Гүлді өсімдіктер туысы: Виола

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Виола – бәйшешек тұқымдасына (Violaceae) жататын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл тұқымдастың ең ірі туысы болып табылады, құрамында 680-нен астам түр бар. Көптеген түрлері Солтүстік жарты шарда таралған, бірақ Гавай, Австралия және Анд таулары сияқты әртүрлі аймақтарда да кездеседі. Виола түрлерінің кейбіреулері көп жылдық, ал кейбіреулері бір жылдық өсімдіктер, ал аздаған түрлері шағын бұталар болып өседі. Көптеген түрлері, сорттары мен гибридтері әсем гүлдері үшін бақшаларда өсіріледі. Бағбандық саласында "панси" термині көбінесе тұқымнан жыл сайын немесе екі жылдық циклмен өсірілетін, көп түсті, ірі гүлді сорттарды сипаттау үшін қолданылады және гүлзарларды безендіруге кеңінен пайдаланылады. "Виола" және "фиалка" атаулары әдетте кішкентай гүлді бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктерге, соның ішінде жабайы түрлерге қатысты қолданылады.

Сипаттама

Жылдық немесе көп жылдық шөптесін немесе сабақсыз (жер бетінен жоғары көрінетін өсімдік сабағы бар немесе жоқ) шөптер, бұталар немесе сирек кездесетін ағаштар. Сабақсыз түрлерде жапырақтар мен гүлдер жерден шыққандай көрінеді. Қалғандарының сабақтары қысқа, жапырақтары мен гүлдері жапырақ қойнауларында (қолтық жапырақтарда) орналасқан. Көбінесе, Viola-ның жапырақтары жүрек пішіндес немесе бүйрек пішіндес, жиекті болады, бірақ кейбір түрлерінде сызықтық немесе алақан тәрізді жапырақтары да кездеседі. Кез келген пішіндегі өсімдіктердің жапырақтары тікелей орналасқан; сабақсыз түрлер базальдық розеткалар құрайды. Өсімдіктердің жапырақтарында әрқашан жапырақ тәрізді қосымша жапырақшалар (қалқанша жапырақтар) болады. Көптеген түрлердің гүлдері күшті симметриялы, екі жақты және жалғыз гүлдейді, бірақ кейде шатырша гүлшоғырларын құрайды. Гүлдер бес жапырақшадан тұрады: төртеуі жоғары қарай немесе желкен тәрізді, әр жағынан екеуден, ал біреуі кең, төменгі жапырақшасы төмен қарай бағытталған. Бұл жапырақша басқаларынан сәл немесе айтарлықтай қысқа болуы мүмкін және айқын ерекшеленбейді. Жапырақшалардың пішіні мен орналасуы көптеген түрлерді анықтайды, мысалы, кейбір түрлердің әрбір жапырақшасының ұшында "тілшесі" болады, ал көпшілігі төменгі жапырақшасында тілшесі бар. Тілше аз дамыған немесе өте ұзын болуы мүмкін, мысалы, Viola rostrata-да. Жалғыз гүлдер ұзын сабақтарының соңында екі гүлқалқаншамен аяқталады. Гүлдерде гүлденгеннен кейін де сақталатын бес тостаған жапырақшасы бар, ал кейбір түрлерде гүлденгеннен кейін тостаған жапырақшалары үлкейеді. Гүлдің түсі ақтан сарыға дейін, қызғылт сары, көк және күлгін түсті немесе түрлі-түсті, көбінесе көк және сары, сары жұтқыншақты немесе жұтқыншақсыз болады. Гүлдерде бес бос тоқпақшасы бар, олардың қысқа, бос жіпшелері жұмыртқалыққа жақын орналасқан, сондай-ақ үлкен, толық және сопақ немесе жұмыртқа тәрізді дорсальды қосылыс мүшесі бар. Тек төменгі екі тоқпақшасы қанатты (нектарлық тілшелері бар, олар төменгі жапырақшаға тілшеге немесе қалташаға енгізілген). Жіпшелері жіңішке немесе домалақ, ұшы қалыңдаған, шар тәрізді немесе мұңқайған (құйрықты). Жіңішке қабықшалары бас тәрізді, тар немесе көбінесе мұңқайған. Гүлдерде бір ұялы жоғары жұмыртқалық бар, онда үш плацента орналасқан, олар көптеген жұмыртқаларды қамтиды. Гүлденгеннен кейін қалың қабырғалы қапшықтар пайда болады, олардың әрқайсысында бірнеше немесе көптеген тұқымдар болады және үш жарық арқылы ашылады. Кептіргенде қапшықтар тұқымдарды бірнеше метр қашықтыққа айтарлықтай күшпен шашады. Жеміс тәрізді тұқымдар, дөңгелек немесе сопақ пішіндес, әдетте арнилді (арнайы өскіндері бар) және тік ұрықтары, жалпақ жапырақшалары және майлы жұмсақ эндоспермі бар.

