Кіріспе
1920 жылы Арменияның шектері Вильсонның Армениясы - АҚШ президенті Вудро Вильсонның Мемлекеттік департаментімен жасалған Севр келісімінде Арменияның бірінші Республикасының орындалмаған шекаралық конфигурациясы. Севр келісім-шарты - 1920 жылы тамызда Батыс одақтас мемлекеттер мен Осман империясының жеңілген үкіметі арасында жасалған бейбіт келісім-шарт, бірақ ешқашан ратификацияланбады және кейіннен Лозанна келісім-шартымен алмастырылды. Вильсондық Арменияның ұсынылған шекаралары әртүрлі мөлшердегі армян халқы бар Эрзурум, Битлис, Ван және Трабзонның Осман вилайеттерінің бөліктерін қамтыды. Трабзон вилайетінің бөліктерін қосу Арменияның Бірінші Республикасына Трабзон портынан Қара теңізге шығуды қамтамасыз етуді көздеді. Понт республикасы 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында талқыланды, бірақ Элефтериос Венизелостың грек үкіметі мұндай мемлекеттің қауіпті жағдайынан қорықты, сондықтан оның бір бөлігі Вильсонның Армения мемлекетінің құрамына кірді. 1920 жылы АҚШ Сенаты Арменияға мандатты қабылдамады. Түрік тәуелсіздік соғысының басталуы Осман империясының Севр келісімін ратификацияламауына әкелді. Сол жылы Түркия мен Армения арасындағы соғыс басталды. Армения жеңілді және 1920 жылы 2 қарашада Александрополь келісімшартына қол қойып, Севр келісімшарты бойынша өз аумақтық тұтастығынан бас тартты. Карс келісім-шарты 1920 жылы 2 желтоқсанда Армения Демократиялық Республикасының Кеңес Армиясына қосылуынан кейін Кеңес Одағы мен Түркия арасында келісіліп, 1921 жылы 23 қазанда Арменияда Кеңес үкіметі арасында қол қойылды. Соңғысы ешқашан Арменияның құлатылған үкіметімен қабылданбады. Кеңес Ресейінің үкіметі Мәскеу келісімінде (1921) өзінің территориясы деп санаған Армения мен Түркия арасындағы ұқсас шекараны жеке келіссөздер жүргізді.
Wilsonian Armenia was the unimplemented boundary configuration of the First Republic of Armenia in the Treaty of Sèvres, as drawn by U. S. President Woodrow Wilson's Department of State. The Treaty of Sèvres was a peace treaty that had been drafted and signed between the Western Allied Powers and the defeated government of the Ottoman Empire in August 1920, but it was never ratified and was subsequently superseded by the Treaty of Lausanne. The proposed boundaries of Wilsonian Armenia incorporated portions of the Ottoman vilayets of Erzurum, Bitlis, Van, and Trabzon, which had Armenian populations of varying sizes. The inclusion of portions of Trabzon Vilayet was intended to provide the First Republic of Armenia with an outlet to the Black Sea at the port of Trabzon. A proposed Republic of Pontus was discussed at the Paris Peace Conference of 1919, but the Greek government of Eleftherios Venizelos feared the precarious position of such a state, so a portion of it was instead included in the proposed state of Wilsonian Armenia. The United States Senate rejected the mandate for Armenia in 1920. The outbreak of the Turkish War of Independence led to the Ottoman Empire not ratifying the Treaty of Sèvres. Later in that year, the Turkish–Armenian War broke out. Armenia was defeated and signed the Treaty of Alexandropol on November 2, 1920, renouncing its territorial integrity under the Sèvres Treaty. The Treaty of Kars was negotiated between Soviet Russia and Turkey following the annexation of the Democratic Republic of Armenia by the Soviet Army on December 2, 1920, and signed between the Soviet government in Armenia on October 23, 1921. The latter was never accepted by the overthrown Armenian government. The government of Soviet Russia separately negotiated a similar border between what it considered its territory of Armenia and Turkey in the Treaty of Moscow (1921).
