Кіріспе
Детективтік әдебиет жазушысы (ортақ псевдоним)
Ellery Queen – 1928 жылы американ детективтік әдебиет жазушылары Фредерик Данней (1905–1982) және Манфред Беннингтон Ли (1905–1971) жасаған псевдоним. Бұл сонымен қатар олардың басты көркем детективінің есімі, Нью-Йорк қаласындағы құпия жазушы, ол полиция инспекторы әкесіне қызықты кісі өлтіру істерін шешуге көмектеседі. Данней мен Ли – туыс, олар кәсіби есімдерімен жақсы танымал болды. Фредерик Данней – Дэниел Натанның кәсіби есімі. 2013 жылдан бастап Ellery Queen-нің барлық туындылары JABberwocky әдеби агенттігімен ұсынылады.
Денней мен Лидің жеке өмірі
Манфред Беннингтон Ли 1905 жылғы 11 қаңтарда Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында Эммануэль Бенджамин Лепофски болып дүниеге келген. Фредерик Данней 1905 жылғы 20 қазанда Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында Даниэль Нейтан болып дүниеге келген. Ол 1975 жылы этикалық мәдениеттің Филдстон мектебінің тіркеушісінің көмекшісі Роза Коппельге үйленді (оның бұрынғы екі әйелі де қайтыс болған; Даннейдің осы некелерден үш баласы болды). Ол 1982 жылғы 3 қыркүйекте Нью-Йорктің Уайт-Плейнс қаласында қайтыс болды.
Ellery Queen, псевдоним
Ellery Queen 1928 жылдың күзінде құрылды, осыған орай Дэнней мен Ли құпия роман жазу байқауына қатысты. Байқауды МакКлюр журналы мен Фредерик А. Стокс компаниясы бірлесіп ұйымдастырған еді, жеңімпазға 7500 доллар сыйлық қарастырылған. Олар өздерінің детективіне берген есімді жаппай псевдоним ретінде пайдалануға шешім қабылдады, себебі оқырмандардың детективтердің есімдерін жақсы есте сақтайтынына, ал олардың авторларын ұмытатынына сенді. Олар байқауда жеңгендерін хабарлады, бірақ МакКлюр журналы банкротқа ұшырап, ақша алмас бұрын The Smart Set журналына қосылды. Smart Set журналы байқауды қайта қарап, Изабель Бриггс Майерс жазған туындыға сыйлық берді. Алайда 1929 жылы Фредерик А. Стокс компаниясы Дэнней мен Лидің әңгімесін «Римдік шапканың құпиясы» деген атпен басып шығаруға келісті. Оның сәттілігіне қуанып, олар тағы да детективтік романдар жазуға шарт жасасты да, 42 жыл бойы сәтті роман мен әңгімелер сериясын жазды. 1940 жылдары Ellery Queen ең танымал американдық детектив жазушысы болды. Королева атымен көптеген әңгімелер де жарық көрді, олар көбінесе жақсы қабылданды. Романшы және сыншы Джулиан Саймонс оларды «ортодоксальдыққа ең құлшынысты жандар тілейтіндей өте әділ және мүлдем түсініксіз» деп сипаттады және олардың «тамаша шеберлікпен құрастырылғанын» айтты, ал тарихшы Жак Барзун оларды «жақсы трюктермен толық және керемет атаулармен безендірілген» деді. Дэнней, Лидің көп араласуынсыз, 1941 жылы Ellery Queen's Mystery Magazine қылмыстық әдебиет журналын құрды және 1982 жылы қайтыс болғанға дейін бас редакторы болды. Бірақ олар бірлесіп көптеген жинақтар мен антологияларды редакциялады, мысалы, «Шерлок Холмс өкілдігі» және «101 жылдық ойын-сауық», «Ұлы детективтік әңгімелер, 1841–1941». Олар Ellery Queen псевдонимімен жасаған еңбектері үшін 1961 жылы Американың детектив жазушылары қауымдастығынан «Ұлы шебер» сыйлығын алды. 1961 жылдан бастап олар «Эллери Куин» псевдонимін басқа авторлар жазған бірнеше роман үшін үй атауы ретінде пайдалануға рұқсат берді. Бұл романдардың ешқайсысында Ellery Queen кейіпкер ретінде бейнеленбеген. Олардың үшеуінде «губернатордың мәселелерін шешуші» Мика «Майк» Макколл, ал алтауында Нью-Йорк қалалық полиция департаментінің капитаны Тим Корриган басты рөлде. Танымал ғылыми-фантастикалық жазушы Джек Вэнс осындай үш роман жазды, соның ішінде 1965 жылғы «Өлгіш бөлме» құпиясы бар кілттелген бөлмедегі детективтік роман. Романшы және сыншы Х.Р.Ф.