Annual or perennial caulescent or acaulescent (with or without a visible plant stem above the ground) herbs, shrubs or very rarely treelets. In acaulescent taxa the foliage and flowers appear to rise from the ground. The remainder have short stems with foliage and flowers produced in the axils of the leaves (axillary). Viola typically have heart shaped or reniform (kidney shaped), scalloped leaves, though a number have linear or palmate leaves. The simple leaves of plants with either habit are arranged alternately; the acaulescent species produce basal rosettes. Plants always have leaves with stipules that are often leaf like. The flowers of the vast majority of the species are strongly zygomorphic with bilateral symmetry and solitary, but occasionally form cymes. The flowers are formed from five petals; four are upswept or fan shaped with two per side, and there is one, broad, lobed lower petal pointing downward. This petal may be slightly or much shorter than the others and is weakly differentiated. The shape of the petals and placement defines many species, for example, some species have a "spur" on the end of each petal while most have a spur on the lower petal. The spur may vary from scarcely exserted (projecting) to very long, such as in Viola rostrata. Solitary flowers end long stalks with a pair of bracteoles. The flowers have five sepals that persist after blooming, and in some species the sepals enlarge after blooming. The corolla ranges from white to yellow, orange or various shades of blue and violet or multicolored, often blue and yellow, with or without a yellow throat. The flowers have five free stamens with short free filaments that are oppressed against the ovary, with a dorsal connective appendage that is large, entire and oblong to ovate. Only the lower two stamens are calcarate (possessing nectary spurs that are inserted on the lowest petal into the spur or a pouch). The styles are filiform (threadlike) or clavate (clubshaped), thickened at their tip, being globose to rostellate (beaked). The stigmas are head like, narrowed or often beaked. The flowers have a superior ovary with one cell, which has three placentae, containing many ovules. After flowering, fruit capsules are produced that are thick walled, with few to many seeds per carpel, and dehisce (split open) by way of three valves. On drying, the capsules may eject seeds with considerable force to distances of several meters. The nutlike seeds, which are obovoid to globose, are typically arillate (with a specialized outgrowth) and have straight embryos, flat cotyledons, and soft fleshy endosperm that is oily.

Фитохимия

Кейбір Виоланың бір ерекшелігі – гүлдерінің ұшқынсыз иісі; терпендермен қатар, иістің маңызды құрамы ионон деп аталатын кетондық қосылыс болып табылады, ол мұрын рецепторларын уақытша сезімталдығын жоғалтады, соның салдарынан жүйкелер қалпына келгенше гүлден басқа иіс сезілмейді.

Тарих

Алғаш рет 1753 жылы Карл Линней 19 түрімен ресми түрде сипаттаған Виола туысы оның ботаникалық авторитеті Л. болып табылады. Юсьсье 1789 жылы отбасылардың иерархиялық жүйесін құрғанда Виоланы Cisti (тас гүлдері) отбасына жатқызды, бірақ 1811 жылы оны олардан бөліп қарастыруды ұсынды. Дегенмен, 1802 жылы Батш Виола туысын типтік туыс ретінде негізге алып, оған қоса тағы жеті туысты қамтитын жеке Violariae отбасын құрды. Violariae кейбір авторлар, мысалы Бентам мен Хукер 1862 жылы (Violarieae ретінде) қолданғанмен, көпшілік авторлар де Ламарк пен де Кандолле 1805 жылы алғаш ұсынған Violaceae деген баламалы атауды қабылдады, сондай-ақ Гингинс (1823) және Сент-Илер (1824) та қолданды. Алайда де Кандолле 1824 жылғы Prodromus еңбегінде де Violarieae атауын пайдаланған.

