Ирландия Республикасының бірінші Дáil отырысы (1919-1921)

Кіріспе

Революциялық Ирландия Республикасы парламентінің бірінші отырысы (1919–21)

Бірінші Дайл (An Chéad Dáil) 1919 жылдан 1921 жылға дейін шақырылған Dáil Éireann болды. Бұл революциялық Ирландия Республикасының бірпалаталы парламентінің алғашқы отырысы еді. 1918 жылғы желтоқсандағы Ұлыбритания Парламентіне сайлауда Ирландияның республикалық партиясы Синн Фэйн Ирландияда басым жеңіске жетті. Партиялық манифестіне сәйкес, оның депутаттары өз орындарын алудан бас тартты және 1919 жылғы 21 қаңтарда Дублинде Dáil Éireann («Ирландия Ассамблеясы») деп аталған жеке парламент құрды. Олар 1916 жылғы Пасха көтерілісінде жарияланған Ирландия Республикасының жариялауын бекітіп, Ирландияның тәуелсіздігін жариялады және уақытша конституцияны қабылдады. Оның алғашқы отырысы Ирландияның тәуелсіздік соғысына айналған алғашқы қақтығыстардың бірімен бір күні болды. Дайл ешқандай қарулы әрекетке рұқсат бермегенімен, ол «халықтық қарсылықтың символы және партизандық соғыста күрескендерге заңдылықтың көзіне» айналды. Кішкентай Синн Фэйн партиясын құрған Артур Гриффит ирланд ұлтшылдары Австриядан заңнамалық тәуелсіздік алған венгр ұлтшылдарына еліктеуі керек деп сенді. 1867 жылы венгр өкілдері Венадағы Императорлық парламентті бойкоттап, Будапештте өздерінің заң шығарушы органының құрылысын жариялады, нәтижесінде 1867 жылғы австро-венгрлік келісімге қол жеткізілді. Гриффит ирланд ұлтшылдары осы «пассивті қарсылық саясатын» ұстану керек деп мәлімдеді, «активті қарсылық саласына жасалатын эпизодтармен» бірге. 1916 жылғы сәуірде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ирланд республикашылары Ирландияда британдық үстемдікке қарсы көтеріліс ұйымдастырды – Пасха көтерілісі. Олар Ирландия Республикасын жариялады. Көптеген шайқастар, негізінен Дублинде болған бір аптадан кейін, көтеріліс британдық күштермен басып жанылды. Британдықтар 3500-ге жуық адамды тұтқынға алды, олардың көпшілігі көтеріліске қатыспаған. Көтерілістің көшбасшыларының көпшілігі жазаланды. Көтеріліс, британдық жауап және британдықтардың Ирландияда әскери міндетті енгізу әрекеті Синн Фэйн мен Ирландияның тәуелсіздігіне халықтың қолдауын арттырды. 1918 жылғы жалпы сайлауда Синн Фэйн 105 ирландтық орынның 73-ін жеңіп алды. 25 сайлау округінде Синн Фэйн қарсылықсыз жеңіске жетті. Сайлаулар негізінен «бірінші келген жеңеді» жүйесі бойынша өтті. Жақында қабылданған «Халық өкілдігі туралы» заң Ирландия сайлаушылар санын шамамен 700 мыңнан 2 миллионға дейін арттырды. Юнионистер (Ольстер Юнионисттік Еңбек қауымдастығын қоса) 26 орын жеңіп алды, олардың үштен басқасы Шығыс Ольстерде болды, ал IPP тек алты орын жеңіп алды (84-тен азайды), олардың барлығы Ольстерде болды. Еңбек партиясы сайлауға қатыспады, сайлаушыларға екі ұлттық партия арасында нақты таңдау жасауға мүмкіндік берді – өзін-өзі басқару немесе республика. IPP «бірінші келген жеңеді» жүйесіне байланысты дауыс санынан азырақ орын жеңіп алды. Синн Фэйннің манифесті «Ирландия сайлау округтері таңдаған адамдардан құралған құрылтай жиналысын» құру арқылы Ирландия Республикасын құруға уәде берді, ол «Ирландия халқының атынан сөйлей және әрекет ете алады». Сайланғаннан кейін Синн Фэйн депутаттары өздерінің манифестін іске асыруды шешті.