Китинг: «Олар қалай істеді? Олар бірге отырып, сөздерді бірінен соң бірі жазып шықты ма? Бірі диалогты, екіншісі баяндаманы жазды ма? Ақырында Фред Дэнней сюжетті, сылбырларды, олардан не шығару керектігін, сондай-ақ кейіпкерлердің жоспарларын жасады, ал Манфред Ли оларды сөздермен жапты. Бірақ бұл жазбаның дәл осылай кесілгені екіталай», – деді. Қылмыстық әдебиет сыншысы Отто Пенцлердің пікірінше, «Антолог ретінде Ellery Queen-нің теңдесі жоқ, оның талғамы теңдессіз. Детективтер туралы қысқа әңгімелер жинағышы және библиограф ретінде Куин тағы да тарихи тұлға. Шындығында, Эллери Куин – Подан кейін, құпия әдебиеттегі ең маңызды американдық». Британдық криминалист Марджери Аллингэм Дэнней мен Лидің «детективтік романдар үшін басқа екі адамнан гөрі көп нәрсе жасағанын» айтты, ал сыншы Энтони Беркли Кокс «Эллери Куин – американдық детектив романы» деген сөздерді атақты түрде келтірді. Дэнней Лиден он бір жылға артық өмір сүргенімен, Ellery Queen псевдонимі Лимен бірге қайтыс болды. Ellery Queen кейіпкері бейнеленген соңғы роман, «Жақсы және жеке орын», 1971 жылы, Ли қайтыс болған жылы жарық көрді.
Барнаби Росс
1932 және 1933 жылдары Данней мен Ли Барнаби Росс псевдонимімен төрт роман жазды. Романның басты кейіпкері – есту қабілеті нашарлағандықтан сахнаны қалдырған, қазірде әуесқой детектив ретінде кеңес беретін Шекспир актері Дрюри Лейн. Романға инспектор Тюмм (алғашқыда Нью-Йорк полициясының қызметкері, кейін жеке тергеуші) және оның қылмыстарды шешуге шебер қызы Сабыр да кіреді. 1940 жылдардан бастап Дрюри Лейн кітаптарының қайта басылымдары көбінесе Эллери Куин есімімен жарық көрді.
Шығармашылық стиль
Queen романдары "әділ ойын" детективтерінің үлгісі болып табылады, бұл жанрда оқырман детективпен бірге құпияны ашуға қажетті ақпаратты алады және құпиялар зихи қиындықтарды тудыратын жұмбақтар ретінде ұсынылады. Романның осы түрі кейін детективтік әдебиеттің "алтын ғасыры" деп аталатын кезеңді құрайды (көбінесе 1920-1940 жылдар аралығында, бірақ кейбір сыншылар 1940-шы және тіпті 1950-ші жылдарды да қосады). Ellery Queen-нің алғашқы кітабы "Римдік шляпаның құпиясы" тұрақты қалыпты орнатты: географиялық атаудан құралған формула (мысалы, "Голланд туфлісінің құпиясы", "Мысыр кресінің құпиясы" және т.б.); ерекше қылмыс; күрделі құпиялар мен жалған іздердің тізбегі; соңғы дұрыс шешімге жетуге дейін бірнеше қате шешімдер; сондай-ақ Ellery Queen (детектив), Queen-нің әкесі, инспектор Ричард Куин және оның ызалы көмекшісі сержант Томас Вели сияқты қосалқы кейіпкерлер. Алғашқы Ellery Queen кітаптарының ең танымал бөлігі – "Оқырманға шақыру" болды, кітаптың соңына жақын бір бетте детектив Куин баяндауды тоқтатып, тікелей оқырманға жүгінетін, құпияны шешу үшін қажетті барлық құпияларды олар көріп білгенін және бір ғана дұрыс шешім бар екенін мәлімдейтін бөлім. Джулиан Саймонс айтқандай: "Бұл кітаптардың ерекшелігі – осы мәлімдемедегі дәлдік. Бұл – шын мәнінде бір ғана жауапқа мүмкіндік беретін дедукциялық есептер, және осындай дедуктивтік жаттығуларға қабілетті қылмыстық оқиғалар өте сирек кездеседі. Рационалды дедукцияны жүзеге асыру тұрғысынан қарағанда, бұл әрине, ең жақсы детективтік романдардың бірі." "Грек саркофагының құпиясы" және "Сиамдық егіздердің құпиясы" сияқты көптеген ертерек кітаптарда құпияның бірнеше шешімдері ұсынылады, бұл кейінірек "Double, Double" және "Ten Days' Wonder" сияқты кітаптарда да көрінеді. Queen-нің "жалған шешім, содан кейін дұрыс шешім" әдісі оның туындысының айрықша белгісіне айналды. Көптеген ертерек кітаптардың тағы бір стильдік ерекшелігі (әсіресе "Голланд туфлісінің құпиясы", "Француз ұнтағының құпиясы" және "Жартылай үй") – Куиннің қасиеттер тізімін жасау әдісі (мысалы, қылмыскер еркек, қылмыскер түтік тартады және т.б.) және әр күдіктіні осы қасиеттермен салыстыру арқылы күдіктілер тізімін бір ғана, көбінесе күмәнді есімге дейін қысқарту. 1950-1960 жылдары Данней мен Ли жаңа тәжірибелерге бет бұрды, әсіресе басқа авторлармен бірлесіп жазған романдарда. "The Player on the Other Side" (1963), Теодор Стердженмен бірлесіп жазылған, Queen романдарының көпшілігіне қарағанда мотивтерді тереңірек зерттейді. Ал "And on the Eighth Day" (1964), Аврам Дэвидсонмен бірлесіп жазылған, фашизм туралы діни аллегория болып табылады.