Филогения

Виола – үлкен эудикоттар тұқымдасы Виолаceae-ге жататын шамамен 25 туыс пен 600-ге жуық түрдің бірі. Көптеген туыстар монотипті болғанымен, Виола өте кең таралған туыс, оның 500 мен 600 арасындағы түрлері әртүрліше сипатталады. Тарихи түрде бұл туыс Violoideae субтұқымдасының Violeae тайпасына жатқызылған. Алайда, бұл жіктемелердің жасанды және монофилеттік емес екені анықталды. Молекулалық филогенетикалық зерттеулер Виоланың Виола, Швейгерия, Нойсетия және Алексис түрлерімен бірге тұқымның I кладында кездесетінін көрсетті, мұнда Швейгерия мен Нойсетия монотипті және Виоланың туыс топтарын құрайды.

Бөлімшелер

Виола – дәстүрлі түрде бөлімдерге бөлінген үлкен туыс. Олардың бірі – Гингинс (1823) есімді ғалымның, стигма морфологиясына негізделген, бес бөлімнен (Номимиум, Дишидиум, Хамамеланиум, Меланий, Лептидиум) тұратын жіктемесі. Вильгельм Беккердің 1925 жылғы конспектісінде аяқталған кең ауқымды таксономиялық зерттеулері 14 бөлімге және көптеген инфрасекциялық топтарға әкелді. Ең үлкені және ең көп түрлі – 17 кіші бөлімнен тұратын Viola бөлімі. Кіші бөлімдерден басқа, сериялар да сипатталды. Кейбір авторлар осы туысты субжанрларға бөлуді ұсынады. Гершой (1934) және Клаусен (1964) жүргізген кейінгі зерттеулер кіші бөлімдер мен серияларды пайдаланды. Олардың барлығы морфологиялық ерекшеліктерге негізделген. Молекулалық филогенетикалық әдістерді қолданған кейінгі зерттеулер, мысалы, Баллард және авторлар тобының (1998) жұмысы, осы дәстүрлі жіктемелердің көпшілігі монофилеттік емес екенін көрсетті, бұл проблема гибридтенудің жоғары деңгейімен байланысты. Атап айтқанда, Nomimium бөлімі бірнеше жаңа бөлімдерге бөлінді және оның бір бөлігі Viola бөліміне қосылды. Viola бөлімі s. lat. төрт бөлімнен тұрады: Viola sensu stricto, Plagiostigma s. str., Nosphinium sensu lato және V. spathulata тобы. Бұл талдауда Оңтүстік Америка бөлімдері базальды топтар болып көрінеді, олар Рубеллийден басталып, содан кейін Лептидиум келеді. Дегенмен, нақты филогенетикалық қатынастар әлі де толыққанды анықталған жоқ, сондықтан көптеген әртүрлі таксономиялық номенклатуралар қолданылады, соның ішінде Grex деп аталатын топтамалар да бар. Маркуссен және авторлар тобы бес Оңтүстік Америка бөлімін – Андиний, Лептидиум, Триденс, Рубеллий және Хиленийді осы ретпен филогенетикалық ағаштың тамырына орналастырады. Олардан кейін Австралияның жалғыз бөлімі – Erpetion, Chilenium-нің бауырлас тобы ретінде, Солтүстік жарты шардың бөлімдері және соңында жалғыз Африка бөлімі – V. abyssinica келеді. Бұл бөлімдер морфологиялық, хромосомалық және географиялық жағынан ерекшеленеді.

Түрлер

Бұл туысқа итқызғалдақтары, көптеген аймақтарда ең көп кездесетін Виола, тәтті қызғалдақ (Viola odorata) (тәтті хош иісі үшін осылай аталған) және «күлгін» деген сөзді атауында қамтитын көптеген басқа түрлер кіреді. Бірақ басқа «күлгіндер» емес: не Стрептокарпус секциясы. Saintpaulia («Африка қызғалдақтары», Gesneriaceae) немесе Erythronium dens canis («тісті қызғалдақтар», Liliaceae) Виола туысымен байланысты емес.

Эволюция және биогеография

Польшаның Батыс Карпаттарындағы Новый Сач бассейнінің орта миоцендік тұщы су шөгінділерінен алынған бұрғылау үлгілерінен †Viola rimosa тұқымының бір қазбасы табылды. Бұл туыс Оңтүстік Америкада, ең болмаса Анд тауларында пайда болған деп саналады.

