ден астам саяси тұтқынға кешірім жасау, еңбек одақтары мен ереуілдерге жол беретін жаңа еңбек заңдарының қабылдануы, баспасөз цензурасының азайтлуы және валюталық операциялардың реттелуі кірді. Реформалардың нәтижесінде АСЕАН 2014 жылы Мьянманың төрағалыққа үміткерлігін мақұлдады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон 2011 жылдың 1 желтоқсанында Мьянмаға сапар шегіп, одан әрі дамуға шақырды; бұл АҚШ Мемлекеттік хатшысының елу жылдан астам уақыттан бері алғашқы сапары болды. Бір жыл өткен соң АҚШ Президенті Барак Обама елге келіп, Мьянмаға сапар шеккен алғашқы АҚШ Президенті атанды. Су Чжидің партиясы – Демократиялық Ұлттық Лигасы, 2012 жылдың 1 сәуірінде өткен қосымша сайлауға қатысты, себебі үкімет 2010 жылғы жалпы сайлауды Демократиялық Ұлттық Лигасының бойкоттауына әкелген заңдарды жойды. Ол Демократиялық Ұлттық Лигасын қосымша сайлаудағы сәттілікке жеткізіп, 44 орынның 41-ін жеңіп алды, ал Су Чжи өзі Мьянма Парламентінің төменгі палатасындағы Каухму сайлау округінен депутат болды. 2015 жылғы сайлау қорытындысы бойынша Демократиялық Ұлттық Лигасы Мьянма Парламентінің екі палатасында да абсолютті көпшілік орындарға ие болды, бұл оның үміткерінің Президент болуына жеткілікті болды, бірақ Демократиялық Ұлттық Лигасының басшысы Аун Сан Су Чжи конституция бойынша Президенттік лауазымға ие бола алмайды. Дегенмен, Мьянма әскерлері мен жергілікті көтерілісшілер арасындағы қақтығыстар тоқтамады.
2016-2021 жылдар
Жаңа парламент 2016 жылдың 1 ақпанында шақырылды, ал 2016 жылдың 15 наурызында Хтин Кяу 1962 жылғы әскери төңкерістен кейін елдің бірінші әскери емес президенті болып сайланды. Аун Сан Су Чжи 2016 жылдың 6 сәуірінде жаңадан құрылған Мемлекеттік кеңесші лауазымын, Премьер-министрге ұқсас рөлді, иеленді. 2015 жылғы жалпы сайлауда Аун Сан Су Чжидің Ұлттық демократия лигасының (ҰДЛ) күмбездей жеңісі Мьянманың әскери биліктен еркін демократиялық жүйеге сәтті өтуіне үміттерді жаңартты. Дегенмен, ішкі саяси тұрақсыздық, құлдырап бара жатқан экономика және этникалық шиеленістер демократияға өтуді қиын процесс етіп отырды. 2017 жылы белгілі мұсылман адвокаты және Мьянманың үкіметтік Ұлттық демократия лигасының маңызды мүшесі Ко Нидің қанымен өлтірілуі елдің нәзік демократиясына ауыр соққы болды. Ко Нидің өлімі Аун Сан Су Чжиді оның кеңесінен, әсіресе Мьянманың әскерилер жасаған Конституциясын реформалау және елді демократияға жеткізу мәселелерінде мақрұм етті. 2016 жылдың қазанынан 2017 жылдың қаңтарына дейін және 2017 жылдың тамызынан бері рохинджа халқына қарсы әскери операциялар жүргізілді. Бұл дағдарыс бір миллионнан астам рохинджаны басқа елдерге қашуға мәжбүр етті. Көбінесе Бангладешқа қашып, нәтижесінде әлемдегі ең ірі босқындар лагері – Кутупалонг құрылды. 2020 жылдың 8 қарашасында өткен жалпы сайлауда Ұлттық демократия лигасы (ҰДЛ) парламенттегі 476 орынның 396-сын жеңіп алды, бұл 2015 жылғы сайлаудағыдан да үлкен көрсеткіш. Әскерилердің ықпалындағы «Одақ бірлігі және даму партиясы» тек 33 орынға ие болды.
2021 қазіргі
2021 жылдың 1 ақпанында Мьянма әскері, Татмадау мемлекеттік кеңесші Аун Сан Су Чжи және басқа да үкімет мүшелерін қамауға алды. Әскери билікті әскери басшы Мин Аунг Хлайнгке жүктеді және бір жылға төтенше жағдай жарияланды. 2021 жылдың 2 ақпанында елдің барлық аймақтарында, соның ішінде ұлттық астана Найпьидаудағы денсаулық сақтау қызметкерлері мен мемлекеттік қызметкерлер мемлекеттік төңкеріске қарсы ұлттық азаматтық мойынсұнбау қозғалысын (အာဏာဖီဆန်ရေးလှုပ်ရှားမှု) бастады. Наразылық білдірушілер бейбіт және зорлықсыз наразылық формаларын қолданды, оларға азаматтық мойынсұнбау, еңбек тақырыбы, әскери бойкот науқаны, ыдыс-аяқ соғу науқаны, қызыл лента науқаны, қоғамдық наразылықтар және сайланған өкілдердің сайлау қорытындыларын ресми мойындауы кірді. 20 ақпанда Мандалай қаласында әскерилер екі адамды атып өлтірді және кем дегенде жиырмадан астам адам жарақаттанды. Бұл адамдар Маха Аунг Май қалашығының тұрғындары болды, олар азаматтық мойынсұнбау қозғалысына қатысқан мемлекеттік кеме құрылысы зауытының жұмысшыларын полициядан қорғап тұрды, полиция оларды жұмысқа қайтаруға мәжбүрледі. Оқтарды атқаннан өзге, полиция және әскери қызметкерлер азаматтарды ұрып-сапалап, қамауға алып, су шашып, мәрмәр және тас сияқты түрлі заттарды лақтырды. 2021 жылдың 26 наурызына дейін кем дегенде 3070 адам қамауға алынды, ал кем дегенде 423 наразылық білдіруші әскери немесе полиция күштерінің қолынан қаза тапты. Мьянманың барлық аймақтарында Ұлттық Бірлік Үкіметінің Халықтық Қорғаныс күштерінің қарулы көтерілісі басталды. Көптеген ауылдар мен қалаларда хунта күштерінің шабуылдары ондаған мың адамды қуып шықты. UNOCHA 2022 жылдың қыркүйек айының басында төңкерістен бері 974 000 адам ел ішінде орын аударып кеткенін мәлімдеді. Сонымен қатар, 2021 жылғы ақпандағы төңкеріс пен 2022 жылғы маусым аралығында 40 000-нан астам адам көрші елдерге қашып кетті, оның ішінде көптеген адамдар режимнің шабуылдарына ұшыраған шекараға жақын аудандардан келді.
Тарихнама
Энлхарт, Нил А. "Либералды Левиафан немесе Империялық бекет? Дж. С. Фурниваллдың Бірмадағы отарлық үкімдегі талқылаулары", "Қазіргі Азия зерттеулері" (2011) 45#4 759–790 бб.