Эллери Куин, ойдан шығарылған кейіпкер
Ellery Queen, ойдан шығарылған кейіпкер, Дэнни мен Ли жазған және Ellery Queen псевдонимімен жарияланған отыздан астам романның және бірнеше әңгіме жинақтарының басты кейіпкері. Ол, әдетте, жазушы С. С. Ван Дайн жасаған детектив Фило Вансқа ұқсас. Квин алғашқы бірнеше романда үйленген және баласы бар деп айтылады, бірақ бұл сюжеттік желі ешқашан дамытылмайды және ол кейінгі барлық шығармаларында бос адам ретінде бейнеленеді. Никки Портер, Квиннің хатшысы және оған романтикалық сезім білдіретін тұлға, алғаш рет 1939 жылы "Эллери Квиннің оқиғалары" радио сериясында пайда болады. Оның жазбаша туындылардағы алғашқы пайда болуы 1943 жылы жарық көрген "There Was an Old Woman" романының соңғы беттерінде, Квинмен флирттескен кейіпкердің кенеттен Никки Портер деп атын өзгертетінін және Квиннің хатшысы болып жұмыс істейтінін жариялауымен тіркеседі. Никки Портер кейін романдарында және әңгімелерінде эпизодтық түрде пайда болады, радио және кинодағы кейіпкерді жазбаша туындылармен байланыстырады. Сақталған сценарийлердің бір бөлігі 2005 жылы "The Adventure of the Murdered Moths" кітабында алғаш рет жарияланды. 1965 және 1967 жылдар аралығында Ellery Queen's Minute Mysteries радио эфирінде қысқа үзілістер ретінде берілді. Олар радио хабаршысы Билл Оуэннің "Бұл Эллери Квин" деп айтуымен басталып, бір минуттық қысқа оқиғаны қамтыды.
Теледидар
"Эллери Куиннің оқиғалары" телесериалының кейбір сценарийлерін (1950–1951 жылдары "Дюмонт" арнасында, 1951–1952 жылдары "АВС" арнасында) 1970 жылғы "84, Чарлинг Крос Роуд" романымен әйгілі болған Хелен Ханф жазды. Сериал басталғаннан кейін көп ұзамай, Куин рөлін сомдаған Ричард Харт қайтыс болып, оның орнына Ли Боуман келді. 1954 жылы Норвин Продакшнс Хью Марлоудың басты рөлде ойнаған "Ellery Queen, Detective" сериалын шығарды. Бұл серияның эпизодтары 1954 және 1959 жылдар аралығында көптеген американдық жергілікті арналарда және Ұлыбританияда "Mystery is my Business", "Crime Detective" және "Эллери Куиннің жаңа оқиғалары" сияқты әртүрлі атаулармен көрсетілді. Джордж Надер NBC-нің "Эллери Куиннің одан әрі оқиғалары" (1958–1959) сериалында Куин рөлін ойнады, бірақ соңғы эпизодтарда оны Ли Филлипс ауыстырды. Питер Лоуфорд 1971 жылғы "Ellery Queen: Don't Look Behind You" телефильмінде (1949 жылғы "Көп құйрықты мысық" романының еркін бейімделуі) Эллери Куин рөлінде ойнады. Гарри Морган осы фильмде инспектор Ричард Куин рөлін сомдады, бірақ ол Эллери Куиннің ағасы ретінде сипатталады (мүмкін, Морган Лоуфордтан сегіз жасқа үлкен болғандықтан, немесе Лоуфордтың британдық акцентіне байланысты). 1975 жылғы "Ellery Queen" телефильмі (сондай-ақ "Too Many Suspects" деп те аталады, 1965 жылғы "Үшбұрыштың төртінші жағы" романының еркін бейімделуі) Джим Хаттонның басты рөлде ойнаған, Дэвид Уэйннің жесір әкесі Ричард Куин рөліндегі 1975–1976 жылдардағы сол аттас телесериалға жол ашты. Бұл сериалды Ричард Левинсон мен Уильям Линк жасады, кейіннен олар осы сериалды және "Коломбоны" жасағандары үшін арнайы Эдгар сыйлығын жеңіп алды. Бұл 1946–1947 жылдары Нью-Йорк қаласында