Келіссөздер
Лондон конференциясы кезінде Дэвид Ллойд Джордж Вильсонды Анатолияға мандат алуға, әсіресе, армян диаспорасының қолдауымен, Түрік Армениясы талап еткен провинциялар үшін қабылдауға шақырды. Вильсон Армения ұлттық қозғалысының талап-тілектерін зерттеу және бұл талап-тілектердің Вильсонның он төрт нүктесімен үйлесімді екенін анықтау үшін Король Крейн комиссиясы мен генерал Джеймс Харборды аймаққа жіберді. 12-ші пункт: Қазіргі Осман империясының түрік бөлігіне сенімді егемендік берілуі керек, бірақ қазір түрік билігі астындағы басқа ұлттарға өмірдің күмәнсіз қауіпсіздігі мен автономды дамудың мүлдем кедергісіз мүмкіндігі берілуі керек, ал Дарданелл өзендері халықаралық кепілдіктер бойынша барлық халықтардың кемелері мен саудасына еркін өту үшін тұрақты түрде ашылуы керек. Король Крейн комиссиясы әрмәндердің жағымсыз жағдайға ұшырағанын, олар Осман империясының өз құқықтарын құрметтейтініне енді сене алмайтынын және әрмәндер "халық" екенін атап өтті. Сондықтан Комиссия Қауқас науқаны кезінде ауыр жеңіске жеткен Арменияның тәуелсіздігін халықаралық қауымдастық құрметтеуі және одақтастармен қамтамасыз етуі керек деп ұсынды.
The Turkish portion of the present Ottoman Empire should be assured a secure sovereignty, but the other nationalities which are now under Turkish rule should be assured an undoubted security of life and an absolutely unmolested opportunity of autonomous development, and the Dardanelles should be permanently opened as a free passage to the ships and commerce of all nations under international guarantees. The King Crane Commission noted that the Armenians had suffered a traumatic experience, that they couldn't trust the Ottoman Empire to respect their rights any more, and that the Armenians were "a people." The Commission therefore recommended that the hard won Armenian independence established during the Caucasus Campaign should be respected by the international community and insured by the Allies.
Арменияның дәлелдері
Армян революциялық федерациясы (АРФ) армян ұлттық қозғалысының көшбасшыларының позициясын пайдаланып, бұл аймақ Осман империясының құрамына кірмеуі керек деп мәлімдеді. Армениялықтар Осман империясының Ван провинциясын қоршаған аймақты 3 жылға жуық уақыт бойы (1915-1918 жж.) іс жүзінде бақылап отырды. АРФ бұл аймақты жаңадан құрылған Арменияның Бірінші Республикасына (1918-1920), Ресей империясының құлдырауынан кейін құрылған алғашқы қазіргі заманғы Армения республикасына қосу табиғи деп мәлімдеді. Бұл кезеңде дамыған тағы бір дәлел - халық саны әрмендікке қарай өсіп келе жатқаны, сондықтан әрмендер азшылық емес, көпшілік болып саналатыны; жер аударылған әрмендерді осы аймаққа көшіруді таңдау ретінде қарастыру керек. 1917 жылы 150 000-ға жуық армян Ерзурум, Битлис, Муш және Ван провинцияларына көшіп келді. Армениялықтар үйлерін салып, егіндік жерлерін игеріп бастаған еді. 1917 жылы провинцияның губернаторы Арам Манукян Ресей немесе Осман империясы қол астында аймақта жаңа автономиялы мемлекет құру керектігін мәлімдеді. Армен Гаро (Кадин Пастермаджиан) және басқа да өкілдер Еуропадағы армян сарбаздарын жаңа құрылымның қорғанысы мен тұрақтылығы үшін Кавказ майданына ауыстыруды ұсынды. Армяндық сарбаздар Осман әскері мен Армения майданының арасында қорғаныс желісін құруға кірісті.
Демография
Армениялық тарихшы Ара Папианның айтуынша, Севр келісімінің негізінде Арменияға берілген территорияда соғысқа дейінгі халық саны 3 570 000 адам болды. Мұсылмандар халықтың 49 пайызын, армяндар - 40 пайызын, лаздар - 5 пайызын, гректер - 4 пайызын, ал басқалар - 1 пайызын құрады. Оның айтуынша, егер аймақ Арменияға қосылса, жалпы халық саны 3 миллионға жетіп, армяндықтардың демографиялық жағдайын өзгертуге армяндықтардың тұрақты ағыны пайда болады. Арменияға қосылғаннан кейін бір жылдан кейін жалпы халық саны 3 миллионға жетеді деп болжалды (армениялықтардың көп бөлігі қайтып оралады деп күтілді, ал мұсылмандар Арменияға берілген төрт вилайетке қайтып оралмайды), мұнда армяндар халықтың 50 пайызын құрайды, мұсылмандар - 40 пайыз, лаздар - 6 пайыз, гректер - 4 пайыз, ал басқалар - 1 пайыз.