Генетика

Тіршілік ортасының фрагментациясы Солтүстік Американың орманды қызғылт сары гүлі Viola pubescens-тің генетикалық әртүрлілігі мен гендер ағынына минималды әсер ететіні дәлелденді. Бұл, мүмкін, Viola pubescens-тің көбінесе ауыл шаруашылығы жерлерінде тірі қалу қабілетімен байланысты болуы мүмкін. Бұл күтпеген жоғары генетикалық әртүрлілік үрдісі Viola palmensis-те де байқалады, ол Канар аралдарының эндемигі болып, Ла-Пальма аралының 15 шаршы километрлік аймағында ғана таралған. Бұл түрлердегі генетикалық әртүрліліктің жоғары деңгейі осы өсімдіктердің өздік опылдануға бейім екенін көрсетеді, тіпті көптеген қызғылт гүлдер жыл бойы клистогамды гүлдер арқылы көптеген клоналды ұрпақтарды өндіре алады. Клистогамды гүлдерден көп мөлшерде клоналды тұқымдар өндіретін өсімдіктерде көбінесе ішкі селекция деңгейі жоғары болады. Бұл жоғары өздік опылдану деңгейі мен генетикалық әртүрлілік осы қызғылт гүлдердің көктемнің басында гүлдеген кезде тозаңдаушылар үшін күшті бәсекелес екенін және осы тозаңдаушылардың жиі фрагменттелген популяциялар арасында үлкен қашықтықтарға ұшып бара алатынын көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бүкіл әлем бойынша солтүстік умеренді аймақтарда таралған бұл туыс, оны қалған, көбінесе тропикалық Виолацея туыстарынан ерекшелендіреді, олар Ескі және Жаңа әлем түрлерімен шектелген, ал тропиктерде таралуы негізінен биік таулы аймақтарда байқалады. Әртүрліліктің орталықтары негізінен Солтүстік жарты шардың таулы аймақтарында, Шығыс Азияда, Меланезияда және Оңтүстік Еуропада орналасқан, сондай-ақ Анды тауларында және Оңтүстік Американың Оңтүстік Патагония конусында кездеседі. Түрлердің ең жоғары концентрациясы бұрынғы КСРО аумағында байқалады. Австралияда Виола туысының бірнеше түрі өседі, оның ішінде Виола hederacea, Виола betonicifolia және Виола banksii түрлері бар, олар алғаш рет Джозеф Бэнкс және Дэниел Соландер Кук экспедициясының Ботаника шығанағына сапарында жинаған.