The First Dáil (An Chéad Dáil) was Dáil Éireann as it convened from 1919 to 1921. It was the first meeting of the unicameral parliament of the revolutionary Irish Republic. In the December 1918 election to the Parliament of the United Kingdom, the Irish republican party Sinn Féin won a landslide victory in Ireland. In line with their manifesto, its MPs refused to take their seats, and on 21 January 1919 they founded a separate parliament in Dublin called Dáil Éireann ("Assembly of Ireland"). They declared Irish independence, ratifying the Proclamation of the Irish Republic that had been issued in the 1916 Easter Rising, and adopted a provisional constitution. Its first meeting happened on the same day as one of the first engagements of what became the Irish War of Independence. Although the Dáil had not authorised any armed action, it became a "symbol of popular resistance and a source of legitimacy for fighting men in the guerrilla war that developed". The founder of the small Sinn Féin party, Arthur Griffith, believed Irish nationalists should emulate the Hungarian nationalists who had gained legislative independence from Austria. In 1867, Hungarian representatives had boycotted the Imperial parliament in Vienna and unilaterally established their own legislature in Budapest, resulting in the Austro Hungarian Compromise of 1867. Griffith argued that Irish nationalists should follow this "policy of passive resistance – with occasional excursions into the domain of active resistance". In April 1916, during the First World War, Irish republicans launched an uprising against British rule in Ireland, the Easter Rising. They proclaimed an Irish Republic. After a week of heavy fighting, mostly in Dublin, the rising was put down by British forces. About 3,500 people were taken prisoner by the British, many of whom had played no part in the Rising. Most of the Rising's leaders were executed. The rising, the British response, and the British attempt to introduce conscription in Ireland, led to greater public support for Sinn Féin and Irish independence. In the 1918 general election, Sinn Féin won 73 out of the 105 Irish seats in the House of Commons. In 25 constituencies, Sinn Féin won the seats unopposed. Elections were held almost entirely under the 'first past the post voting' system. The recent Representation of the People Act had increased the Irish electorate from around 700,000 to about two million. Unionists (including the Ulster Unionist Labour Association) won 26 seats, all but three of which were in east Ulster, and the IPP won only six (down from 84), all but one in Ulster. The Labour Party did not stand in the election, allowing the electorate to decide between home rule or a republic by having a clear choice between the two nationalist parties. The IPP won a smaller share of seats than votes due to the first past the post system. Sinn Féin's manifesto had pledged to establish an Irish Republic by founding "a constituent assembly comprising persons chosen by Irish constituencies" which could then "speak and act in the name of the Irish people". Once elected the Sinn Féin MPs chose to follow through with their manifesto.

