Кіріспе

Австриялық британдық психоаналитик (1882–1960)

Мелани Клейн (туған аты Рейз; 30 наурыз 1882 – 22 қыркүйек 1960) – австриялық британдық автор және психоаналитик, балалар психоанализі саласындағы еңбектерімен танымал. Ол объектілік қатынастар теориясының дамуындағы маңызды тұлға болды. Клейн балалық шақтағы сөз алдындағы экзистенциалдық үлкен қорқыныштың санасыздың қалыптасуына ықпал еткенін, нәтижесінде әлемнің жақсы және жаман идеалдарға санасыздықпен бөлінуіне әкелгенін айтты. Оның теориясына сәйкес, баланың осы бөліністі қалай шешетіні баланың бойындағы қасиеттеріне және оған көрсетілген күтімнің сипатына байланысты. Бұл бөліністі шешудің нәтижесі адамның өмірінде кейіннен туындайтын қиындықтардың болуына, болмауына және олардың түріне әсер етеді.

Өмір

Мелани Клейн еврей отбасында дүниеге келіп, өмірінің көп бөлігін Венада өткізді. Ол дәрігер Мориц және Либусса Рейзестердің төртінші және соңғы баласы еді. Гимназияда білім алған Клейн медицинаны оқымақшы болған, алайда отбасының қаржылық жағдайы нашарлаған соң жоспарларын өзгертті. 21 жасында ол өнеркәсіптік химияшы Артур Клейнге тұрмысқа шығып, көп ұзамай Мелитта атты тұңғыш қызын дүниеге әкелді. 1907 жылы Ханс есімді екінші баласы, ал 1914 жылы үшінші және соңғы баласы Эрих дүниеге келді. Осы екі баладан кейін Клейн клиникалық депрессияға ұшырады, себебі жүктілік оған ауыр тиді. Бұл және бақытсыз некесі оны ем іздеуге итермеледі. 1910 жылы отбасы Будапештке көшкеннен кейін, Клейн психоаналитик Сандор Ференциден терапия ала бастады. Осы кезде Клейн психоанализді зерттеуге қызығушылық танытты. Ференцидің ынталандыруымен Клейн өз балаларын бақылап, зерттеу жүргізе бастады. Сол кезде балалар психоанализі туралы аз ғана мәлімет болды. Сондықтан Клейн осы мүмкіндікті пайдаланып, өзінің "ойын арқылы емдеу" әдісін жасады. Клейннің пікірінше, ойын – ересектердегі түстер мен еркін ассоциациялар сияқты, түсіндіріліп, талдауға болатын бейсаналық материалдың символы. Кейіннен оның зерттеулері ойын терапиясының дамуына үлкен үлес қосты. 1921 жылы, некесі ажырасып, Клейн Берлинге көшіп, Карл Абрахамның жетекшілігімен Берлин психоаналитикалық қоғамына қосылды. Абрахам оның балалармен жасаған жаңалықтарын қолдағанмен, Клейн мен оның идеялары Берлинде көп қолдау таппады. Ажырасқан әйел және академиялық білімі бакалавр дәрежесіне де жетпеген Клейн, ер адамдар басымдығы бар мамандықтағы консерваторлық көзқарастың символы болды. Дегенмен, Клейннің ерте жұмыстары психоанализдің теориясы мен әдістерін дамытуға, әсіресе Ұлыбританияда, зор әсер етті. Оның адам дамуы және қорғаныс механизмдері туралы теориялары Фрейдтің даму теорияларымен қақтығысқа түсіп, даму психологиясы саласында көп пікірталас тудырды. Клейн өз идеяларын ұсынған шақта Анна Фрейд та солай істеді. Екеуі де Клейн мен Фрейдтің ізбасарлары арасындағы ұзақ пікірталастарда белсенді қатысушыларға айналды. Осы "даулы талқылаулар" нәтижесінде Британдық психоаналитикалық қоғам үш жеке оқу бөліміне бөлінді: (1) Клейниандық, (2) Фрейдиандық және (3) Тәуелсіз. Бұл пікірталастар балалар талдауы саласындағы оқытудың екі бағытты қамтитын келісімімен аяқталды.