Экология

Виола түрлерінің личинкалары кейбір Lepidoptera түрлері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде алып леопард мотылы, ірі сары қанат асты, кең жиекті сары қанат асты, биік қоңыр фритиллярия, кішкентай інжу-маржан жиекті фритиллярия, інжу-маржан жиекті фритиллярия, патшалық фритиллярия, кардинал және Setaceous Hebrew әрпі. Көптеген фритиллярия көбелектерінің личинкалары виолаларды міндетті мезгілдік қонақ өсімдік ретінде пайдаланады, бірақ бұл көбелектер әрқашан виолаға тікелей жұмыртқа салмайды. Бұл туыстың экологиясы өте алуан түрлі болғанымен, виолалар негізінен Diptera және Hymenoptera қатарларының өкілдерімен тозаңданады. Көрнекті гүлдер ерте көктемде пайда болады, ал клоналды клистогамиялық гүлдер қолайлы жағдайларда кеш көктемнен бастап вегетациялық маусым аяқталғанға дейін өседі. Клистогамия өсімдіктерге жыл бойы ұрпақ беруге және орналасу мүмкіндігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл жүйе виолалар үшін ерекше маңызды, өйткені бұл өсімдіктер кішкентай өлшемдеріне байланысты көбінесе тозаңдану үшін нашар бәсекелестікке түседі. Көптеген виола түрлері тұқымның екі режимін көрсетеді. Тұқым қапшықтары пісіп жетілгеннен кейін тұқымдар өсімдіктің төңірегінде жарылыспен таралады. Viola pedata тұқымының аналық өсімдіктен 5 метрге дейін таралатыны хабарланды. Көбінесе тұқымдар құмырсқалар арқылы мирмекохория процесі арқылы одан әрі таратылады. Осылай таралатын виола тұқымдарының сыртында элайосомалар деп аталатын арнайы құрылымдар болады. Бұл өзара әрекеттесу виола тұқымдарының қорғалған, тұрақты ортада өніп-өсуіне және орналасуына мүмкіндік береді. Көптеген виола тұқымдары физиологиялық ұйқыға кетеді және ex situ жағдайларында өніп-өнуді ынталандыру үшін белгілі бір кезеңде салқындату қажет. Өніп-өну деңгейі көбінесе өте төмен болады, әсіресе тұқымдар ұзақ уақыт сақталғанда. Солтүстік Америкадағы ортаны қалпына келтіруде, жоғарыда аталған фритиллярия көбелектерімен байланысы болғандықтан, жергілікті виолаларға жоғары сұраныс бар. Виола түрлері әртүрлі мекендеу орындарын қамтиды, батпақтардан (Viola lanceolata) құрғақ төбелік далаларға (V. pedata) және орманды жерлерге (V. labradorica) дейін. Бұл түрлердің көпшілігі жоғары сапалы ортаның индикаторлары болғанымен, кейбір виолалар адамның өзгерткен ландшафтында да өркендеуге қабілетті. Цинк виоласының екі түрі (V. calaminaria және V. guestphalica) ауыр металдармен қатты ластанған топырақта өмір сүре алады. Көптеген виолалар арбускулярлық микоризалық саңырауқұлақтармен қарым-қатынас жасайды, ал мырыш виолаларының жағдайында бұл оларға осындай жоғары ластанған топырақтарға төзімді болуға мүмкіндік береді. Гүлдеу көбінесе мол болады және көктем мен жаздың көп бөлігінде созылуы мүмкін. Виола көбінесе көктемде гүлдейді, жақсы дамыған гүл жапырақтары бар шашма тәрізді гүлдері жәндіктермен тозаңданады. Көптеген түрлер жаз және күзде өздігінен тозаңданатын, ашылмаған және жапырақтары жоқ клистогамиялық гүлдерді де шығарады. Кейбір түрлердегі көрнекті шашмагамды гүлдер тұқымсыз болады (мысалы, Viola sororia).

Viola species are used as food plants by the larvae of some Lepidoptera species, including the giant leopard moth, large yellow underwing, lesser broad bordered yellow underwing, high brown fritillary, small pearl bordered fritillary, pearl bordered fritillary, regal fritillary, cardinal, and Setaceous Hebrew character. The larvae of many fritilary butterfly species use violets as an obligate host plant, although these butterflies do not always ovaposit directly onto violets. While the ecology of this genera is extremely diverse, violets are mainly pollinated by members within the orders Diptera and Hymenoptera. Showy flowers are produced in early spring, and clonal cleistogamous flowers are produced from late spring until the end of the growing season under favorable conditions. Cleistogamy allows plants to produce offspring year round and have more chances for establishment. This system is especially important in violets, as these plants are often weak competitors for pollination due to their small size. Many violet species exhibit two modes of seed dispersal. Once seed capsules have matured, seeds are dispelled around the plant through explosive dehiscence. Viola pedata seeds have been reported being dispersed distances of up to 5 meters away from the parent plant. Often, seeds are then further dispersed by ants through a process called myrmecochory. Violets whose seeds are dispersed this way have specialized structures on the exterior of the seeds called elaiosomes. This interaction allows violet seed to germinate and establish in a protected, stable environment. Many violet seeds exhibit physiological dormancy and require some period of cold stratification to induce germination under ex situ conditions. Rates of germination are often quite poor, especially when seeds are stored for extended periods of time. In North American habitat restoration, native violets are in high demand due to their relationship with the aforementioned fritillary butterflies. Violet species occupy a diverse array of habitats, from bogs (Viola lanceolata) to dry hill prairies (V. pedata) to woodland understories (V. labradorica). While many of these species are indicators of high quality habitat, some violets are capable of thriving in a human altered landscape. Two species of zinc violet (V. calaminaria and V. guestphalica) are capable of living in soils severely contaminated with heavy metals. Many violets form relationships with arbuscular mycorrhizal fungi, and in the case of the zinc violets, this allows them to tolerate such highly contaminated soils. Flowering is often profuse, and may last for much of the spring and summer. Viola are most often spring blooming with chasmogamous flowers that have well developed petals pollinated by insects. Many species also produce self pollinated cleistogamous flowers in summer and autumn that do not open and lack petals. In some species the showy chasmogamous flowers are infertile (e. g.,Viola sororia).

