Кіріспе

Тернхоут шайқасы, сондай-ақ Тиленхайд шайқасы деп те аталады, 1597 жылғы 24 қаңтарда Нидерланд Республикасы мен Англия Корольдігінің одақтас әскерлері мен Испания империясы арасында болды. Шайқас Оңтүстік Нидерландыдағы Тернхоут маңында (қазіргі Бельгия) өтті және Сегіз жылдық соғыс пен ағылшын-испан соғысының (1585–1604) бір бөлігі болды. Испандықтар оңтүстік-батысқа қарай, ең жақын бекінілген қала – Херентальсқа, қыстақтары Тернхоуттан (қорғаныс қабырғалары болмаған) голланд және ағылшын шабуылынан бұрын шегініп жатқанда бұл қақтығыс болды. Одақтас әскердің алғы шебі Херентальсқа жол тартқан испан колоннасын қуып жетеді, ал шайқасқаннан кейін екі әскер Тиленхайд даласында бетпе-бет келді. Испандық атты әскері ығыстырылды, содан кейін ағылшын және голланд атты әскері тәртіпсіз испан жаяу әскеріне шабуыл жасады, олар ауыр қатыгездікпен жеңіліске ұшырады.

Өмірбаян

1596 жылы Кадиске жасалған сәтті шабуылдан кейін, сэр Фрэнсис Вере бастаған, голландиялықтармен одақтас ағылшын әскерлері жедел түрде Нидерландыға қайтару қажет болды және тікелей сонда бағыт алды. Шабуылдан келген ауыр зиян Испанияның үшінші рет банкротқа ұшырауына себеп болды, бұл олардың әскерлеріне жалақы төлеуді тоқтатты, нәтижесінде жиі көтерілістер болып өтті. Сонымен қатар, Испанияның Филипп II-і француз дін соғыстарында Католик лигасына көмектесу үшін Испаниялық Нидерландыдан көптеген испан әскерлерін Францияға жіберді. 1596/1597 жылдардың қысында герцог Альберттің 4500 сарбаздан тұратын испан әскері, бургундтық Фильберт де Рай, Варакс графының басқаруымен, голландиялық Бреда қаласының оңтүстігіндегі Тернхоут қаласына жылжыды; олардың мақсаты – сирек кездесетін қысқы шабуылда Толен қаласын күтпеген жерден шабуылдау еді. Варакстың қолбасшылығында төрт жаяу әскер бөлімі болды: Тревизо маркизі басқарған Неаполь Терциосы, Сульц графы басқарған немістер, сондай-ақ де Хашикур мен де Барлемон графтары басқарған екі валлондық және бургунд полкі. Голландия штад-холдері, Нассаулық Морис, испандықтардың қаупін сейілту үшін Гертруиденбергке күш жинауға Жалпы штаттардан бұйрық алды. Қала қабырғаланбағанмен, Тернхоут стратегиялық маңызға ие болды – ол өзінде қоршаумен қоршалған шағын қамал мен қырық сарбаздан тұратын гарнизонды ұстады. Гертруиденбергте екі жартылай зеңбірек және екі далалық зеңбірекпен бірге 6800-ге жуық жаяу әскер жиналды. Мористің басқаруында алты голландтық жаяу әскер ротасы болды, ал Хоэнлоге, Бредероде және Зольм графтары өздерінің түрлі гарнизондарынан жиналған отрядтарымен келді. 1597 жылдың 23 қаңтарында таңертең одақтас әскерлер төрт бөлімге бөлініп Гертруиденбергтен аттанды, ал кавалерия қанаттарда орналасты. Бір күндік шаршатарлық сапарда, қиын жол жағдайына қарамастан, олар сол күні кешке Равелс ауылына (Тернхоуттан солтүстік-шығысқа қарай) жетіп, лагерь құрды.