өтетін кезеңдік туынды болды. Инспектор Куиннің көмекшісі сержант Вели, бұл сериалда үнемі пайда болды; ол бұрын романдарда және радио сериалдарда пайда болған, бірақ бұрынғы теледидарлық нұсқаларының ешқайсысында тұрақты түрде көрінбеді. Әр эпизодта "Көрнеушіге шақыру" болды, онда Куин төртінші қабырғаны бұзып, істің фактілерін қарап шығып, көрермендерді дұрыс шешім табылар алдында құпияны шешуға шақыратын. Бұл сериалда Ев Арден, Джордж Бернс, Джоан Коллинз, Родди Макдауэлл, Милтон Берл, Гай Ломбардо, Руди Валле және Дон Амеш сияқты танымал тұлғалар да болды. 2011 жылы "Leverage" сериалының "The 10 Li'l Grifters Job" эпизодында Тимоти Хаттонның кейіпкері Нейт Форд, актердің қайтыс болған әкесі Джим Хаттонға құрмет ретінде кісі өлтіру құпиясы кешіне Эллери Куин кейіпінде қатысты.
Театр
1936 жылы Дэнней мен Ли драматург Лоуэлл Брентаномен бірлесіп, "Қауіпті, жұмыс істеп жатыр!" пьесасын жазды. Бұл қойылым Бродвейге жеткен жоқ, Балтимор мен Филадельфияда бірнеше көрсетілімнен кейін жабылды. 2016 жылы американдық драматург Джозеф Гудрич 1942 жылғы "Апат қаласы" романын сахнаға бейімдеді. Бұл пьеса 2016 жылдың 23 қаңтарында Калгаридегі Вертиго театрында тұңғыш рет көрсетілді.
Комикстер мен графикалық романдар
Ellery Queen кейіпкер ретінде 1940 жылдан бастап Crackajack Funnies комиксінде, 1949 жылы Superior Comics баспасынан шыққан төрт комикс санында, 1952 жылы Ziff Davis баспасынан шыққан, қысқа ғана мерзімге созылған серияның екі санында және 1962 жылы Dell баспасынан шыққан үш комикс санында пайда болды. 1990 жылдың ақпан айында Майк У. Барр комикс авторы, "The English Channeler Mystery: A Problem in Deduction" атты әңгімесінде, Maze Agency журналының тоғызыншы санында Ellery Queen қонақ ретінде пайдаланды. 1996 жылдың шілдесінде Ellery Queen кейіпкері Гошо Аояманың "Құпия кітапханасы" бөлімінде, Detective Conan мангасының 11-томында көрсетілді, бұл бөлімде Аояма детективтерді (немесе кейде жауды) таныстыратын серияның бір бөлігі болып табылады. Манганың 12-томында бір кейіпкер автор Ellery Queen-ді Артур Конан Дойлден артық жақсы көретінін айтты.
Тақта ойындар мен түйсік-қозғалыс
Ellery Queen есімі көптеген ойындар мен жұмбақтармен байланысты, соның ішінде (Ellery Queen's Great Mystery Game) 1956 жылы шыққан «Тұтқындалған», 1967 жылы Ellery Queen-нің «Қашып кететін өлтірушінің ісі», 1973 жылы «Ellery Queen: Бассыз билігінің ісі», 1986 жылы «Ellery Queen's Mystery Magazine Game» және 1986 жылы «Ellery Queen's Operation: Murder» (шамалы түрде «The Dutch Shoe Mystery» негізінде) деп аталатын VCR-ге негізделген ойын.
Маркалар
Королева кейіпкері 1973 жылы Интерполдың 50 жылдығын еске алу үшін Никарагуада, ал 1979 жылы Сан-Маринода шығарылған, он екі ойдан туған детективтерді бейнелейтін маркалар сериясындағы ең басты кейіпкерлердің бірі болды.
Дэнни мен Ли жазған
Егер басқаша көрсетілмесе, бұл туындылардың барлығында Эллери Куин және Инспектор Ричард Куин кейіпкерлер ретінде кездеседі. Атауында түсі бар барлық романның басты кейіпкері – Жүніс, Куиннің үй қызметшісі. Ал қалған екі туындыда Куиннің туысы Гулливер Куин ойнайды.