Салдары
Король Крейн комиссиясы аяқталғаннан кейін оқиғалар өз бағытын тапты. 1920 жылы 24 мамырда президент Уилсон АҚШ Конгресінен Арменияға мандат беру туралы өтініш білдірді. 1920 жылы 1 маусымда АҚШ Сенаты оның өтінішін 52 дауыспен 23 қарсы дауыспен қабылдамады. 1920 жылдың қыркүйегінде Түрік-әрмен соғысы басталды. Бірінші Армения Республикасы 1920 жылы қарашада жеңілді және Александрополь келісімшартына қол қойды, оның негізінде ол "Батыс Арменияға" қатысты әртүрлі аумақтық талаптарымен бірге Севр келісімшартынан бас тартты. Армения үкіметі кейіннен құлатылды. Арменияның жаңа үкіметі Карс келісімшартына қол қойды, ол Арменияның Түркияға берген бұрынғы жеңілдіктерін растады және екі ел арасындағы қазіргі шекараларды анықтады. 1922 жылдың соңында әртүрлі халықаралық тараптар Севр келісімінің орнын алмастыру үшін Лозанна келісімін жасады. Түрік-армян келісімдерін және сол кездегі Арменияның кеңес үкіметі көзқарастарын ескере отырып, "Батыс Арменияға" армяндықтардың талап ету мәселесі тоқтатылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы Карс келісімін жоюға және Түркияға берілген жерлерді қайтаруға тырысты. Кеңестердің бұл талаптары халықаралық армян диаспорасының көп бөлігімен, сондай-ақ Армения революциялық федерациясымен де қолдау тапты. Армян басшылары Түркиядан шығыс Анатолияны қайтарып алу үшін британдықтар мен американдықтардың қолдауын алуға тырысты, бірақ Уинстон Черчилль кеңестер мен армянның аумақтық талаптарына қарсы болды. Сол сияқты АҚШ Мемлекеттік департаменті де Түркияны қолдап, 1934 жылдан бері Уилсонның Армениясына берген қолдауының тоқтағанын айтты. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағы Түркияға қарсы талап-арыздарын тоқтатты.
Қазіргі заман
Бүгінде бастапқы мақсаттың жалғасы ретінде, Севр келісімінде Вильсонның Армениясы деп аталатын барлық аумақтардан тұратын тәуелсіз және біріккен Армения құру - Армения революциялық федерациясының мәлімделген мақсаты, 1934 жылы АҚШ-тың бұл идеяны ресми түрде қолдамауына қарамастан 2020 жылдың 10 шілдесінде Армения президенті Армен Саркисян "Севр келісімінің бүгінгі күні де Армения мәселесін әділ шешуге қол жеткізуге армян халқының құқығы үшін маңызды құжат болып қалатынын" және бұл "заңды, мемлекетаралық келісім де факті бойынша әлі де күшінде" екенін мәлімдеді. Армениялық геноцид тарихшысы Вахакн Дадриан, ол әрмендердің жағдайын жақсартуға бағытталған күш ретінде басталғанымен, Севр келісімінің армяндардың бақытсыздықтарын арттыруға қызмет еткенін дәлелдеді. Ол былай деп жазды: "Армениялықтар үшін оның шарттары қаншалықты ұзақ уақытқа созылған және лайық болып көрінсе де, оның тарихи Арменияның үлкен бөлігін армениялықтарға қайтару туралы уәдесі әрмендердің асылданған үміттері мен ирредентистік ұмтылыстарын күшейтті". Севр келісімінің басталуы сондай-ақ Дамат Ферит кабинетінің Стамбулдағы түпкілікті жеңілісімен тұспа-тұс келді, ол геноцидтің авторларына қарсы қылмыстық іс қозғады. Сол кезден бастап әскери соттар жеңілдеп, бірте-бірте жойылып кетті.