Бағбандық пайдалану

Бұл туыстың халықаралық тіркеу органы – Американдық Вайолет қоғамы, онда өсірушілер жаңа Виола сорттарын тіркейді. Он бау-бақшалық бөлімше бойынша сорттарды сипаттау үшін кодтау жүйесі қолданылады, мысалы Вайолет (Vt) және Виолетта (Vtta). Мысал ретінде Viola 'Little David' (Vtta) және Viola 'Königin Charlotte' (Vt) келтірілуі мүмкін. Бұл жүйеде вайолеттер (Vt) «қыстың соңы мен көктемнің басында кішкентай, өте хош иісті, өзінің түсінде қызғылт, көк немесе ақ гүлдері бар, тамырсабақты көп жылдық өсімдіктер» деп анықталады.

Түрлер мен тұқымдар

Көптеген түрлер, сорттар мен гибридтер әсем гүлдері үшін бақшаларда өсіріледі. Бағбандық саласында "панси" термині көбінесе тұқымнан жыл сайын немесе екі жылдық циклмен өсірілетін, көп түсті, ірі гүлді сорттарды білдіреді, олар гүлзарларды безендіруге кеңінен қолданылады. "Виола" және "фиалка" терминдері әдетте кішкентай гүлді бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктерді, соның ішінде жабайы түрлерді атау үшін қолданылады. Viola cornuta, Viola cucullata және Viola odorata сорттары көбінесе тұқымнан өсіріледі. Сонымен қатар, Viola labradorica, Viola pedata және Viola rotundifolia түрлері де жиі өсіріледі. Қазіргі заманғы бақша пансиі (V. × wittrockiana) – кем дегенде үш түрдің қатысуымен пайда болған күрделі гибридтік өсімдік: V. tricolor (жабайы панси немесе жүрек гүлі), V. altaica және V. lutea (тау пансиі). Гибридтік мүйізді панси (V. × williamsii) бақша пансиі мен Viola cornuta гибридтесуі нәтижесінде пайда болған.

Жатырлық өсімдіктер

2005 жылы АҚШ-та виолалар (пансилерді қоса) ең көп өсірілетін үш гүлдің бірі болды және жатақ гүлдер нарығы үшін 111 миллион долларлық виола жапырақшалары өндірілді. Жатаққа отырғызылатын пансилер мен виолалар көбінесе тұқымнан өсіріледі, сондай-ақ гүлдің түсі мен сыртқы түрі жағынан біркелкі, тығыз өсімдіктер беретін F1 гибридтік тұқымдықтар шығарылды. Жатақ гүлдер әдетте бір маусым өскеннен кейін тасталады.

Ас үй

Жаңа ашылған виола гүлдерін салаттарды безендеуге немесе құс немесе балыққа қосымша материал ретінде пайдалануға болады. Суфле, крем және осыған ұқсас десерттерді виола гүлдерінің эссенциясымен хоштандыруға болады. Жас жапырақтарын шикі күйінде немесе жеңіл дәмді жапырақты көкөніс ретінде пісіріп жеуге болады. Виолетта виолаларының «Ребекка» сортының гүлдері мен жапырақтары ерекше ванильді дәмімен және қыстың жасыл түсінің иісімен ерекшеленеді. V. odorata-ның кейбір түрлерінің күшті хош иісі десерттерге, жеміс салаттарына және шайға есімді тәттілік қосады, ал V. tricolor-дың жұмсақ бұршақ дәмі ысталған ет және буланған көкөністер сияқты ащы және тәтті тағамдармен де үйлеседі. V. odorata-ның жүрек пішіндес жапырақтары ұзақ өсу маусымы бойы тегін жасыл көкөніс көзі болып табылады, ал гүлшолпандары сүт пудингінде, балмұздақта немесе салаттарда және гарнирлерде хош иісті дәмдеуіш ретінде қолданылады. Қантталған виола немесе кристалл виола – бұл әдетте Viola odorata гүлінен жасалған, жұмыртқа ағы және кристалл қантпен жабылған гүл. Басқаша айтқанда, жаңа гүлдің үстіне ыстық сироп құйылады (немесе гүл сиропқа батырылады) және қант қайтадан кристалданып, кепкенше араластырылады. Бұл әдіс әлі де раушан гүлдері үшін қолданылады және бұрын апельсин гүлдеріне де қолданылған (егер бадам немесе апельсин қабығы осылай өңделсе, олар пралине деп аталады). Қантталған виола Францияның Тулуза қаласында әлі де коммерциялық түрде жасалады, онда олар «violettes de Toulouse» деп белгілі. Олар торттарды немесе десерттерді безендіру үшін немесе хош иісті десерттерге қосу үшін қолданылады. Француздар виоладан жасалған сироптарымен де танымал, көбінесе виоладан алынған эссенциядан жасалған. Америка Құрама Штаттарында бұл француз виола сиропы виола печеньелерін және зефирлерді жасау үшін қолданылады. Виола эссенциясы Creme Yvette, Creme de Violette және Parfait d'Amour ликерлеріне дәм қосады. Сондай-ақ, Parma Violets және C. Howard's Violet сияқты кондитерлік өнімдерде қолданылады.