Бірінші кездесу

Синн Фейн қаңтар айының басында бірнеше кездесу өткізіп, Даилдің алғашқы отырысын жоспарлаған болатын. 8 қаңтарда ол ассамблеяны шақыру ниеті туралы жариялады. 11 қаңтар түнінде Дублин қалалық полициясы Синн Фейн штаб-пәтеріне рейд жасап, жиналыста жарияланатын құжаттардың жобаларын тәркіледі. Нәтижесінде британдық әкімшілік жоспарланған іс-қимылдар туралы толыққанды хабардар болды. Дайл Эйреннің алғашқы отырысы 21 қаңтарда сағат 15:30-да Дублиннің Лорд-мэрінің резиденциясы – Маншн-хаустың дөңгелек залында басталды. Ол шамамен екі сағатқа созылды. Дөңгелек залға кірген Дайл мүшелерін жиналған көпшілік құттықтап, көптегендер ирландтық үш түсті туларын желбіретті. Сондай-ақ, триколор туы да орнатылды. Көрермендердің арасында Лорд-мэр Лоренс О’Нилл және Мод Гонн болды. Германияда тұтқынға алынған британдық солдаттарды қабылдау шарасы аз уақыт бұрын аяқталды. Сэр Роберт Генри Вудс шақыруын қабылдамай, бас тартқан жалғыз одақтас болды. 69 Синн Фейн депутаты сайланды (олардың төртеуі бірнеше сайлау округін білдірді), бірақ отыз төрті түрмеде болды, ал тағы сегізі түрлі себептермен қатыса алмады. Түрмедегілер «шетелдіктер тұтқындаған» (fé ghlas ag Gallaibh) деп сипатталды. Майкл Коллинз және Гарри Боланд тізімде «қатысқан» (i láthair) деп көрсетілді, бірақ кейіннен «қатыспаған» (láthair) деп түзетілді. Олар сол кезде Англияда Эмон де Валераның Линкольн түрмесінен қашуын жоспарлап, қатыспағанын жасыруға тырысты. Декларация оқылғаннан кейін Катал Бруга (ирланд тілінде) былай деді: «Депутаттар, осы Декларацияда айтылғандай, біз Англиямен аяқталдық. Әлемге жария етіңдер, ал мүдделі тараптар есінде сақтасын. Енді не болса да, тіпті өлімге дейін, үлкен іс жасалды». Бос халықтарға жолданған үндеу Ирландияның тәуелсіздігін халықаралық деңгейде мойындауды және Ирландияға Париж бейбітшілік конференциясында өз мәселесін қоюға рұқсат беруді талап етті. Дайл Конституциясы – уақытша конституция болды. Онда Дайлдің «заң шығарудың толық өкілеттігіне» ие екендігі және «Ирландия халқының елдің қазіргі сайлау округтерінен таңдалған» өкілдерінен құралатыны айтылды. Ол атқарушы үкіметті немесе Министрлік (Aireacht) құрды, оның құрамына Дайл сайлаған президент (Príomh Aire) және қаржы, ішкі істер, сыртқы істер және қорғаныс министрлері кірді. Катал Бруга бірінші уақытша президент болып сайланды. Алайда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде басталған баспасөз цензурасы Ұлыбританияның Ирландиядағы әкімшілігі тарапынан соғыстан кейін де жалғасты. Баспасөз цензурасы барлық ирланд газеттеріне Дайлдің декларацияларын жариялауға тыйым салды. Сол күні кешке газетте британдық одақтастардың оқиғаға қатысты көзқарасы жарияланды. Онда британдық Лорд-лейтенант Ирландияның «Лорд Френч бүгін Ирландияның иесі. Ол ғана елде қандай үкімет болуы керектігін шешеді және ол ғана саяси және өнеркәсіптік реформалардың төрешісі болады» делінген. Олар өзін Ирландиялық Республикалық Армия (ИРА) деп атауын бастады. Бірінші Дайл – «халықтық қарсылықтың айқын символы және партизан соғысында күресушілерге заңдылықтың көзі болды». Дайлдің алғашқы отырысы өткен күні Типпери округінде Ирландиялық еріктілердің екі офицері шабуылда қаза тапты. Еріктілер офицерлер күзетіп отырған жарылғыш заттарды қолға түсірді. Бұл әрекетті Ирландиялық еріктілер басшылығы да, Дайл да рұқсат етпеген. Дайл мен Ирландиялық еріктілердің мүшелерінің бір бөлегі ортақ болғанымен, олар бөлек болды және бірін-бірі бақыламады. Солохедбег шабуылы «және 1919 жылы болған басқа да осындай оқиғалар жалпы тәуелсіздік соғысының алғашқы атысы болмауы керек еді, бірақ олар солай болды». Осылайша бұл Ирландияның Тәуелсіздік соғысының алғашқы әрекеттерінің бірі ретінде қарастырылады. Дайл 1921 жылдың 11 наурызына дейін Ұлыбританиямен «соғыс жағдайын қабылдауға» немесе соғыс жариялауға бола ма деген мәселені талқыламады. Президент де Валераға ең қолайлы уақытта соғыс жариялау немесе оны қабылдау өкілеттігін беру туралы бірауыздан келісілді, бірақ ол ешқашан солай істеген жоқ. 1919 жылдың қыркүйегінде британдық билік Дайлді заңсыз деп жариялады, содан кейін ол тек ара-тұра және әртүрлі жерлерде кездесті. Сондай-ақ, Дайл бүкіл ел бойынша Ирландия Республикасына де-факто билікті қамтамасыз етуге тырысты. Бұл «Дайл соттары» деп аталатын қатар сот жүйесін құруды қамтиды. Бірінші Дайл өзінің соңғы отырысын 1921 жылдың 10 мамырында өткізді. 24 мамырда сайлаудан кейін Дайл екінші Дайлмен алмастырылды, ол алғаш рет 1921 жылдың 16 тамызында отырды.

