Кіріспе

Құрттар туысы Оруссидтер немесе паразиттік ағаш құрттары - бұрандалы құрттар ("Симфита") шағын туысы. Қазіргі уақытта 93 тірі және 4 кәдімгі түрлер белгілі. Олар гименоптерлардың филогенетикалық талдауларында басты орын алады, өйткені олар мегадиверс апокриттік құйрық құйрықтарының бауырлас таксонын құрайды, ал Оруссидей + Апокританың ортақ ата-бабасы гименоптерлардың эволюциясы барысында алғаш рет паразиттік дамуды дамытты. Олар сондай-ақ ет жейтін личинкалары бар жалғыз пиломатериялар.

Ересектер

Қанатқа толы саңырауқұлақтың ұзындығы 2−23 мм. Олар негізінен қара түсті, бірақ Chalinus, Mocsarya және Orussobaius түрлері аздап металл. Кейбір түрлерінің көкіректері немесе іштері қызыл түсті, ал шаштары ақ немесе алтын түсті болады. Көптеген Orussus түрлерінің аяқтарында ақ дақтар бар. Аталықтардың антеннасы 11 мүшеден, аналықтардың антеннасы 10 мүшеден тұрады. Әйелдердің модификацияланған дистальды антенналық мүшелері (9-бап ұлғайтылған, 10-бап өте кішкентай) дәнекерлеуге қатысады, олар оқшауланған орнын және ағаш ішінде жасырын тұратын қожайын личинкаларын анықтайды. Басқа "Симфиталардан" айырмашылығы - антенналары құрама көздердің төменгі жиегіне жақын және жамбас сүйегіне жақын орналасқан. Жақсы тіс тістері ортогонатоздық және тістері көрінбейді. Жоғарғы жақ сүйегі мен лабиумның пальпомерлерінің саны әр түрлі және таксономиялық сипатта қолданылады. Қанаттарындағы кейбір тік тамырлар басқа базалық гименоптерлердің толыққанды венациясымен салыстырғанда қысқарады. Басқа да көпшілік пиломахоздар сияқты қанаттары "сенхри" деп аталатын құрылғымен тынышталады. Толық денесі қатты склеротизирован және түрін анықтау үшін маңызды түрге тән микроқұрылысты қамтиды. Овипозитордың ұзындығы дененің ұзындығынан бірнеше есе артық, ал тынығып тұрған кезде ол ішке қарай ішке қарай ішке қарай созылады. Orussidae және Stephanidae - бұл басты тістердің алдыңғы тістерінің айналасында тік тістердің тажы бар жалғыз гименоптер. Orussidae-ден айырмашылығы, Stephanidae-де ценхри жоқ, ал олардың мезосомасы мен метасомасы араларында Orussidae-де жоқ, құрт белінен бөлінеді.

Ұрықтар

Апокриттік гименоптерлердің личинкаларына ұқсас, Orussidae личинкалары ағаш қазушы жәндіктердің туннельдеріндегі паразиттік өмір салтының нәтижесінде кейбір морфологиялық ерекшеліктерді азайтты. Олар ақ түсті, субцилиндрлі, әлсіз склеротизацияланған, айқын бас капсуласы бар. Ауыз бөлігі гипогназдық. Көздері мен аяқтары кішірейген немесе мүлдем жоқ. Жақсы дамыған және қатты склеротизацияланған. Жақсылық пен жағымсыз дыбыс. Дененің беті әрқайсысы 8-10 артқы бағыттағы тікенді көлденең қатарлы бөлек сегменттерге бөлінеді.

Биология және мінез-құлық

Оруссидті бұрандалар өте сирек жиналған. Жылдар бойы олардың саны қатты өзгеріп отырады. Бұл түрлер термофильді, ал құйрықтар күннің ең ыстық сағаттарында белсенді. Сондықтан оларды пиломашияларға маманданған энтомологтар өте сирек кездеседі. Тек бірнеше түрдің личинкаларының биологиясы белгілі. Оруссидтер - қоңыздар немесе гименоптерлардың ксилобионт личинкаларының, әсіресе бижутериялы қоңыздар (Buprestidae), ұзын мүйізді қоңыздар (Cerambycidae) және ағаш құрттарының (Siricidae, Xiphydriidae) личинкаларының паразиттері. Өлі ағаштардың сабақтарында тез жүгіріп жүретін оруссидтерді байқауға болады. Аналық құстар ағаш бетінде жасырын тұрған қожайын личинкаларды тауып алады. Дәнекерлеуді модификацияланған алдыңғы аяқтар қабылдайды. Ұзын ұяшықты ұяшыққа салып, аналық ұяшықты ұяшыққа салып, жұмыртқа салады. Жұмыртқаның алдыңғы жағында кішкентай, артқы жағында ұзын кеңістігі бар. Жұмыртқа иесімен бірге оралады. Осыған сәйкес, паразиттік өмір салты алғаш рет Апокритада емес, Orussidae + Apocrita ортақ ата-бабасында дамыған. Бұрын Оруссидтер кейде жеке бір субтартипке, Идиогастраға жатқызылған. Оруссидтер монофилетті екені дәлелденген.

Қалдықтар

Оруссоидеяның ең көне мүшелері, Оруссидейлер мен оның жақын туыстары бар топ, Қазақстанның Орта юралық Карабастау формациясынан белгілі. Қазіргі Оруссидтердің ең көне мүшелері соңғы креда дәуірінен белгілі. Ophrynopus peritus Engel, 2008 жылы Доминикан Амберінен сипатталған, Baltorussus velteni Schedl, 2011 жылы Балтық Амберінен, Mesorussus taimyrensis Rasnitsyn, 1977 жылы Таймырдың соңғы креда кезеңінен, Сібір және Minyorussus luzzii Basibuyuk, Quicke & Rasnitsyn, 2000 жылы Нью-Джерсидің соңғы креда кезеңінен.