Шайқас

Варакс Мористің жақындап келе жатқан әскерінің мөлшері туралы әсіресе үлкейтілген хабарларды естіді; бұл ақпарат және Тернхоуттағы қорғаныс қабырғаларының болмауы оны дереу оңтүстікке қарай, Герентальс бекінісіне шегінуге мәжбүр етті. 24 қаңтар күні таңға дейін испандықтардың барлық күштері Герентальсқа жолға шықты. Өзеннен әріде үлкен орманға кездескен Вера өздерінен бөлек мушкетерлерін шақырып, оларды жасыру үшін жиектеріне орналастырды. Варакс жаяу әскерін төрт қатаң шаршыға жинады, олар оңтүстікке қарай марш жасағанда, испандықтардың стандартты тәжірибесі бойынша, қанаттарында мушкетерлермен, баған құрап тұрды. Оның атты әскері мен вагондылары орманды алқаптан тысқары, таяз жолға кірді. Бірінші шаршыға Сюльц графы бастаған немістер, одан кейін валлондықтар мен бургундтар кірді. Тревизо маркізі испандық және итальяндық сарбаздарды соңынан әкелді. Вере олардың соңынан жалғасты, Мауристің барлық атты әскері оған қосылып, орманнан шыққанға дейін. Содан кейін англо-голландық әскер испандықтардың алдындағы таяз жерде қатарға тұрды. Испандықтар өздерінің маршын үздіксіз жалғастырды, бірақ олардың сол жағындағы одақтастардың қимылын байқағаннан кейін, олардың атты әскері орнын ауыстырып, оң жақтан сол жаққа көшіп, жаяу әскер мен орманды алқаптың арасына келді. Веренің мушкетерлерінің алғашқы атылысынан кейін, испандық аркебузиерлер қашқанға дейін бұзылды. Варакс өзінің атты әскеріне шегінуді қамтамасыз етуге бұйрық берді, бірақ граф Хоэнлоге және оның голланд атты әскері испандықтардың оң қанатын шабуылдады, ал Вере олардың соңынан ілесті. Хоэнлоге Сюльц полкінің неміс сарбаздарына шабуыл жасады, ал Веренің ағылшын және Бакстың голланд атты әскері испандық артқы жасағына шабуылдады. Көтеріліс толық болды; Гузман, Мондрагон және Мендозаның танымал эскадрильяларын қамтитын испандық атты әскері алғашқы шабуылда ауыр соққыға ұшырады және бірден таяз жолға шегінді. Олардың көпшілігі осы жол арқылы, содан кейін батпақты жерге қашты. Паркердің атты әскерінің бірнеше ротасы испандық атты әскерін және жүкті қуа жөнелді, Герентальс жолымен шапқан.

Салдары

4000 испандық сарбаз бен 500 атты әскердің шамамен жартысы жойылды; 2000 адам қаза тапты немесе жараланды. Сонымен қатар, 38 ту қолға түсіп, 600-ға жуық адам тұтқынға алынды. Одақтас әскерден тек елу адамға жуығы жойылды, оның ішінде он адам қаза тапты. Бүкіл шайқасты шамамен 800 голланд және ағылшын атты әскері жеңді, ал голланд жаяу әскерінің көп бөлігі шайқасқа қатыстырылмады. Шайқаста болған барлық офицерлер рөлдерді сомдады. Сер Фрэнсис Вейр рөлін сомдаған актер оның сақалына ұқсас сақал өсірді, күміс әшекейленген сатенді дублет пен шалбар киді. Сидни және басқалары актерлік құрамына кірді, ал Сер Фрэнсиске көмектескендердің еңбегі құрметпен еске алынды. Оларда найза болмағандықтан, найзаның тиімділігін арттыру үшін жұқа қатарға (en haye) орналаспай, тығыз формацияда (8 қатар тереңдікте) шабуылдап, жанасқан сәтте ғана мылтықтарын атты. Бұл тактика бұрын француз жандармдарын (толық қаруланған найзагерлерді) Иври шайқасында жеңген болатын, сондай-ақ жеңіл испандық найзагерлеріне қарсы да тиімді болды. Екінші бір қыры – голланд және ағылшын курассирлері, бірнеше жүз мушкетерлердің қолдауымен, өздерінің ауыр жаяу әскерінің көмегінсіз испандық терциосын жойды. Курассирлердің маңыздылығы туралы сабақтар тез оқуылды, көптеген еуропалық армиялар найзагерлерді қолданудан бас тартты, тек поляктар ғана оларды әйгілі гусариясында сақтап қалды. Испандар үш жылдан кейін Ниупорттағы жеңілістен кейін өздерінің қорытындыларын жасады.

Мәдениет

Музыкалық композитор Кевин Хоубен "Тиелен: Хиттегі шайқас" атты концерттік туындысында осы шайқасты мәңгі есте қалдырды. 2008 жылдың қыркүйегінде Brassband Kempenzonen Tielen бұл туындыны шайқас өткен жерде орындады. Турнхауттағы жеңіс голландтық ән "Біз жиналамыз" әнінің жазылуына түрткі болды.