Sinn Féin had held several meetings in early January to plan the first sitting of the Dáil. On 8 January, it publicly announced its intention to convene the assembly. On the night of 11 January, the Dublin Metropolitan Police raided Sinn Féin headquarters and seized drafts of the documents that would be issued at the assembly. As a result, the British administration was fully aware what was being planned. The first meeting of Dáil Éireann began at 3:30 pm on 21 January in the Round Room of the Mansion House, the residence of the Lord Mayor of Dublin. It lasted about two hours. The packed audience in the Round Room rose in acclaim for the members of the Dáil as they walked into the room, and many waved Irish tricolour flags. A tricolour was also displayed above the lectern. Among the audience were the Lord Mayor Laurence O'Neill and Maud Gonne. A reception for British soldiers of the Royal Dublin Fusiliers, who had been prisoners of war in Germany, had ended shortly beforehand. Sir Robert Henry Woods was the only unionist who declined rather than ignored his invitation. Sixty nine Sinn Féin MPs had been elected (four of whom represented more than one constituency), but thirty four were in prison, and eight others could not attend for various reasons. Those in prison were described as being "imprisoned by the foreigners" (fé ghlas ag Gallaibh). Michael Collins and Harry Boland were marked in the roll as i láthair (present), but the record was later amended to show that they were as láthair (absent). At the time, they were in England planning the escape of Éamon de Valera from Lincoln Prison, and did not wish to draw attention to their absence. Once the Declaration was read, Cathal Brugha said (in Irish): "Deputies, you understand from what is asserted in this Declaration that we are now done with England. Let the world know it and those who are concerned bear it in mind. For come what may now, whether it be death itself, the great deed is done". The Message to the Free Nations called for international recognition of Irish independence and for Ireland to be allowed to make its case at the Paris Peace Conference. The Dáil Constitution was a brief provisional constitution. It stated that the Dáil had "full powers to legislate" and would be composed of representatives "chosen by the people of Ireland from the present constituencies of the country". It established an executive government or Ministry (Aireacht) made up of a president (Príomh Aire) chosen by the Dáil, and ministers of finance, home affairs, foreign affairs and defence. Cathal Brugha was elected as the first, temporary president. However, the press censorship that began during the First World War was continued by the British administration in Ireland after the war. The Press Censor forbade all Irish newspapers from publishing the Dáil's declarations. That evening, a British unionist view of events was printed in a newspaper. It said that the British Lord Lieutenant of Ireland, "Lord French, is today the master of Ireland. He alone [ ] will decide upon the type of government the country is to have, and it is he rather than any member of the House of Commons, who will be the judge of political and industrial reforms". It began to refer to itself as the Irish Republican Army (IRA). The First Dáil was "a visible symbol of popular resistance and a source of legitimacy for fighting men in the guerrilla war that developed". On the same day as the Dáil's first meeting, two officers of the Royal Irish Constabulary (RIC) were killed in an ambush in County Tipperary by members of the Irish Volunteers. The Volunteers seized the explosives the officers had been guarding. This action had not been authorised by the Irish Volunteer leadership nor by the Dáil. Although the Dáil and the Irish Volunteers had some overlapping membership, they were separate and neither controlled the other. The Soloheadbeg ambush "and others like it that occurred during 1919 were not [ ] intended to be the first shots in a general war of independence, though that is what they turned out to be". It is thus seen as one of the first actions of the Irish War of Independence. The Dáil did not debate whether it would "accept a state of war" with, or declare war on, the United Kingdom until 11 March 1921. It was agreed unanimously to give President de Valera the power to accept or declare war at the most opportune time, but he never did so. In September 1919 the Dáil was declared illegal by the British authorities and thereafter met only intermittently and at various locations. The Dáil also set about attempting to secure de facto authority for the Irish Republic throughout the country. This included the establishment of a parallel judicial system known as the Dáil Courts. The First Dáil held its last meeting on 10 May 1921. After elections on 24 May the Dáil was succeeded by the Second Dáil which sat for the first time on 16 August 1921.

Мұра

Бірінші Дэйл және 1918 жылғы жалпы сайлау ирланд республикашылдығы мен ұлтшылдығының орталық мәніне ие болды. Бүгінде Ирландия Республикасының қазіргі Оирахтас (парламент) төменгі палатасы үшін Dáil Éireann атауы қолданылады. Келесі Дэйлдер (Дэйл сөзінің көпше түрі) 1919 жылы шақырылған "Бірінші Дэйлден" бастап саналады. 2020 жылы сайланған қазіргі Дэйл, сәйкесінше, "33-ші Дэйл" болып табылады. 1918 жылғы жалпы сайлау – бүкіл Ирландия аралы біртұтас ретінде дауыс берген соңғы рет болды, одан кейін алпыс жылдан астам уақыттан соң Еуропалық парламентке сайлау өтті. Ирландиялық республикашылар Синн Фэйннің күшті жеңісін біртұтас тәуелсіз Ирландия қағидасына толық қолдау ретінде қарастырды. 1984 жылдың 10 қаңтарында 94 жасында қайтыс болған Шон МакЭнти – Бірінші Дэйлдің соңғы тірі мүшесі еді.