Психоанализге қосқан үлесі

Клайн жас балаларға дәстүрлі психоанализді қолданған алғашқылардың бірі болды. Ол өзінің әдістерінде (мысалы, балалармен ойыншықтар арқылы жұмыс істеу) және нәрестелердің дамуы туралы теорияларында жаңашыл болды. Академиялық қауымдастықтың құрметіне ие болып, Клейн психоанализ бойынша өте беделді оқу бағдарламасын құрды. Балалардың ойындарын және өзара әрекеттесуін бақылап, талдау арқылы Клейн Фрейдтің санасыз рухы туралы жұмысына үстеме жасады. Оның нәрестелердің санасыз рухына терең бойлауы ерте Эдип кешенінің және суперэгоның даму тамырларын ашты. Клейннің теориялық еңбегі Фрейдтің өлім импульсінің бар екендігіне сенуін қамтиды, бұл барлық тірі организмдердің «бейорганикалық» күйге, демек, бір жолмен өлімге ұмтылуын көрсетеді. Психологиялық тұрғыдан алғанда, Эрос (өмір импульсі), өмірді сақтап және біріктіретін қағида, осылайша, өмірді тоқтатуға және жоюға ұмтылатын Танатос (өлім импульсі) күшімен жұптасқан деп есептеледі (Фрейд өзінің еңбектерінде «Танатос» терминін пайдаланбаған болса да). Фрейд және Клейн бұл «биоментальді» күштерді психиканың негізі деп санады. Бұл бастапқы санасыз күштер, ақыл-ой матрицасы – «ид» – «эго» – «тәжірибелі өзіндік» белсенділігіне түрткі береді. «Ид», «эго» және «суперэго», әрине, өте күрделі және көбінесе зерттелмеген психодинамикалық процестерді білдіретін (инстинкттерге ұқсас) ғана қысқаша атаулар болды.

Сәбилерді бақылау

Клейннің нәрестелерді бақылаудың маңыздылығы туралы жұмысы 1935 жылы емізуді тоқтату туралы публично лекциямен басталды. Клейн ана мен нәресте арасындағы қарым-қатынас, нәрестеге тамақ беру мен байланысты дамытудан гөрі, көбірек нәрсеге негізделгенін айтады; ананың баласына деген сүйіспеншілігі мен байланысы, тіпті одан да маңызды. Клейн бұл тұжырымға өзі және таныс аналарының нақты байқаулары арқылы келді. Ол нәрестелердің аналарының бет-әлпетіне қызығушылық танытуын, аналарының қолына тиісуін, сондай-ақ, аналарының кеудесін ұстаудан ләззат алуын сипаттады. Бұл қарым-қатынас туғаннан кейін көп ұзамай пайда болатын сүйіспеншілікке құрылған. Клейннің сөзінше, екі айлық нәресте анасына тамақтан басқа да қызығушылық танытады. Ол нәрестенің анасына жиі күлімсіреп, кеудесіне жабысатынын байқаған. Нәресте анасының көңіл-күйі мен сезімдеріне қалай ден қойып, жауап беретіні, көрсеткен сүйіспеншілігі мен қызығушылығы – бұл объектілік қатынастың көрінісі. Клейн сондай-ақ, нәрестелер өздерінің жетістіктері, мысалы, жүгіру және тұру, ата-аналарына қуаныш сыйлайтынын сезінеді. Бір байқауында Клейн нәрестенің өз жетістіктері арқылы анасының сүйіспеншілігі мен қуанышын оятқысы келетінін айтады. Клейннің пікірінше, нәресте өз күлімсіреуі анасын бақытты ететінін және оның назарын аудартатынын байқайды. Сондай-ақ, нәресте жылаудан гөрі күлімсіреудің мақсаты артық екенін түсінеді. Клейн «бейқам» бала туралы да айтады. Оның айтуынша, тамағын жақсы көріп, аздап жылайтын баланы бақытты деп жаңылысу оңай. Кейінірек даму көрсеткендей, осындай жайлы балалардың кейбіреулері шын мәнінде бақытты емес. Олардың жыламауының себебі – апатия болуы мүмкін. Жастың эмоциялық жағдайын бағалау қиын, себебі эмоциялар өте күрделі. Осы балаларды қадағалағанда, көптеген қиындықтар көрінеді. Бұл балалар көбінесе адамдардан ұялады, сыртқы әлемге, ойынға және оқуға деген қызығушылықтары шектеледі. Олар жүруге және тұруға баяу үйренеді, себебі оларды ынталандыратын күш аз. Даму барысында олар невроз белгілерін көрсетеді.