Дәрілік

Виоланың көптеген түрлерінде антоцианин деп аталатын антиоксиданттар бар. V. yedoensis және V. prionantha түрлерінен 14 антоцианин анықталды. Кейбір антоцианиндер күшті антиоксиданттық қасиеттерге ие. Тесттен өткен виолалардың көпшілігі және виола тұқымдасына жататын көптеген басқа өсімдіктерде циклотидтер кездеседі, олар өсімдіктен бөліп алынғанда кең ауқымды in vitro биологиялық белсенділіктерді көрсетеді, оның ішінде жатырды қысқарту, ВИЧ-қа қарсы, микробқа қарсы және жәндіктерге қарсы әсерлерге ие. Үндістаннан таралған Viola canescens түрі Trypanosoma cruzi-ге қарсы in vitro белсенділік танытты. Виола түрлері адамдарға қатысты түрлі клиникалық жағдайларда зерттелді. Қос соқыр клиникалық сынақ көрсеткендей, Viola odorata сиробын қысқа әрекетті β-агонисттермен бірге қолдану астмамен ауыратын балалардағы жөтелді басуға көмектеседі. Тағы бір зерттеуде Viola odorata экстрактінің майын мұрынға шашу арқылы қолдану ұйқысыздықтан зардап шегетін науқастарға тиімді екені анықталды.

Парфюмерия

Виола одората парфюмерия өнеркәсібінде хош иіс көзі ретінде қолданылады. Вайолеттің иісінің "құлықты" сипаттамасы бар, себебі оның хош иісі уақыт-уақытпен сезіледі де, жоғалады. Гүлдерде ионон бар, ол адамдардың хош иісті сезу қабілетін қысқа мерзімге бұзады.

Туу

Көктемгүл – ағылшын дәстүрінде ақпан айының дәстүрлі туған гүлі.

Географиялық аумақтар

Америка Құрама Штаттарында, жалпы көк жалбыз Viola sororia Иллинойс, Род-Айленд, Нью-Джерси және Висконсин штаттарының гүлдері болып табылады. Канадада Viola cucullata 1936 жылы қабылданған Нью-Брансуик провинциясының гүлі. Ұлыбританияда Viola riviniana Линкольншир округының гүлі болып табылады.

Лесби және бисексуалдық мәдениет

Көк түсті қызғалдақтар әйелдер арасындағы романтикалық махаббаттың символы болды. Бұл байланыс Сапфоның жоғалған махаббаты туралы өлеңінің үзінділерінен бастау алады, онда ол оны "Менің жанымда сен өзіңе [көптеген] қызғалдақ және раушан гүлдерінен шашу шашқансың" деп сипаттайды. Тағы бір өлеңінде Сапфо жоғалған жанының "көк түсті тақиялары, өрілген раушан гүлдері, мойнына оралған шүйіншөп пен сафран" кигенін айтады. 1926 жылы Эдуард Бурдедің "Түрме" атты, лесби қарым-қатынасын бейнелеген алғашқы пьесаларының бірі, лесби махаббатын білдіру үшін қызғалдақ букетін пайдаланды.