Балаларды талдау

Фрейдтің балаларға қатысты идеялары көбінесе ересек пациенттермен жұмыс істеуден туындаса, Клейн екі жастағы балалармен тікелей жұмыс істеуде жаңашылдық танытты. Клейн балалардың ойын ойнауын олардың эмоциялық байланыс құралының басты түрі деп қарастырды. Клейн қуыршақтар, жануарлар, пластилин немесе қарындаш пен қағаз сияқты ойыншықтармен ойнаған балаларды бақылап, олардың іс-әрекеттерін және өзара қарым-қатынасын тіркеді. Содан кейін ол олардың ойындарының артындағы санасыз мағынасын түсіндіруге тырысты. Фрейдтің ізбасарлығымен ол баланың қиялындағы ата-аналардың маңызды рөлін атап өтті және Фрейдтің Эдип кешенінің уақыты дұрыс емес деген қорытындыға келді. Фрейдке қарсы тұрып, ол супер-эгоның туған кезден бастап қалыптасатынын айтты. Өте жас және психикалық бұзылыстары бар балаларда жеккөрушілік, қызғаныш және ашкөздік сияқты өте агрессивті қиялдарды зерттегеннен кейін Мелани Клейн адам психикасының моделін ұсынды, ол психикалық күйдің айқын тербелістерін Эрос немесе Танатос импульстарымен байланыстырды. Ол өмірді сақтап қалу принципінің басым болатын сананың күйін депрессивті позиция деп атады. Депрессивті позиция – жақсы мен жаманның біртіндей екенін түсіну. Баланың қиялында жойылған адамдардың тағдыры туралы қорқыныш пен алаңдаудың бәрі сонда жинақталады. Бала қиял мен мінез-құлқы арқылы анасын жақсы жағдайға келтіруге тырысады, депрессиясы мен уайымын жеңеді. Ол сүйіспеншілік пен қалпына келтіруді бейнелейтін қиялдарды қолданады, бұрын жойылған нәрсені қайта жаңғыртуға ұмтылады. Мораль депрессиялық көзқарасқа негізделген. Клейн оны депрессивті позиция деп атады, себебі зақымдалған нысанның тұтастығын қалпына келтіруге жасалған әрекеттер депрессиямен және үмітсіздікпен бірге жүреді. Ақырында, бала өзінің келтірген барлық зиянын түзетуге күмәнданады. Көптеген адамдар осыны психоаналитикалық философияға оның ең маңызды үлесі деп санайды. Кейіннен ол өмірдің ыдырау тенденциясына сәйкес келетін ерте даму психологиялық күй туралы идеяларын дамытты, оны параноидты-шизоидтық позиция деп атады. Клейн «параноидты-шизоидтық қорғаныс» терминін қолданып, баланың алаңдаулары қалай қуғыншылық қиялдары түрінде көрінетінін және оның қалай өзін қорғайтынын көрсетті. Параноидты-шизоидтық позиция туған кезден бастап дамиды және бұл жиі кездесетін психоздық жағдай. Клейннің балаларды талдағанда агрессияны өз алдына маңызды күш ретінде қарастыруға талап етуі оны Фрейдтің қызы Анна Фрейдпен қақтығысқа түсірді, ол Еуропадағы басқа да танымал бала психотерапевтінің бірі болған, бірақ 1938 жылы Клейннің бірнеше жылдан бері жұмыс істеп жүрген Лондонға көшіп келді. Осы қақтығыстан көптеген даулар туды, олар көбінесе даулы талқылаулар деп аталады. Екі тараптың арасындағы күрес соғыс уақытындағы Ұлыбританияда ғылыми мақалаларды ұсынып, олардың ұстанымдарын және қайда ерекшеленетінін анықтау арқылы жүрді. Ақырында үш бөлек оқу тобы құрылған Британдық психоаналитикалық қоғамда келісімге қол жеткізілді, Анна Фрейдтің ықпалы АҚШ-та басым болды.

Нысан қатынас теориясы

Клайн объект қатынастары теориясының негізін қалаушылардың бірі ретінде танымал. Бұл психоанализ теориясы барлық адамның ішінде, негізінен санасыз қарым-қатынастардың қалыптасқан әлемі бар деген болжамға негізделген. Бұл қарым-қатынастар тек жеке тұлғаны қоршаған әлемге ғана емес, сонымен қатар, оны қоршаған басқа адамдарға да қатысты. Объект қатынастары теориясы адамдардың басқалармен өзара әрекеттесуіне, осы әрекеттесулердің қалай ішкілендірілуіне және осы ішкіленген объект қатынастарының адамның психологиялық құрылымына қалай әсер ететініне баса назар аударады. "Объект" термині қорқыныш, құштарлық, қызғаныш сияқты немесе осыған ұқсас эмоциялардың белгілі бір нысандағы көрінісін білдіреді. Объект пен субъект бөлек қарастырылады, бұл клиникалық жағдайда қажеттіліктері толық қанағаттандырылмаған салаларды қарапайым тәсілмен шешуге мүмкіндік береді. Клейннің көзқарасы Анна Фрейдтің эго психологиясынан ерекшеленеді. Клейн құрылымдық модельдің жеке тұлғааралық аспектісін зерттеді. 1920 жылдардың ортасында ол қорғаныстың алғашқы механизмі туралы өзгеше ой пікір білдірді. Клейн оны шығарып тастау деп санады, ал Фрейд оның тежелу екенін болжады (Штейн, 1990). Клейн нәресте туған сәттен бастап анасымен қарым-қатынас жасай алатынын, оны "жақсы" немесе "жаман" деп қабылдап, архаикалық бөлік объектісі ретінде ішкілендіретінін және осылайша нәрестеде қиялдар әлемін дамытатынын айтты. Осы болжамға сүйене отырып, Клейннің сенімдері нәресте туғаннан бастап эгоның бар екенін жариялауды талап етті, бұл нәрестеге өмірінің алғашқы кезеңдерінде басқалармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді (Ликиерман және Урбан, 1999).

Феминизмге әсері

Дороти Динерштейннің "Көңілді қыз бен Минотавр" (1976) кітабында (Ұлыбританияда "Бесік тірлігі мен әлемді билеу" деп жарияланды), Зигмунд Фрейдтің психоанализінің, әсіресе Клейн дамытқан тұжырымдарының негізінде, Динерштейн сексизм мен агрессияның бала тәрбиесін тек әйелдерге жүктеудің қажетсіз салдары екенін айтты. Клейн баланың ең алғашқы және маңызды алаңы – өзінің ашуынан жойылмақтан қорқу екенін, мысалы, анасының қанағаттандырмауынан туындаған ашудан қорқуын айтады. Осы мәселені шешу үшін Динерштейн ерлер мен әйелдердің нәресте күтімі мен бала тәрбиесіне теңдей жауапкершілікті бөлісуін ұсынды. Оның пікірінше, егер ерлер әйелдермен бірдей бала күтіміне қатысса, олар нәрестелік кезеңдегі параноидалық және депрессивтік алаңдаулармен байланысты қиялдарға да бірдей қатысатын болады. Осы алаңдаулармен санасудың және ерлер мен әйелдерге қатысты шынайы көзқарас қалыптастырудың басқа жолы болмас еді. Бұл кітап АҚШ-тың екінші толқыны феминизмінің классикасына айналды және кейін жеті тілге аударылды. Клейннің еңбегін сынаған феминистер жыныс, гендер және құштарлық арасындағы табиғи себеп-салдарлық байланыс туралы негізсіз болжамдарға, стереотиптік гендерлік сипаттамаларға және жалпы гетеросексуалдық қатынастардың нормативтік басымдығына назар салды.

Танымал мәдениетте

Мелани Клейн Николас Райттың 1988 жылғы «Миссис Клейн» атты пьесасының тақырыбы болды. 1934 жылы Лондонда өтетін пьеса Мелани Клейн мен оның қызы Мелита Шмидберг арасындағы қақтығысты көрсетеді, бұл қақтығыс Меланидің ұлы Ханс Клейн қайтыс болғаннан кейін туындайды. Пьесада Мелани Клейн бейнесі өте жағымсыз болып көрсетілген: Ханстың өлімі өз-өзіне қол жұмсау нәтижесі екені айтылады, сондай-ақ Клейн осы екі баласын талдағандығы да ашық көрсетіледі. Лондонның Коттслоу театрында Гиллиан Бардж Мелани Клейн рөлін ойнаса, Зои Ванамакер мен Франческа Аннис қосалқы рөлдерді сомдады. 1995 жылы Нью-Йорктегі қайта қойылымда Мелани Клейн рөлін Ота Хаген орындады, ол бұл рөлді ойнауға тағдырланғанын айтты. Пьеса 2008 жылы британдық BBC 4 радиостанциясынан хабарланды, ал 2009 жылғы қазан айында Лондондағы Алмейда театрында Клэр Хиггинс Мелани Клейн рөлінде қайта қойылды. «Volcano Suns» инди-тобы өзінің алғашқы «The Bright Orange Years» альбомын балалық шақтағы агрессия туралы зерттеулері үшін Клейнге арнады. Шотландиялық жазушы Александр Макколл Смит «44 Шотландия көшесі» сериясында Мелани Клейн мен оның теорияларын кеңінен пайдаланады. Кейіпкерлердің бірі, Айрин, Клейн теориясына әуес және оны ұлы Бертиді тәрбиелеуде «жолбасшы» ретінде қолданады.